🌕 कोजागरी पौर्णिमा: महत्त्व आणि परंपरा

 

हे सर्व स्त्रोत कोजागरी पौर्णिमा (Sharad Purnima) या हिंदू सणाबद्दल विस्तृत माहिती पुरवतात. कोजागरी पौर्णिमा हा आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा केला जातो, ज्याला कोजागरी पौर्णिमा असेही म्हणतात कारण या रात्री लक्ष्मी देवी 'कोण जागत आहे?' (को जागर्ती?) असे विचारत पृथ्वीवर भ्रमण करते, अशी श्रद्धा आहे. या सणाचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे रात्री जागरण करणे, लक्ष्मी, इंद्र आणि चंद्रदेवाची पूजा करणे आणि चंद्रप्रकाशात ठेवलेले मसाला दूध (खीर) प्रसाद म्हणून ग्रहण करणे, जे आरोग्यदायी मानले जाते. विविध पौराणिक कथांनुसार, याच दिवशी लक्ष्मीचा जन्म झाला होता आणि भगवान कृष्णाने महारासलीला केली होती, तसेच योग्य नियमांचे पालन करून हे व्रत करणाऱ्यांना धन, समृद्धी आणि चांगले आरोग्य प्राप्त होते. महाराष्ट्रात या दिवशी मसाला दूध पिणे, जागरण करणे आणि शरद ऋतूच्या (शारदीय) आगमनाचे स्वागत करणे यांसारख्या प्रथा महत्त्वाच्या आहेत.

कोजागरी पौर्णिमा: महाराष्ट्रातील संस्कृती, श्रद्धा आणि परंपरेचा उत्सव (Kojagiri Purnima: A Guide to the Culture, Faith, and Traditions of Maharashtra)

प्रस्तावना (Introduction)

आश्विन महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा होणारा कोजागरी पौर्णिमा हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि पवित्र सण आहे. याला 'शरद पौर्णिमा' या नावानेही ओळखले जाते. निसर्गातील सुखद बदलाचे स्वागत करणारी ही रात्र केवळ चंद्रप्रकाशाच्या सौंदर्यासाठीच नव्हे, तर धार्मिक श्रद्धा, आरोग्य आणि सामाजिक एकात्मतेच्या दृष्टीनेही विशेष मानली जाते. प्रस्तुत मार्गदर्शिकेत आपण कोजागरी पौर्णिमेच्या विविध पैलूंचा, म्हणजेच तिचे सांस्कृतिक, धार्मिक, सामाजिक आणि आरोग्यविषयक महत्त्व जाणून घेणार आहोत. हा उत्सव म्हणजे ऋतू बदल, दैवी कृपा आणि सामुदायिक आनंदाचा एक विलक्षण संगम आहे. हा केवळ एक सण नाही, तर आकाशस्थ चंद्र आणि पृथ्वीवरील जीवन यांच्यातील अतूट नात्याचा, तसेच श्रद्धा आणि व्यवहार यांचा सुरेख मेळ घालणारा एक सांस्कृतिक सोहळा आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

1. सांस्कृतिक आणि ऋतू-संबंधित महत्त्व (Cultural and Seasonal Significance)

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक पटलावर कोजागरी पौर्णिमेचे महत्त्व केवळ एका धार्मिक तिथीपुरते मर्यादित नसून, तो निसर्गचक्र आणि समाजजीवन यांना जोडणारा एक महत्त्वपूर्ण दुवा आहे. हा सण ऋतू बदलाचा एक सांस्कृतिक सूचक असून, त्याचे नाते येथील कृषीचक्राशी आणि सामाजिक जीवनाशी खोलवर रुजलेले आहे.

1.1. शरद ऋतूचे आगमन (The Arrival of the Sharad Season)

कोजागरी पौर्णिमा ही पावसाळ्याच्या समाप्तीची आणि आल्हाददायक शरद ऋतूच्या प्रारंभाची घोषणा करते. या काळात मान्सूनचे ढग विरून जातात आणि आकाश निरभ्र होते. निसर्गातील या प्रसन्न बदलाचे स्वागत करण्यासाठी आणि मोकळ्या आकाशाखाली शीतल चंद्रप्रकाशाचा आनंद घेण्यासाठी हा उत्सव साजरा केला जातो. पावसाळ्यातील ढगाळ वातावरणानंतर मिळणारी ही निरभ्र रात्रच गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र जमून चंद्रप्रकाशात दूध ठेवण्याच्या विधीला शक्य आणि आनंददायी बनवते.

1.2. कापणीच्या हंगामाचा आनंद (The Joy of the Harvest Season)

महाराष्ट्रातील ग्रामीण आणि कृषीप्रधान समाजासाठी या सणाचे विशेष महत्त्व आहे. याला नवान्न पौर्णिमा (नवीन धान्याची पौर्णिमा) असेही म्हटले जाते. हा काळ मुख्य कापणीच्या हंगामापूर्वीचा असतो. त्यामुळे, शेतकरी वर्ग निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि येणाऱ्या समृद्ध पिकासाठी प्रार्थना करण्यासाठी हा दिवस उत्साहाने साजरा करतो.

1.3. सामाजिक एकत्रीकरण (Social Integration)

हा सण सामाजिक ऐक्य आणि कौटुंबिक बंध दृढ करण्याचे एक सुंदर माध्यम आहे. या रात्री कुटुंब, मित्रपरिवार आणि आप्तेष्ट गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र जमतात. गाणी, गप्पा, खेळ आणि हास्यविनोद यांच्या साथीने रात्र जागवली जाते. यामुळे सामाजिक वीण अधिक घट्ट होते. या सामाजिक उत्सवाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या दैवी श्रद्धाच या एकत्रीकरणाला अधिक अर्थपूर्ण बनवतात.

--------------------------------------------------------------------------------

2. धार्मिक श्रद्धा आणि पौराणिक आधार (Religious Beliefs and Mythological Core)

कोजागरी पौर्णिमेच्या रात्रीला धार्मिकदृष्ट्या अत्यंत प्रभावी आणि पवित्र मानले जाते. या रात्री घडलेल्या काही विशिष्ट दैवी घटना आणि खगोलीय स्थितींमुळे या उत्सवाला श्रद्धेचे खोल अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे.

2.1. 'को जागर्ति?' ची आख्यायिका (The Legend of 'Ko Jagarti?')

या उत्सवाचे 'कोजागरी' हे नाव एका प्रमुख श्रद्धेतून आले आहे. असे मानले जाते की, या रात्री धन आणि समृद्धीची देवी लक्ष्मी पृथ्वीतलावर भ्रमण करते आणि "को जागर्ति?" (अर्थात, "कोण जागे आहे?") असा प्रश्न विचारते. जे लोक या रात्री जागरण करून तिची भक्ती करतात, त्यांच्यावर देवी प्रसन्न होऊन धन, ऐश्वर्य आणि यशाचा वर्षाव करते. याउलट, देवीची मोठी बहीण अक्काबाई (अलक्ष्मी) ही आळशी आणि निद्रिस्त लोकांच्या घरात दुर्भाग्य आणते, अशीही धारणा आहे. यामुळेच या रात्री जागरण करण्याचे महत्त्व अधोरेखित होते. या श्रद्धेतून केवळ जागरणच नव्हे, तर स्वच्छता, उत्साह आणि सकारात्मकता टिकवून ठेवण्यास प्रोत्साहन मिळते, कारण लक्ष्मीचे आगमन अशाच घरात होते जेथे अलक्ष्मीसाठी (म्हणजेच आळस, अंधार आणि अस्वच्छतेसाठी) स्थान नसते.

2.2. चंद्रामृत आणि त्याचे महत्त्व (The Nectar of the Moon and its Importance)

या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो आणि आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी परिपूर्ण असतो, अशी श्रद्धा आहे. असे मानले जाते की, या चंद्राच्या किरणांमधून 'अमृत' (दैवी अमृत) वर्षाव होतो, ज्यात आरोग्यवर्धक आणि पौष्टिक गुणधर्म असतात. द्वापार युगात, सोळा कलांनी परिपूर्ण असलेल्या भगवान श्रीकृष्णाने याच रात्री वृंदावनात गोपिकांसोबत दिव्य रासलीला रचली होती, अशीही मान्यता आहे.

2.3. व्रताचे महत्त्व सांगणारी पौराणिक कथा (The Mythological Story Emphasizing the Vrat's Importance)

पुराणातील एका कथेनुसार, एका सावकाराला दोन मुली होत्या. दोघीही पौर्णिमेचे व्रत करत असत, परंतु मोठी मुलगी पूर्ण विधीपूर्वक आणि श्रद्धेने व्रत पाळायची, तर लहान मुलगी ते अर्धवट करायची. याचा परिणाम म्हणून लहान मुलीची मुले जन्मतःच मरण पावत. एका ब्राह्मणाच्या सल्ल्यानुसार, तिने पुढचे व्रत पूर्ण निष्ठेने केले, पण तरीही तिचा मुलगा जन्मानंतर लगेचच मरण पावला. तिने मृत मुलाला पाटावर ठेवून, त्यावर कापड झाकले आणि मोठ्या बहिणीला घरी बोलावून त्याच पाटावर बसण्यास सांगितले. जेव्हा मोठी बहीण त्या पाटावर बसणार, तितक्यात तिच्या पुण्याईने भारलेल्या घागऱ्याचा स्पर्श त्या मृत बालकाला झाला. आणि चमत्कार घडला! ते बाळ जिवंत होऊन रडू लागले. हा केवळ योगायोग नव्हता, तर व्रताच्या संपूर्ण पालनात असलेल्या शक्तीचा तो प्रत्यक्ष पुरावा होता. या घटनेने संपूर्ण गावात व्रताचे महत्त्व पसरले. ही कथा विधींचे पूर्ण श्रद्धेने आणि नियमांनुसार पालन करण्याच्या परंपरेला बळकटी देते.

--------------------------------------------------------------------------------

3. महाराष्ट्रातील विधी आणि उत्सव (Rituals and Celebrations in Maharashtra)

कोजागरी पौर्णिमेच्या श्रद्धेला महाराष्ट्रात काही विशेष प्रथा आणि विधींनी मूर्त रूप दिले जाते. हे विधी भक्ती आणि सामाजिक आनंदाचा सुरेख संगम साधतात.

3.1. मसाला दुधाचा विधी (The Ritual of Masala Dudh)

सुगंधी आणि पौष्टिक मसाला दूध हा महाराष्ट्रातील कोजागरीचा आत्मा मानला जातो. हा विधी खालीलप्रमाणे पार पाडला जातो:

• प्रसाद तयारी (Preparation of the Prasad): दूध, साखर, वेलची, जायफळ, केशर आणि सुका मेवा यांसारखे पौष्टिक घटक घालून सुगंधी दूध तयार केले जाते.
• चंद्रप्रकाशात ठेवणे (Placing it in the Moonlight): हे तयार दूध एका मोठ्या चांदीच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यात भरून मोकळ्या आकाशाखाली गच्चीवर किंवा अंगणात ठेवले जाते. यामुळे चंद्राची अमृततुल्य किरणे दुधात शोषली जातात, अशी श्रद्धा आहे.
• सेवन (Consumption): मध्यरात्री (साधारणपणे १२ ते १ च्या दरम्यान) सर्वजण एकत्र जमून हे दूध प्रसाद म्हणून ग्रहण करतात.

3.2. जागरण: भक्ती आणि उत्सव (The Vigil: Devotion and Celebration)

देवी लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी रात्रभर जागरण केले जाते. याचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. पहिला प्रकार म्हणजे पारंपरिक आणि धार्मिक जागरण, ज्यात भजन, कीर्तन आणि देवीची गाणी गाऊन रात्र जागवली जाते. दुसऱ्या प्रकारात, मित्र आणि कुटुंबीय एकत्र येऊन गप्पा, खेळ आणि मनोरंजनाच्या माध्यमातून सामाजिक जागरण करतात.

3.3. पूजा विधी (The Worship Ritual)

कोजागरी पौर्णिमेच्या पूजेचे काही प्रमुख विधी खालीलप्रमाणे आहेत:

1. पूजनीय देवता (Worshipped Deities): या दिवशी प्रामुख्याने देवी लक्ष्मी आणि भगवान विष्णू यांची पूजा केली जाते. सोबतच, ऐरावतावर आरूढ असलेला इंद्रदेव, धनाची देवता कुबेर आणि चंद्रदेव यांचीही पूजा करण्याची परंपरा आहे.
2. पूजेची वेळ (Time of Worship): मुख्य पूजा सायंकाळी केली जाते. मात्र, मध्यरात्री विशेष पूजेला महत्त्व आहे. रात्री ११:४५ ते १२:३४ हा लक्ष्मी पूजनासाठी अत्यंत शुभ मुहूर्त मानला जातो.
3. लक्ष्मीच्या पाऊलखुणा (Lakshmi's Footprints): देवी लक्ष्मीच्या स्वागताचे प्रतीक म्हणून अनेक घरांच्या प्रवेशद्वारावर तांदळाच्या पिठाने देवीची पाऊलचिन्हे काढली जातात.

--------------------------------------------------------------------------------

4. आरोग्य आणि आयुर्वेद (Health and Ayurveda)

कोजागरीचे हे विधी केवळ देवी-देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी मर्यादित नाहीत; ते निसर्गाच्या चक्राशी आणि मानवी आरोग्याशी खोलवर जोडलेले आहेत, ज्याचे स्पष्टीकरण आपल्याला आयुर्वेदाच्या प्राचीन सिद्धांतांमध्ये सापडते.

4.1. आयुर्वेदातील महत्त्व (Significance in Ayurveda)

आयुर्वेदानुसार, शरद ऋतूमध्ये शरीरातील 'पित्त दोषा'चे (उष्णतेचे) प्रमाण वाढते. या रात्री चंद्राच्या किरणांमध्ये शीतलता (थंडावा) असते. चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या दुधात ही शीतलता शोषली जाते. असे दूध प्यायल्याने वाढलेल्या पित्ताचे शमन होण्यास मदत होते आणि शरीराला आरोग्यदायी लाभ मिळतात. या दुधात वेलची, जायफळ आणि केशर यांसारखे घटक वापरले जातात, जे स्वतः आयुर्वेदिक गुणधर्मांनी युक्त असून पचन सुधारण्यास आणि शरीराला ऊर्जा देण्यास मदत करतात, ज्यामुळे हा विधी केवळ श्रद्धेचाच नव्हे, तर आरोग्याचाही एक समग्र विचार ठरतो.

4.2. आरोग्यदायी श्रद्धा (Health-Related Beliefs)

पारंपरिक श्रद्धेनुसार, चंद्रकिरणांनी युक्त दूध किंवा खीर सेवन केल्याने अनेक आजारांवर आराम मिळतो. विशेषतः दमा (अस्थमा) आणि त्वचारोग यांसारख्या व्याधींवर हे दूध गुणकारी मानले जाते. यासोबतच, मानसिक ताण आणि चिंता कमी करून संपूर्ण आरोग्याला चालना देण्यासाठीही हे अमृततुल्य दूध उपयुक्त ठरते, असा विश्वास आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

5. समारोप (Conclusion)

कोजागरी पौर्णिमा हा महाराष्ट्राच्या परंपरेतील एक बहुआयामी उत्सव आहे, जो धर्म, आरोग्य, कृषी आणि सामाजिक सलोखा यांना एकाच धाग्यात गुंफतो. निसर्गाने दिलेल्या समृद्धीचा, दैवी कृपेचा आणि कौटुंबिक व सामाजिक ऐक्याचा आनंद साजरा करणारा हा सण काळाच्या ओघातही आपले महत्त्व टिकवून आहे. हा निसर्ग, देव आणि माणूस यांच्यातील सुंदर नात्याचा एक कालातीत सोहळा आहे, जो प्रत्येक वर्षी 'कोण जागे आहे?' या दैवी प्रश्नासह मानवी प्रयत्न आणि श्रद्धेला मिळणाऱ्या आशीर्वादाचे स्मरण करून देतो.

कोजागिरी पौर्णिमा, ज्याला शरद पौर्णिमा असेही म्हणतात, हा आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला येणारा हिंदू संस्कृतीतील एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचा सण आहे. महाराष्ट्रात कोजागिरी केवळ धार्मिक विधी नसून, तो आरोग्य आणि सामाजिक एकत्रीकरणाचेही प्रतीक आहे.

महाराष्ट्रामध्ये कोजागिरी पौर्णिमेचे धार्मिक, आरोग्यविषयक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आणि ते साजरे करण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. धार्मिक महत्त्व (Religious Significance)

कोजागरी पौर्णिमा हा शब्द 'को जागर्ती?' (म्हणजे 'कोण जागत आहे?') या शब्दावरून आला आहे.

• देवी लक्ष्मीचे आगमन: महाराष्ट्रातील संस्कृतीत ही रात्र 'लक्ष्मी आगमन' रात्र मानली जाते. 'को जागर्ती' असे विचारत देवी लक्ष्मी पृथ्वीवर संचार करते, अशी दृढ श्रद्धा आहे.
• जागरण आणि वरदान: या रात्री जागरण (रात्रभर जागे राहणे) केल्यास देवी लक्ष्मी प्रसन्न होते आणि धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचे वरदान मिळते. जागरण न करणाऱ्या आळशी लोकांवर अलक्ष्मी (अक्काबाई) रागवते आणि त्यांच्यावर वाईट दिवस येतात, अशी मान्यता आहे.
• पूजन विधी: या दिवशी लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी खास पूजा आणि विधी केले जातात.
  • संध्याकाळी भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मीची एकत्रित पूजा केली जाते.
  • अनेक ठिकाणी ऐरावतावर आरूढ असलेला इंद्र आणि कुबेर यांचीही पूजा करण्याची प्रथा आहे.
  • पूजेच्या वेळी तुपाचा दिवा लावून 'श्री सूक्त' चे पठण केले जाते.
  • या रात्री लक्ष्मी आणि विष्णूच्या मंत्रांचा जप करणे किंवा श्री स्वामी समर्थ मंत्राचा जप करणे, तसेच वेंकटेश स्तोत्र आणि गीतेचा १५वा अध्याय वाचणे फलदायी मानले जाते.
  • काही पारंपरिक घरांमध्ये तांदळाच्या पिठाचा वापर करून घराच्या दारावर आणि अंगणात लक्ष्मीच्या पाऊलखुणांची रांगोळी (पदचिन्हे) काढली जाते.

---

२. आरोग्यविषयक महत्त्व (Health Significance)

कोजागरी पौर्णिमा धार्मिक दृष्ट्या जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच ती आरोग्य आणि आयुर्वेदिक दृष्ट्याही विशेष मानली जाते.

• चंद्राचे अमृत: शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण १६ कलांनी परिपूर्ण असतो. या चंद्राची किरणे आरोग्यदायी असतात आणि महाराष्ट्रात याला 'चंद्राचे अमृत' मानले जाते.
• मसाला दूध ठेवणे: या अमृततुल्य प्रकाशाचा प्रसाद ग्रहण करण्यासाठी खास मसाला दूध तयार केले जाते. हे दूध चांदीच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यात किंवा मातीच्या भांड्यात रात्रभर चंद्राच्या प्रकाशाखाली (अंगणात किंवा गच्चीवर) ठेवले जाते.
• आरोग्य लाभ: असे मानले जाते की, या दुधात चंद्राचे आरोग्यदायी किरण शोषले जातात आणि ते अमृततुल्य बनते.
  • दुसऱ्या दिवशी सकाळी हे दूध किंवा खीर प्रसाद म्हणून ग्रहण केल्यास आरोग्य सुधारते, तसेच रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि पचन सुधारते.
  • या उपायामुळे अनेक आजारांवर मात करता येते, विशेषतः त्वचा रोग आणि दम्याच्या (अस्थमा) रुग्णांसाठी हे दूध फायदेशीर मानले जाते.
  • हे दूध प्यायल्याने दृष्टिदोषात काही प्रमाणात सुधारणा होते.
• आयुर्वेदिक कारण: शरद ऋतूमध्ये हवामानात थंडावा वाढत असताना शरीरात पित्तदोष वाढण्याची शक्यता असते. आयुर्वेदानुसार, या काळात उष्णता कमी करण्यासाठी दुधाचा आहारात समावेश करण्याची शिफारस केली जाते. मसाला दुधात घातलेले केशर, वेलची, जायफळ, बदाम, पिस्ता आणि हळद हे घटक ऊर्जा देतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात.

---

३. सांस्कृतिक महत्त्व आणि महाराष्ट्रातील पद्धती (Cultural Significance and Celebration in Maharashtra)

महाराष्ट्रामध्ये कोजागरी पौर्णिमा आनंद, आरोग्य आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा संगम असलेला उत्सव म्हणून साजरा केला जातो.

• मसाला दुधाचा खास विधी: महाराष्ट्रातील कोजागरीचा आत्मा म्हणजे मसाला दूध.
  • प्रसाद तयारी: या दुधात साखर, वेलची, जायफळ, केशर आणि ड्रायफ्रुट्स (सुका मेवा) घातले जातात.
  • सेवन: मध्यरात्री १२ ते १ च्या दरम्यान, कुटुंबातील सर्व सदस्य मोकळ्या आकाशाखाली एकत्र जमतात आणि हे दूध प्रसाद म्हणून गरम करून पितात.
• जागरण आणि सामाजिक एकत्रीकरण:
  • लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी रात्रभर जागरण केले जाते.
  • कुटुंबातील आणि परिसरातील लोक गच्चीवर (Terrace) किंवा बागेत एकत्र जमून गाणी, गप्पा, हास्यविनोद आणि खेळ यांच्या माध्यमातून रात्र जागवतात. धार्मिक घरांमध्ये भजन, कीर्तन किंवा देवीची गाणी गायली जातात.
• शरद ऋतूचा आणि कापणीच्या हंगामाचा आनंद (निसर्गाप्रती कृतज्ञता):
  • कोजागरी पौर्णिमा पावसाळा संपून शारदीय (शरद) ऋतूचा प्रारंभ दर्शवते.
  • महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात हा सण कापणीच्या हंगामापूर्वी निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा आणि कुटुंबासोबत आनंदाने एकत्र येण्याचा उत्सव असतो.
  • कोकणात याला नवान्न पौर्णिमा असेही म्हणतात. या दिवशी नवीन तांदळाचा भात आणि खीर बनवली जाते आणि घरासमोर लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी रांगोळ्या काढल्या जातात.
• आश्विनी साजरी करणे: या दिवशी प्रत्येक कुटुंबातील ज्येष्ठ अपत्याला ओवाळून त्याची किंवा तिची 'आश्विनी' साजरी करण्याची प्रथा आहे.

कोजागिरी पौर्णिमा (शरद पौर्णिमा) हा हिंदू संस्कृतीतील एक महत्त्वाचा दिवस आहे, जो अश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा केला जातो. या पौर्णिमेच्या व्रताच्या आणि जागरणाच्या विधींमागे प्रामुख्याने देवी लक्ष्मी आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्याशी संबंधित पौराणिक कथा आणि दृढ धार्मिक श्रद्धा आहेत.

पौर्णिमेच्या व्रताच्या आणि जागरणाच्या विधींमागील पौराणिक कथा आणि श्रद्धेचा आधार खालीलप्रमाणे आहे:

१. देवी लक्ष्मीचे आगमन आणि 'को जागर्ती' (कोजागरी) संकल्पना

'कोजागिरी' या शब्दाचा अर्थ संस्कृतमध्ये 'को जागर्ती?' म्हणजे 'कोण जागत आहे?' असा आहे. याच संकल्पनेतून या रात्री जागरण करण्याचे विशेष महत्त्व आले आहे.

• देवी लक्ष्मीचे पृथ्वीवर भ्रमण: पौराणिक मान्यतेनुसार, शरद पौर्णिमेच्या रात्री लक्ष्मी माता पृथ्वीवर भ्रमण करते.
• वरदान आणि जागरण: ही देवी चंद्रमंडळातून खाली उतरते आणि 'को जागर्ती?' असा प्रश्न विचारते.
  • जे भक्त या रात्री जागे राहून (जागरण) देवीची भक्ती, पूजा आणि प्रार्थना करतात, त्यांच्यावर लक्ष्मी माता प्रसन्न होते.
  • देवी लक्ष्मी अशा भक्तांना धन, ऐश्वर्य, संपत्ती आणि समृद्धीचा आशीर्वाद देते.
• अलक्ष्मीचा कोप: याउलट, जे लोक या रात्री झोपून राहतात किंवा आळशीपणा करतात, त्यांच्यावर देवी लक्ष्मीची मोठी बहीण अलक्ष्मी (अक्काबाई) रागवते आणि त्यांच्यावर वाईट दिवस आणते.
• इंद्राचे भ्रमण: देवांचा राजा इंद्र देखील या पौर्णिमेच्या रात्री पृथ्वीवर फिरत असतो आणि कोण पूजा करत आहे, हे पाहतो. याच कारणामुळे या रात्री जागरण करणे आणि लक्ष्मीची पूजा करणे ही प्रथा रूढ झाली आहे.
• लक्ष्मीचा जन्म: काही ठिकाणी अशी श्रद्धा आहे की, देवी लक्ष्मीचा जन्म समुद्र मंथनातून याच पौर्णिमेच्या दिवशी झाला होता. त्यामुळे हा दिवस लक्ष्मीचा जन्मदिवस म्हणूनही महत्त्वाचा मानला जातो.

२. पौर्णिमेचे व्रत (उपवास) आणि मुलांचे रक्षण (पौराणिक कथा)

कोजागिरी पौर्णिमेच्या व्रताचे महत्त्व एका पौराणिक कथेशी जोडलेले आहे, जी व्रत पूर्ण करण्याच्या निष्ठेवर भर देते:

• सावकाराच्या मुलींची कथा (व्रताचा प्रभाव): एका श्रीमंत सावकाराला दोन मुली होत्या, ज्या पौर्णिमेचे व्रत श्रद्धेने पाळत असत.
  • मोठी मुलगी हे व्रत पूर्ण विधी-विधानाने आणि नियमांनुसार पाळायची.
  • लहान मुलगी मात्र ते व्रत अधुरेपणाने (अपूर्ण) आणि काही चुका करत पाळायची.
  • याचा परिणाम म्हणून, धाकट्या मुलीची जी मुले जन्माला यायची, ती लगेचच मरण पावत असत.
• ब्राम्हणांचा सल्ला: जेव्हा लहान मुलीने ब्राह्मणाला याचे कारण विचारले, तेव्हा त्यांनी सांगितले की ती पौर्णिमेचे व्रत पूर्ण करत नाही, त्यामुळे तिची मुले जिवंत राहत नाहीत. जर तिने व्रत पूर्ण नियमांनी आणि श्रद्धेने केले, तर तिची मुले नक्कीच जिवंत राहतील.
• चमत्कार आणि व्रताची पूर्ती: ब्राम्हणाने सांगितल्याप्रमाणे विधीपूर्वक व्रत पाळूनही तिचा मुलगा जन्मानंतर मरण पावला. तिने मृत मुलाला एका पाटावर ठेवून कापड झाकले आणि मोठ्या बहिणीला त्याच पाटावर बसायला सांगितले. मोठी बहीण बसायला लागताच, तिच्या घागऱ्याचा स्पर्श होताच तो मृत मुलगा रडू लागला आणि पुन्हा जिवंत झाला.
• निष्कर्ष: लहान बहिणीने सांगितले की, मुलगा आधीच मृत होता, परंतु मोठ्या बहिणीच्या नशिबामुळे आणि पुण्याईमुळे तो जिवंत झाला. या अद्भुत घटनेनंतर संपूर्ण गावात दवंडी पिटवून पौर्णिमेचे व्रत पूर्ण विधी-विधानाने आणि श्रद्धेने करण्याचे महत्त्व लोकांना सांगण्यात आले.

३. भगवान श्रीकृष्ण आणि रासलीला (रास पौर्णिमा)

कोजागिरी पौर्णिमा याला 'रस पौर्णिमा', 'रास पौर्णिमा' किंवा 'कौमुदी पौर्णिमा' असेही म्हणतात.

• महारासलीला: हिंदू शास्त्रानुसार, या शुभ दिवशी आणि रात्री भगवान श्रीकृष्ण यांनी राधा आणि गोपिकांसह यमुना नदीच्या काठी रासलीला (महारासलीला) केली होती.
• राधा-कृष्णाची पूजा: या दिवशी भगवान कृष्ण आणि देवी राधा यांची आराधना केली जाते. वृंदावनात (व्रजमंडळ) आजही निधिवनात श्रीकृष्ण आणि गोपिका रासलीला रचतात, अशी मान्यता आहे.
• १६ कलांचा संयोग: या पौर्णिमेला चंद्र आपल्या संपूर्ण १६ कलांनी परिपूर्ण असतो. भगवान श्रीकृष्णांना या १६ कलांचे अवतार मानले जाते (ज्यामुळे त्यांना 'सोळा कला संपूर्ण' म्हणतात).

४. चंद्राचे अमृत आणि आरोग्य (धार्मिक व आयुर्वेदिक श्रद्धा)

कोजागिरी पौर्णिमेच्या रात्री चंद्राला विशेष महत्त्व दिले जाते, कारण ही रात्र अमृत वर्षावाची असते:

• चंद्राचे अमृत: या रात्री चंद्रकिरणांमधून अमृत (elixir of immortality) वर्षाव होतो, अशी श्रद्धा आहे.
• आरोग्य लाभ: या अमृततुल्य प्रकाशाचा प्रसाद ग्रहण करण्यासाठी दूध किंवा खीर (बासुंदी) रात्री चंद्राच्या प्रकाशाखाली (मोकळ्या आकाशाखाली) ठेवण्याची प्रथा आहे. असे मानले जाते की, या चंद्राच्या आरोग्यदायी किरणांमुळे दूध औषधी गुणांनी युक्त होते. हे दूध किंवा खीर सेवन केल्याने आरोग्य सुधारते, रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि दम्यासारख्या आजारांवर फायदा होतो.

५. व्रत पूर्ण करण्याचे नियम

कोजागिरी पौर्णिमेला उपवास (व्रत) ठेवणारे भक्त भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मी यांची पूजा करतात.

• देवतांची पूजा: या दिवशी प्रामुख्याने देवी लक्ष्मी, भगवान विष्णू, तसेच ऐरावतावर आरूढ असलेला इंद्र आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते.
• उपवास आणि जागरण: मनोकामना पूर्तीसाठी हे व्रत पूर्ण नियमांनुसार, श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने पाळावे लागते. उपवास आणि रात्री जागरण करणे याला व्रतामध्ये विशेष महत्त्व आहे.
• मंत्र जप: या रात्री जागरण करताना लक्ष्मीला प्रसन्न करण्यासाठी 'श्री सूक्त' चे पठण करणे किंवा 'ओम श्रीं महालक्ष्म्यै अस्माकं दारिद्र्य नाशय प्रचुर धनं देहि देहि क्लीं ह्रीं श्रीं ॐ' किंवा 'ओम श्रीम श्रियै नमः' मंत्राचा जप करणे, तसेच 'वेंकटेश स्तोत्र' आणि गीतेचा १५वा अध्याय वाचणे फलदायी मानले जाते.

कोजागिरी पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रकिरणांमध्ये ठेवलेल्या दुधाला किंवा खिरीला 'अमृततुल्य' मानण्यामागे धार्मिक श्रद्धेसोबतच आयुर्वेदिक आणि वैज्ञानिक कारणे देखील दडलेली आहेत. महाराष्ट्रात याला 'चंद्राचे अमृत' मानले जाते.

स्त्रोतांमध्ये दिलेली वैज्ञानिक, आयुर्वेदिक आणि आरोग्यविषयक कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. चंद्र आणि चंद्राच्या किरणांचे विशेष महत्त्व (धार्मिक आणि खगोलशास्त्रीय आधार)

• सोळा कलांनी परिपूर्ण चंद्र: शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण १६ कलांनी परिपूर्ण असतो. या दिवशी चंद्र पृथ्वीच्या अत्यंत जवळ असतो.
• अमृत वर्षाव: धार्मिक मान्यता आणि लोकविश्वासानुसार, या रात्री चंद्रकिरणांमधून अमृताचा वर्षाव होतो. याला 'चंद्राचे अमृत' किंवा 'अमृतमय गुणधर्म' मानले जाते.
• आरोग्यदायी गुणधर्म: चंद्राचे तेज अधिक स्पष्ट आणि शुभ मानले जाते. त्यामुळे या रात्री दूध किंवा खीर (दूधात भात शिजवलेली) चंद्रप्रकाशात ठेवण्याची प्रथा आहे. चंद्राच्या किरणांमुळे दुधात औषधी गुणधर्म निर्माण होतात आणि ते अमृततुल्य होते, असा विश्वास आहे.

२. आयुर्वेदिक आणि वैज्ञानिक कारणे

कोजागिरी पौर्णिमा शरद ऋतूच्या मध्यावर येते. या काळात हवामान बदलत असताना शरीराला आरोग्यदायी पोषण देण्याच्या गरजेतून ही प्रथा सुरू झाली असावी.

अ. हवामानातील बदल आणि पित्तदोष:

• थंडावा आणि पित्तदोष: वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, या काळात हवामानात थंडावा वाढू लागतो. या बदलांमुळे शरीरात पित्तदोष वाढण्याची शक्यता असते.
• शीतलतेचा परिणाम: चंद्राच्या किरणांमध्ये शीतलता असते. आयुर्वेद सांगते की, ही शीतलता दुधावर परिणाम करून त्याचा थंडावा आणि पौष्टिकता वाढवते.

ब. दुधाचे आणि मसाल्याचे पौष्टिक गुणधर्म:

• दुध आणि लॅक्टिक ॲसिड: दुधात मोठ्या प्रमाणात लॅक्टिक ॲसिड आढळते, जे आरोग्यदायी असते.
• औषधी घटकांचा समावेश: मसाला दुधात केशर, वेलची, जायफळ, बदाम, पिस्ता आणि हळद हे सर्व घटक घातलेले असतात. हे घटक शरीराला उर्जा देतात, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात आणि पचन सुधारतात.

३. चंद्रप्रकाशातील दूध पिण्याचे आरोग्य लाभ

चंद्रप्रकाशात ठेवलेले हे दूध किंवा खीर दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रसाद म्हणून ग्रहण केल्यास अनेक आरोग्य लाभ मिळतात.

• आरोग्य आणि प्रतिकारशक्ती: हे दूध खाल्ल्याने आरोग्य सुधारते आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
• रोगनिवारण: या उपायाने रोगांचा नाश होऊ शकतो, तसेच अनेक आजारांवर मात करता येते.
  • विशेषतः त्वचा रोग आणि दम्याच्या (अस्थमा) रुग्णांसाठी हे मसाला दूध पिणे फायदेशीर मानले जाते. दम्याच्या औषधांवर चंद्राचे किरण पडल्याने त्यांचा गुणधर्म बदलतो.
  • त्वचा रोग रुग्णांनी मोकळ्या आकाशाखाली चंद्राच्या शीतल प्रकाशात तयार केलेले मसाला दूध प्यायल्यास त्वचाविकार दूर होतात.
• दृष्टिदोष सुधारणा: दृष्टिदोष असलेल्या रुग्णांनी या दिवशी मसाला दूध तयार करून प्यावे. दूध तयार करताना चंद्राकडे एकटक पाहिल्यास दृष्टिदोषात काही प्रमाणात सुधार होतो.
• मानसिक शांती: हे दूध प्यायल्याने शरीराला ऊर्जा, शांतता आणि ताजेपणा मिळतो, अशी श्रद्धा आहे. मानसिक समस्या आणि चिंता दूर होतात.

थोडक्यात, कोजागिरी पौर्णिमेला चंद्रप्रकाशात दूध ठेवून ते पिण्याची प्रथा ही केवळ श्रद्धा नाही, तर आरोग्य, पोषण आणि निसर्गाशी सुसंवाद साधणारी एक प्राचीन आयुर्वेदिक परंपरा आहे.

कोजागरी पौर्णिमा: एक सखोल ओळख

परिचय: शरद ऋतूचा आनंदोत्सव

कोजागरी पौर्णिमा, जिला शरद पौर्णिमा असेही म्हटले जाते, ही हिंदू पंचांगातील आश्विन महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी साजरी केली जाते. हा एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचा सण असून, हा सण पावसाळ्यानंतरच्या स्वच्छ आकाशाचे आणि शेतकऱ्यांसाठी कापणीच्या हंगामाच्या आनंदी सुरुवातीचे प्रतीक आहे. सौंदर्य, आरोग्य आणि समृद्धीचा उत्सव साजरा करणारा हा सण ६ ऑक्टोबर २०२५ रोजी साजरा केला जाईल.

या सणाचे 'कोजागरी' हे नाव त्याच्या परंपरेतील एका खोल श्रद्धेमधून आले आहे, जे या रात्रीच्या विशेष महत्त्वावर प्रकाश टाकते.

--------------------------------------------------------------------------------

1. नावामागील अर्थ: 'को जागर्ती?' (कोण जागे आहे?)

'कोजागरी' या शब्दाचा उगम 'को जागर्ती?' या संस्कृत प्रश्नातून झाला आहे, ज्याचा अर्थ 'कोण जागे आहे?' असा होतो. या नावामागे देवी लक्ष्मीशी संबंधित एक प्रमुख श्रद्धा आहे.

1. पौराणिक मान्यतेनुसार, या रात्री देवी लक्ष्मी चंद्रमंडळातून पृथ्वीवर अवतरते आणि सर्वत्र भ्रमण करते.
2. ती पृथ्वीवर फिरताना "को जागर्ती?" असा प्रश्न विचारते, ज्याचा अर्थ "कोण जागे आहे?" असा होतो.
3. या श्रद्धेनुसार, जे भक्त रात्रभर जागरण करून तिची उपासना करतात, त्यांना देवी लक्ष्मी धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचा आशीर्वाद देते.
4. याउलट, लक्ष्मीची मोठी बहीण, जिला अक्काबाई (अलक्ष्मी) म्हटले जाते, तीदेखील या रात्री पृथ्वीवर फिरत असते. जी व्यक्ती आळशीपणाने झोपलेली आढळते, तिच्यावर ती रागावते आणि तिच्या घरात दुर्दैव आणते, असे मानले जाते. यामुळे या रात्री जागरण करण्याचे महत्त्व अधिकच वाढते.

देवी लक्ष्मीच्या आगमनाच्या या श्रद्धेमुळे, या रात्री आकाशातील चंद्रदेखील अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

--------------------------------------------------------------------------------

2. रात्रीचा राजा: चंद्र आणि त्याच्या सोळा कला

कोजागरी पौर्णिमेच्या रात्री चंद्राला विशेष महत्त्व आहे. या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो आणि त्याचे सौंदर्य व प्रभाव सर्वोच्च मानला जातो.

1. या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी (सोळा कला) परिपूर्ण असतो, ज्यामुळे तो अत्यंत तेजस्वी आणि शक्तिशाली बनतो.
2. या चंद्राच्या किरणांना 'अमृततुल्य' (अमृतासारखे) मानले जाते आणि त्यात आरोग्यदायी व औषधी गुणधर्म असतात, अशी दृढ श्रद्धा आहे. आयुर्वेदानुसार, शरद ऋतूच्या आगमनाने वातावरणात थंडावा वाढू लागतो, ज्यामुळे शरीरातील 'पित्तदोष' वाढण्याची शक्यता असते. चंद्राची शीतल किरणे हा दोष संतुलित करण्यास मदत करतात.
3. या रात्रीच्या चंद्रप्रकाशाचे दोन प्रमुख फायदे आहेत:
   • आरोग्य लाभ (Health Benefits): चंद्राची किरणे औषधी मानली जातात आणि विविध आजारांवर, विशेषतः दमा आणि त्वचारोगांवर, गुणकारी ठरतात, असा विश्वास आहे.
   • आध्यात्मिक महत्त्व (Spiritual Significance): भगवान श्रीकृष्ण, ज्यांना "सोलह कला संपूर्ण" (१६ कलांनी परिपूर्ण) म्हटले जाते, त्यांच्याशी या रात्रीचा संबंध जोडला जातो. याच रात्री त्यांनी वृंदावनात गोपिकांसोबत महारासलीला केली होती, अशी मान्यता आहे.

चंद्राचे हे आरोग्यदायी आणि आध्यात्मिक महत्त्व लक्षात घेऊनच या रात्रीचे खास विधी आणि उत्सव साजरे केले जातात.

--------------------------------------------------------------------------------

3. प्रमुख विधी आणि उत्सव

महाराष्ट्रामध्ये कोजागरी पौर्णिमा मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. यातील प्रमुख विधी खालीलप्रमाणे आहेत.

3.1. लक्ष्मी पूजा आणि पाऊलखुणा

या दिवशी सायंकाळी देवी लक्ष्मी आणि भगवान विष्णू (नारायण) यांची पूजा केली जाते. काही परंपरांमध्ये इंद्र आणि कुबेर यांचीही पूजा करण्याची प्रथा आहे.

• पूजा विधी:
  • सायंकाळी लक्ष्मी आणि विष्णू यांची एकत्रित पूजा केली जाते.
  • देवी लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घराच्या प्रवेशद्वारावर तांदळाच्या किंवा गव्हाच्या पिठाने तिची पाऊलखुणा (पाऊलखुणा) काढल्या जातात.
  • अनेक भक्त या दिवशी दिवसभर उपवास (उपवास) करतात.

3.2. जागरण आणि सामाजिक एकत्रिकरण

जागरण हा कोजागरीचा मुख्य विधी आहे. देवी लक्ष्मीचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी रात्रभर जागे राहणे महत्त्वाचे मानले जाते.

• धार्मिक जागरण (Religious Vigil): कुटुंबे एकत्र जमून भजन, कीर्तन आणि देवीची गाणी गात रात्र जागवतात.
• सामाजिक जागरण (Social Vigil): मित्र आणि नातेवाईक गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र येतात आणि गाणी, गप्पा, खेळ अशा मनोरंजक कार्यक्रमातून रात्र जागवतात.

3.3. अमृततुल्य नैवेद्य: मसाला दूध

कोजागरीच्या उत्सवाचा आत्मा म्हणजे मसाला दूध.

या रात्री खास दूध तयार करून ते चंद्राच्या अमृततुल्य किरणांमध्ये ठेवले जाते. चंद्रप्रकाश शोषलेले हे दूध मध्यरात्रीच्या सुमारास प्रसाद म्हणून ग्रहण केले जाते.

साहित्य (Ingredient)	महत्त्व (Significance)
दूध (Milk)	शरीराला शीतलता देऊन 'पित्त' दोष संतुलित करते.
केशर, वेलची, जायफळ	सुगंधी मसाले असून शरीराला ऊर्जा प्रदान करतात.
ड्रायफ्रुट्स (बदाम, पिस्ता)	पोषणमूल्ये वाढवतात आणि रोगप्रतिकारशक्ती सुधारतात.

हे विधी श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने पार पाडण्याचे महत्त्व एका बोधकथेतून स्पष्ट होते.

--------------------------------------------------------------------------------

4. व्रताची बोधकथा: श्रद्धेचे फळ

कोजागरी पौर्णिमेच्या व्रताचे महत्त्व सांगणारी एक पौराणिक कथा आहे, जी श्रद्धेचे फळ किती मोठे असते हे दर्शवते.

1. ही कथा दोन बहिणींची आहे, ज्या पौर्णिमेचे व्रत करत असत. मोठी बहीण पूर्ण विधी-विधानाने व्रत करायची, तर लहान बहीण ते अर्धवट करत असे.
2. याचा परिणाम असा झाला की, लहान बहिणीची मुले जन्मानंतर लगेचच मरण पावत होती.
3. एका ब्राह्मणाच्या सल्ल्यानुसार, तिने पुढचे व्रत पूर्ण श्रद्धेने आणि नियमांनुसार केले. तरीही, तिचा मुलगा जन्मानंतर मरण पावला.
4. तेव्हा तिने मृत मुलाला पाटावर झोपवून त्यावर कापड झाकले आणि मोठ्या बहिणीला घरी बोलावून त्यावर बसण्यास सांगितले. मोठ्या बहिणीचा स्पर्श होताच तिच्या पुण्याईमुळे तो मृत मुलगा जिवंत होऊन रडू लागला. हे पाहून मोठी बहीण आश्चर्यचकित झाली आणि लहान बहिणीवर रागावली. ती म्हणाली, 'तू मला बदनाम करू इच्छित होतीस. जर मी यावर बसले असते, तर हा मुलगा मेला असता.' तेव्हा लहान बहिणीने तिला शांतपणे सांगितले, 'बहीण! हा मुलगा आधीच मृत होता. तुझ्या पुण्याईमुळेच तो आता जिवंत झाला आहे.'
5. या कथेचा सार असा आहे की, कोणतेही व्रत किंवा विधी पूर्ण श्रद्धेने आणि नियमांनुसार केल्यास त्याचे शुभ फळ निश्चितच मिळते.

ही कथा आपल्याला शिकवते की, कोजागरीचे विधी केवळ औपचारिकता नसून, त्यात श्रद्धा आणि समर्पणाचे स्थान सर्वोच्च आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

5. सारांश: समृद्धी, आरोग्य आणि आनंदाचा संगम

कोजागरी पौर्णिमा हा केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर तो एक आनंददायी उत्सव आहे जो जीवनातील तीन महत्त्वाच्या पैलूंना एकत्र आणतो. हा सण म्हणजे:

• धार्मिक श्रद्धा (Religious Faith): देवी लक्ष्मीकडून धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचा आशीर्वाद मिळवण्याची संधी.
• आरोग्य (Health): चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या अमृततुल्य दुधाच्या माध्यमातून निसर्गाच्या आरोग्यदायी गुणांचा स्वीकार.
• सामाजिक एकोपा (Social Unity): कुटुंबीय आणि मित्र-मैत्रिणींसोबत एकत्र येऊन उत्सव साजरा करणे, ज्यामुळे सामाजिक आणि कौटुंबिक बंध अधिक दृढ होतात.

कोजागिरी पौर्णिमा: एका रात्रीची अमृतकथा

प्रस्तावना: ही रात्र विशेष का आहे?

पावसाळ्याच्या घनगर्द ढगांना दूर सारून, जेव्हा शरद ऋतूचे निर्मळ आकाश लखलखत्या चांदण्यांनी भरून जाते, तेव्हा येणारी आश्विन महिन्याची पौर्णिमा एक वेगळाच उत्सव घेऊन येते. हीच ती कोजागिरी पौर्णिमा, जिला 'शरद पौर्णिमा' असेही म्हणतात. पावसाळा संपून आल्हाददायक शरद ऋतूची सुरुवात होत असल्याने या रात्रीला विशेष महत्त्व आहे. ही रात्र केवळ तिच्या शीतल चांदण्यासाठीच नव्हे, तर धार्मिक, आरोग्यविषयक आणि सामाजिक दृष्ट्याही खास मानली जाते.

या रात्रीच्या सौंदर्यामागे अनेक वैशिष्ट्ये दडलेली आहेत:

• अमृतमय चंद्रकिरणे: या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो आणि आपल्या संपूर्ण १६ कलांनी परिपूर्ण असतो. त्यामुळे त्याची किरणे अमृततुल्य आणि आरोग्यदायी मानली जातात.
• देवी लक्ष्मीचे आगमन: अशी श्रद्धा आहे की, या रात्री धन आणि समृद्धीची देवी लक्ष्मी पृथ्वीवर भ्रमण करते आणि आपल्या भक्तांना आशीर्वाद देते.
• निसर्गाप्रती कृतज्ञता: महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात हा सण कापणीच्या हंगामाची चाहूल देणारा आणि निसर्गाच्या देणगीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक आनंदसोहळा असतो.
• आरोग्य आणि आनंदाचा संगम: हा सण धार्मिक श्रद्धेसोबतच आरोग्य सुधारणे आणि कुटुंब व मित्रांसोबत एकत्र येऊन आनंद साजरा करण्याचे प्रतीक आहे.

या रात्री देवी लक्ष्मीची भूमिका काय असते आणि या सणाला 'कोजागिरी' हे नाव का पडले, हे आपण पुढे जाणून घेऊया.

कथेचे सार: 'को जागर्ति?' चा अर्थ काय?

पौराणिक मान्यतेनुसार, धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीची देवी, लक्ष्मीचा जन्म समुद्रमंथनातून याच दिवशी झाला होता. त्यामुळे या रात्री तिचे पृथ्वीवर आगमन होते, अशी दृढ श्रद्धा आहे.

कथा अशी आहे की, या रात्री देवी लक्ष्मी गरुडावर आरूढ होऊन पृथ्वीतलावर येते आणि फिरताना एक प्रश्न विचारते - "को जागर्ति?". या संस्कृत वाक्याचा अर्थ आहे, "कोण जागत आहे?".

या प्रश्नाला मोठे महत्त्व आहे. देवी पाहते की कोण तिचे भक्त रात्रभर जागरण करून तिची भक्ती करत आहेत. जे भक्त जागे राहून तिची पूजा-अर्चना करतात, त्यांच्यावर देवी लक्ष्मी प्रसन्न होते आणि त्यांना धन, ऐश्वर्य आणि सुखाचा आशीर्वाद देते. याउलट, जे लोक आळशीपणाने झोपलेले असतात, ते नकळतपणे देवीची मोठी बहीण 'अक्काबाई' (अलक्ष्मी) म्हणजेच दुर्दैवाला आमंत्रित करतात. अलक्ष्मीला आळस आणि निष्क्रियता प्रिय असल्याने ती अशा ठिकाणी वास करते. म्हणून, जे जागे राहून देवीचे स्वागत करतात, त्यांच्या घरात लक्ष्मी प्रवेश करते आणि जे झोपलेले असतात, तिथे अलक्ष्मीचा प्रभाव वाढतो. देवीच्या याच प्रश्नामुळे, 'को जागर्ति' या शब्दांवरून, या पौर्णिमेला 'कोजागिरी' असे नाव पडले.

आता आपण या रात्री पाळल्या जाणाऱ्या परंपरा आणि त्यामागील अर्थ समजून घेऊ.

परंपरा आणि त्यामागील अर्थ

कोजागिरी पौर्णिमेच्या रात्री काही विशेष परंपरा श्रद्धेने पाळल्या जातात, ज्यामागे खोल अर्थ दडलेला आहे.

१. रात्रीचे जागरण: देवी लक्ष्मीचे स्वागत

या रात्री जागरण करण्याचे मुख्य आध्यात्मिक कारण म्हणजे देवी लक्ष्मीला प्रसन्न करणे आणि तिचे आशीर्वाद मिळवणे. 'को जागर्ति?' या देवीच्या प्रश्नाला प्रतिसाद देण्यासाठी भक्त रात्रभर जागे राहतात. जागरण करताना लोक विविध प्रकारे वेळ घालवतात. काही घरांमध्ये भजन, कीर्तन आणि देवीची गाणी गायली जातात, तर अनेक ठिकाणी मित्र आणि कुटुंब गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र जमतात आणि गाणी, गप्पा, हास्यविनोद व खेळ खेळत रात्र जागवतात.

२. अमृततुल्य मसाला दूध: आरोग्य आणि प्रसाद

कोजागिरीची सर्वात प्रसिद्ध आणि मधुर परंपरा म्हणजे मसाला दूध किंवा खीर. या रात्री खास दूध, साखर, केशर, वेलची, जायफळ आणि सुका मेवा यांसारखे पौष्टिक घटक घालून सुगंधी दूध तयार केले जाते. केशराचा सुगंध आणि वेलचीचा स्वाद त्या दुधाला एक वेगळीच लज्जत देतो. हे दूध चांदीच्या किंवा स्टीलच्या भांड्यात काढून रात्री चंद्रप्रकाशात (अंगणात किंवा गच्चीवर) ठेवले जाते. त्या चंद्रप्रकाशात न्हाऊन निघालेल्या दुधाचा उबदारपणा अनुभवणे हा एक अनुपम सोहळा असतो.

या प्रथेमागे केवळ आध्यात्मिक श्रद्धाच नाही, तर आयुर्वेदिक कारणही आहे. मान्यतेनुसार, चंद्राची अमृततुल्य किरणे दुधात शोषली जातात, ज्यामुळे ते आरोग्यासाठी लाभदायक ठरते. आयुर्वेद सांगते की, शरद ऋतूत हवामानात थंडावा वाढू लागतो आणि शरीरात पित्तदोष वाढण्याची शक्यता असते. चंद्राच्या किरणांमधील शीतलता दुधाचा थंडावा आणि पौष्टिकता वाढवते, ज्यामुळे शरीरातील उष्णता कमी होण्यास मदत होते. हे अमृततुल्य दूध दमा आणि त्वचारोगांसारख्या आजारांवरही गुणकारी मानले जाते.

३. स्वागताचे विधी: पूजा आणि पाऊलखुणा

या दिवशी सायंकाळी देवी लक्ष्मीची विशेष पूजा केली जाते. या पूजेमध्ये देवी लक्ष्मीसोबत भगवान विष्णू, ऐरावतावर आरूढ इंद्र आणि धनाची देवता कुबेर यांचीही पूजा करण्याची प्रथा आहे. देवीच्या स्वागतासाठी एक सुंदर प्रथा पाळली जाते. घराच्या मुख्य दारावर आणि अंगणात तांदळाच्या पिठाने देवी लक्ष्मीच्या पाऊलखुणांची रांगोळी (पदचिन्हे) काढली जाते. यामागे 'लक्ष्मी देवी स्वतः घरात प्रवेश करत आहे' अशी मंगलमय भावना असते.

या परंपरांसोबतच, या व्रताचे महत्त्व पटवून देणारी एक पौराणिक कथाही प्रसिद्ध आहे.

एका व्रताची कथा: श्रद्धेचे फळ

ही एक पौराणिक कथा आहे जी कोजागिरी पौर्णिमेच्या व्रताचे महत्त्व सांगते.

एका सावकाराला दोन मुली होत्या. दोन्ही मुली पौर्णिमेचे व्रत मोठ्या श्रद्धेने करत असत. मोठी मुलगी व्रत पूर्ण विधी-विधानाने आणि नियमांनुसार करायची, पण लहान मुलगी मात्र ते अर्धवट करायची आणि त्यात चुका करत असे. याचा परिणाम असा झाला की, लहान मुलीची मुले जन्माला येताच मरण पावत होती. तिच्या हृदयावर दुःखाचा डोंगर कोसळला होता.

एका ब्राह्मणाच्या सल्ल्यानुसार, तिने पुढचे व्रत पूर्ण विधीपूर्वक आणि निष्ठेने केले. त्यानंतर तिला एक गोंडस मुलगा झाला, पण दुर्दैवाने तोही लगेचच मरण पावला. तिने त्या मृत मुलाला एका पाटावर झोपवून कापडाने झाकले आणि मोठ्या बहिणीला घरी बोलावले. तिने मोठ्या बहिणीला त्याच पाटावर बसायला सांगितले. जेव्हा मोठी बहीण त्या पाटावर बसणार होती, तेव्हा तिचा घागरा त्या मुलाला लागला आणि एक चमत्कार घडला! त्या स्पर्शाने जणू काही प्राणांचा संचार झाला आणि ते बाळ रडू लागले. हे पाहून मोठी बहीण आश्चर्यचकित झाली आणि रागावली. ती म्हणाली, "तू मला बदनाम करू इच्छित होतीस. जर मी यावर बसले असते, तर हा मुलगा मेला असता!" तेव्हा लहान बहिणीने तिला शांतपणे उत्तर दिले, "बहीण, हा मुलगा आधीच मृत होता. तुझ्या पुण्याईच्या स्पर्शानेच तो आता जिवंत झाला आहे."

या कथेवरून हे सिद्ध होते की, कोणतेही व्रत पूर्ण श्रद्धेने आणि नियमांनुसार केल्यास त्याचे शुभ फळ निश्चितच मिळते.

या कथेतून व्रताचे महत्त्व समजून घेतल्यानंतर, आता आपण कोजागिरी पौर्णिमेच्या संपूर्ण माहितीचा आढावा घेऊया.

सारांश: कोजागिरी म्हणजे काय?

कोजागिरी पौर्णिमा हा केवळ एक सण नाही, तर तो श्रद्धा, आरोग्य आणि सामाजिक एकत्रिकरणाचा एक सुंदर सोहळा आहे. याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे सारांशित करता येते:

पैलू	महत्त्व
धार्मिक	देवी लक्ष्मीची कृपा मिळवण्यासाठी तिची उपासना आणि रात्रभर जागरण करणे.
आरोग्यविषयक	चंद्राच्या अमृतमय किरणांनी युक्त मसाला दुधाचे सेवन करून आरोग्य सुधारणे.
सामाजिक	कुटुंब आणि मित्रांसोबत एकत्र येऊन आनंद साजरा करणे आणि नातेसंबंध दृढ करणे.
नैसर्गिक	पावसाळा संपल्यानंतर शरद ऋतूचे स्वागत करणे आणि निसर्गाच्या देणगीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे.

थोडक्यात, कोजागिरी पौर्णिमा हा धर्म, आरोग्य, सामाजिक बांधिलकी आणि निसर्गाशी असलेले नाते यांचा एक सुंदर संगम आहे, जो जीवनात आनंद आणि समृद्धी घेऊन येतो.

कोजागिरी पौर्णिमा: अमृतमय चंद्रप्रकाशाचा उत्सव

कोजागिरी पौर्णिमा हा केवळ एक सण नसून, तो निसर्गाच्या वार्षिक चक्राशी मानवी आरोग्याला आणि आध्यात्मिक साधनेला जोडणारा एक सखोल दुवा आहे. शरद ऋतूच्या प्रारंभी पित्तदोषावर चंद्राच्या शीतल किरणांचा उपाय योजणारी आरोग्य-परंपरा, लक्ष्मीच्या आगमनाची समृद्धी-श्रद्धा आणि कापणीपूर्वीचा सामाजिक उत्सव यांचा मिलाफ या एका रात्रीत होतो. आश्विन महिन्यातील या पौर्णिमेला 'शरद पौर्णिमा' असेही म्हणतात. 'कोजागिरी' या नावामागे 'को जागर्ति?' अर्थात 'कोण जागे आहे?' असा देवी लक्ष्मीचा प्रश्न दडला आहे, जो या रात्रीच्या आध्यात्मिक, आरोग्यदायी आणि सामाजिक महत्त्वाचे सार सांगतो.

१. कोजागिरी पौर्णिमेची ओळख आणि महत्त्व

या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो आणि आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी परिपूर्ण असतो, ज्यामुळे त्याचे किरण विशेष अमृतमय मानले जातात.

१.१. धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व

या रात्रीचे मुख्य धार्मिक महत्त्व देवी लक्ष्मीच्या आगमनाशी आणि भगवान श्रीकृष्णाच्या रासलीलेशी जोडलेले आहे.

• देवी लक्ष्मीचे आगमन: पौराणिक मान्यतेनुसार, या रात्री देवी लक्ष्मी चंद्रमंडलातून पृथ्वीवर येते आणि 'को जागर्ति?' असा प्रश्न विचारते. याचा आध्यात्मिक अर्थ 'कोण आपल्या कर्तव्याप्रती आणि साधनेप्रती जागृत आहे?' असा होतो. जे भक्त या रात्री जागरण करून तिची पूजा, आराधना आणि मंत्रपठण करतात, त्यांना देवी धन, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचा आशीर्वाद देते.
• श्रीकृष्णाची महारासलीला: द्वापार युगात, याच रात्री भगवान श्रीकृष्णाने वृंदावनात गोपिकांसोबत 'महारासलीला' रचली होती. चंद्र जेव्हा आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी युक्त असतो, तेव्हा त्याचे सौंदर्य आणि शीतलता अद्वितीय असते. हा चंद्र श्रीकृष्णाच्या 'सोलह कला संपूर्ण' रूपाचे प्रतीक मानला जातो. वैष्णव संप्रदायात या रात्रीला विशेष महत्त्व असून, राधा-कृष्णाची विशेष उपासना केली जाते.

१.२. सांस्कृतिक आणि सामाजिक महत्त्व

महाराष्ट्रात कोजागिरी पौर्णिमेला एक खास सामाजिक परिमाण आहे. पावसाळा संपून हवामान प्रसन्न झालेले असते आणि शेतीची कामे अंतिम टप्प्यात आलेली असतात.

• निसर्गाप्रती कृतज्ञता आणि नवान्न पौर्णिमा: हा सण शेतकरी वर्गासाठी निसर्गाचे आभार मानण्याचा आणि कापणीपूर्वी एकत्र येऊन आनंद साजरा करण्याचा एक उत्तम अवसर असतो. काही ठिकाणी, विशेषतः कोकणात, याला 'नवान्न पौर्णिमा' म्हणूनही ओळखले जाते. या दिवशी नवीन पिकाची (भात, नाचणी, वरी) पूजा केली जाते आणि आंब्याच्या पानांसोबत धान्याच्या लोंब्या व फुले एकत्र बांधून 'नवी' दाराला लावली जाते, जे घरात समृद्धीचे आगमन दर्शवते.
• कौटुंबिक उत्सव: या दिवशी कुटुंबातील सर्व सदस्य, मित्र आणि आप्तेष्ट एकत्र जमून चंद्रप्रकाशात मसाला दुधाचा आस्वाद घेतात, गप्पा मारतात आणि भजन-कीर्तनात रात्र जागवतात. महाराष्ट्रात या दिवशी कुटुंबातील ज्येष्ठ अपत्याला ओवाळून त्याची 'आश्विनी' साजरी करण्याचीही एक सुंदर प्रथा आहे.

१.३. आरोग्यशास्त्रीय आणि वैज्ञानिक महत्त्व

कोजागिरीच्या परंपरेमागे केवळ श्रद्धाच नाही, तर आरोग्यशास्त्राचाही मजबूत आधार आहे.

• आयुर्वेदिक दृष्टिकोन: आयुर्वेद सांगते की, पावसाळ्यानंतर शरद ऋतूच्या प्रारंभी शरीरात पित्तदोषाचा प्रकोप (वाढ) होतो. चंद्राच्या शीतल किरणांमध्ये औषधी गुणधर्म असतात, जे पित्तशामक म्हणून कार्य करतात. या रात्री चंद्रप्रकाशात ठेवलेले दूध किंवा खीर चंद्राची शीतलता आणि अमृतमय गुणधर्म शोषून घेते.
• अमृततुल्य दूध: हे 'अमृततुल्य' दूध प्यायल्याने शरीरातील उष्णता कमी होते, रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि मानसिक शांतता लाभते. दमा, त्वचारोग आणि इतर अनेक आजारांवर हे दूध फायदेशीर मानले जाते.

थोडक्यात, कोजागिरी पौर्णिमा हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून तो श्रद्धा, आरोग्य आणि निसर्ग यांच्यातील एक सुंदर संगम आहे, जो जीवनात सकारात्मक ऊर्जा आणि आनंद घेऊन येतो.

२. कोजागिरी पौर्णिमा २०२५: तिथी आणि शुभ मुहूर्त

देवी लक्ष्मीच्या आगमनाची आणि चंद्राच्या अमृतमय किरणांची वेळ साधणे हे या व्रताचे मर्म आहे. योग्य मुहूर्तावर केलेले विधी वैश्विक ऊर्जेशी सुसंगत ठरतात, ज्यामुळे पूजेचे फळ अधिकतम मिळते अशी श्रद्धा आहे. २०२५ सालातील कोजागिरी पौर्णिमा साजरी करण्यासाठी खालील वेळापत्रक लक्षात घेणे श्रेयस्कर ठरेल.

विवरण (Description)	दिनांक आणि वेळ (Date and Time)
पौर्णिमा तिथी प्रारंभ	६ ऑक्टोबर २०२५, सोमवार, दुपारी १२:२३
पौर्णिमा तिथी समाप्ती	७ ऑक्टोबर २०२५, मंगळवार, सकाळी ९:११
कोजागिरी उत्सव आणि पूजा	६ ऑक्टोबर २०२५, सोमवारची रात्र
चंद्रोदय वेळ	संध्याकाळी ५:३१
लक्ष्मी पूजन शुभ मुहूर्त	रात्री ११:४५ पासून ते मध्यरात्री १२:३९ पर्यंत
खीर/दूध चंद्रप्रकाशात ठेवण्याची शुभ वेळ	रात्री १०:३८ पासून ते मध्यरात्री १२:०८ पर्यंत (भद्रा काळ रात्री १०:५३ पर्यंत असल्याने त्यानंतर ठेवणे अधिक श्रेयस्कर)

या मुहूर्तांचे पालन करून विधी केल्यास देवी लक्ष्मी आणि चंद्रदेव यांची कृपा प्राप्त होते आणि घरात सुख-समृद्धी नांदते. आता आपण पूजेच्या सविस्तर विधीकडे वळूया.

३. कोजागिरी व्रत आणि पूजा विधी: एक सविस्तर मार्गदर्शक

कोजागिरी पौर्णिमेचे व्रत आणि पूजाविधी श्रद्धेने केल्यास घरात सकारात्मक ऊर्जा, सुख आणि समृद्धी आकर्षित होते. या रात्री देवी लक्ष्मी, इंद्र, कुबेर आणि चंद्रदेव यांची एकत्रित पूजा केली जाते.

३.१. पूजेची तयारी आणि साहित्य

पूजेला बसण्यापूर्वी खालील साहित्य एकत्र करून ठेवावे:

• चौरंग किंवा पाट
• पांढरे किंवा लाल रंगाचे वस्त्र
• लक्ष्मी, विष्णू, इंद्र आणि कुबेर यांच्या मूर्ती किंवा प्रतिमा
• तांब्याचा किंवा मातीचा कळश, आंब्याची पाने
• श्री यंत्र आणि कुबेर यंत्र (असल्यास)
• सुपारी (देवतांचे प्रतीक म्हणून), चांदीचे नाणे (चंद्राचे प्रतीक म्हणून)
• फुले, अक्षता, हळद-कुंकू, अष्टगंध
• तुपाचा दिवा आणि अगरबत्ती
• नैवेद्यासाठी मसाला दूध किंवा खीर

३.२. चरण-दर-चरण पूजा पद्धत

1. कळश स्थापना: चौरंगावर वस्त्र अंथरून त्यावर मध्यभागी थोडे तांदूळ ठेवावे. एका तांब्याच्या कळशात पाणी, एक रुपयाचे नाणे, सुपारी, हळद-कुंकू आणि अक्षता घालून तो तांदळाच्या राशीवर स्थापित करावा. कळशात आंब्याची पाने ठेवावीत.
2. देवतांचे आवाहन: कळशाच्या उजव्या हाताला श्री यंत्र (किंवा त्याचे प्रतीक म्हणून सुपारी) आणि डाव्या हाताला कुबेर यंत्र (किंवा त्याचे प्रतीक म्हणून सुपारी) स्थापित करावे. कळशासमोर इंद्रदेव आणि चंद्रदेव यांचे प्रतीक म्हणून सुपारी किंवा चांदीचे नाणे ठेवावे.
3. मध्यरात्रीची पूजा: लक्ष्मी पूजनाच्या शुभ मुहूर्तावर (रात्री ११:४५ ते १२:३९) हळद-कुंकू, अक्षता, फुले आणि अष्टगंध वाहून लक्ष्मी, इंद्र, कुबेर आणि चंद्र या सर्व देवतांची मनोभावे पूजा करावी.
4. आरती आणि प्रार्थना: तुपाचा दिवा आणि अगरबत्ती लावून देवीची आरती करावी आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.

३.३. अमृततुल्य मसाला दुधाचा विधी

• तयारी: गाईच्या दुधात साखर, केशर, वेलची, जायफळ आणि सुका मेवा घालून ते मंद आचेवर आटवावे.
• चंद्रप्रकाशात ठेवणे: हे तयार झालेले दूध किंवा खीर चांदीच्या, तांब्याच्या किंवा स्टीलच्या भांड्यात काढून रात्री चंद्रप्रकाशात ठेवावी. यामागे चंद्राची अमृतकिरणे शोषून घेण्याची संकल्पना आहे.
• नैवेद्य आणि सेवन: मध्यरात्री पूजेनंतर हे दूध देवतांना नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे. नैवेद्य दाखवताना "ऋणोगाध दारिद्र्य अपमृत्यु भय शोक मनस्ताप नाशयंतु मम सर्वदा।" ही प्रार्थना म्हणावी. त्यानंतर प्रसाद म्हणून कुटुंबातील सर्वांनी एकत्र बसून त्याचे सेवन करावे.

३.४. जागरण आणि मंत्र पठण

या रात्री जागरण करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. लक्ष्मी देवी 'कोण जागे आहे?' हे पाहत असल्याने, जागरण करणाऱ्यांवर ती प्रसन्न होते. या काळात भजन, कीर्तन किंवा देवीची गाणी गाण्याची परंपरा आहे. खालील मंत्रांचा जप करणे विशेष फलदायी मानले जाते:

• श्री सूक्त
• लक्ष्मी गायत्री मंत्र
• विष्णू गायत्री मंत्र
• श्री कुबेर मंत्र

हे विधी पूर्ण श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने केल्यास देवी लक्ष्मीचा आशीर्वाद निश्चितच प्राप्त होतो. या व्रतामागील श्रद्धा अधिक दृढ करणाऱ्या काही पौराणिक कथाही प्रसिद्ध आहेत.

४. पौराणिक कथा: व्रतामागील बोध आणि श्रद्धा

प्रत्येक सणामागे असलेल्या पौराणिक कथा केवळ मनोरंजक नसतात, तर त्या व्रताचे सार आणि त्यातील मूल्यांची शिकवण देतात. कोजागिरी पौर्णिमेशी संबंधित दोन प्रमुख कथा प्रचलित आहेत.

४.१. सावकाराच्या दोन मुलींची कथा

एका सावकाराला दोन मुली होत्या. दोन्ही मुली पौर्णिमेचे व्रत करत असत. मोठी मुलगी पूर्ण श्रद्धेने आणि सर्व नियमांचे पालन करून व्रत करायची, तर लहान मुलगी ते अर्धवट करायची. याचा परिणाम असा झाला की, लहान मुलीची मुले जन्माला येताच मरण पावत. तिने एका ब्राह्मणाला याचे कारण विचारले असता, त्यांनी तिला व्रत अर्धवट सोडल्याचा दोष सांगितला.

ब्राह्मणाच्या सल्ल्यानुसार, तिने पुढचे पौर्णिमेचे व्रत पूर्ण विधीपूर्वक केले. तिला एक मुलगा झाला, पण तोही लगेचच मरण पावला. तिने त्या मृत मुलाला पाटावर झोपवून त्यावर कापड झाकले आणि आपल्या मोठ्या बहिणीला बोलावून त्याच पाटावर बसायला सांगितले. मोठी बहीण जशी पाटावर बसणार, तोच तिचा घागरा त्या मुलाला लागला आणि तो मुलगा जिवंत होऊन रडू लागला. तेव्हा लहान बहिणीने सांगितले की, "हा मुलगा आधीच मृत होता, तुझ्या पुण्याईमुळे आणि व्रताच्या प्रभावामुळेच तो जिवंत झाला आहे." यानंतर, पौर्णिमेचे व्रत पूर्ण श्रद्धेने करण्याचे महत्त्व सर्वत्र पसरले. या कथेतून व्रताचे केवळ पालन नव्हे, तर ते पूर्ण श्रद्धेने आणि नियमांनुसार करण्याचे महत्त्व सिद्ध होते; तसेच एका व्यक्तीच्या पुण्याईचा प्रभाव दुसऱ्याच्या जीवनावर कसा पडू शकतो, हेदेखील अधोरेखित होते.

४.२. 'को जागर्ति?' - लक्ष्मी आणि तिची मोठी बहीण अक्काबाई (अलक्ष्मी)

पौराणिक कथेनुसार, शरद पौर्णिमेच्या रात्री देवी लक्ष्मी पृथ्वीवर भ्रमण करते आणि 'को जागर्ति?' (कोण जागे आहे?) असे विचारते. जे भक्त रात्रभर जागरण करून तिची पूजा, भजन आणि सेवा करतात, त्यांच्यावर ती प्रसन्न होऊन सुख, संपत्ती आणि ऐश्वर्याचा वर्षाव करते.

याउलट, जे लोक या पवित्र रात्री आळस करून झोपी जातात, त्यांच्यावर देवीची मोठी बहीण 'अक्काबाई' म्हणजेच 'अलक्ष्मी' रागावते. तिचा फेरा येणे हे अशुभ मानले जाते. ती अशा लोकांच्या घरात प्रवेश करते आणि त्यांच्यावर वाईट दिवस आणते, असे मानले जाते. ही कथा आळस आणि सजगता यांच्यातील शाश्वत संघर्षाचे प्रतीक आहे. ती शिकवते की ऐश्वर्य केवळ नशिबाने मिळत नाही, तर ते आध्यात्मिक आणि कर्तव्यनिष्ठ जागरुकतेने प्राप्त होते.

५. प्रादेशिक विविधता: भारतभरातील कोजागिरी

भारताची सांस्कृतिक विविधता सण-उत्सवांमध्ये प्रकर्षाने दिसून येते. कोजागिरी पौर्णिमा संपूर्ण भारतात एकाच दिवशी साजरी होत असली, तरी प्रत्येक प्रांतात तिचे स्वरूप स्थानिक संस्कृती आणि परंपरेनुसार बदलते.

• महाराष्ट्र: येथे या सणाला 'कोजागिरी पौर्णिमा' म्हणतात. चंद्रप्रकाशात मसाला दूध पिणे, गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र जमून जागरण करणे आणि कुटुंबातील ज्येष्ठ अपत्याची 'आश्विनी' साजरी करणे ही येथील मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत.
• बंगाल, आसाम आणि त्रिपुरा: या प्रांतांमध्ये याला 'कोजागरी लोख्खी पुजो' (कोजागरी लक्ष्मी पूजा) म्हणून ओळखले जाते. या दिवशी देवी लक्ष्मीची विशेष पूजा केली जाते.
• ओडिशा: येथे हा सण 'कुमार पौर्णिमा' म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी अविवाहित मुली चांगला पती मिळावा या इच्छेने चंद्रदेवाची पूजा करतात आणि विविध खेळ खेळतात.
• गुजरात: गुजरातमध्ये याला 'शरद पूनम' म्हणतात. या रात्री चंद्रप्रकाशात गरबा खेळण्याची एक उत्साही आणि सुंदर परंपरा आहे.
• मिथिला (बिहार): बिहारच्या मिथिला प्रदेशात याला 'कोजागरा' म्हटले जाते. हा सण विशेषतः नवविवाहित जावयासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

या विविधतेतून भारताची सांस्कृतिक समृद्धी आणि परंपरेची सखोलता दिसून येते.

६. निष्कर्ष: परंपरेचा ठेवा आणि आधुनिक जीवनातील प्रासंगिकता

आजच्या गतिमान युगात, जिथे कृत्रिम प्रकाशाने रात्रीचा दिवस केला आहे, तिथे कोजागिरी आपल्याला चंद्रप्रकाशाच्या नैसर्गिक लयीत परत आणते. हा सण केवळ परंपरा जपण्याचा विधी नाही, तर आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याला निसर्गाच्या अमृतमय ऊर्जेशी पुन्हा जोडण्याची एक वार्षिक संधी आहे. चंद्राच्या शीतल किरणांखाली अमृततुल्य दुधाचे सेवन करणे, देवी लक्ष्मीच्या आगमनाची श्रद्धा बाळगणे आणि कुटुंब-मित्रांसोबत जागरण करणे, या सर्व परंपरा आरोग्य, समृद्धी आणि सामाजिक एकोपा वाढवतात. श्रद्धा, आरोग्य आणि आनंद यांचा हा संगम पिढ्यानपिढ्या जपणे, हाच या परंपरेचा खरा ठेवा आहे.

कोजागिरी पौर्णिमा: फक्त मसाला दूध नाही, या रात्रीमागे दडल्या आहेत ५ आश्चर्यकारक गोष्टी!

शरद ऋतूचा मंद गारवा, आकाशात पूर्णत्वाने तळपणारा तेजस्वी चंद्र आणि गरमागरम मसाला दुधाचा घोट... कोजागिरी पौर्णिमा म्हटलं की हेच चित्र आपल्या डोळ्यासमोर उभं राहतं. हा सण म्हणजे अनेकांसाठी केवळ एक आनंददायी कौटुंबिक सोहळा असतो. पण या साध्या वाटणाऱ्या परंपरांच्या मागे काही खोलवर रुजलेल्या, आश्चर्यकारक कथा आणि अर्थ दडलेले आहेत, जे बहुतेकांना माहीत नसतात. हा सण केवळ मसाला दूध पिण्यापुरता मर्यादित नाही. हा लेख तुम्हाला कोजागिरी पौर्णिमेच्या अशाच ५ प्रभावी गोष्टींची ओळख करून देईल, ज्यानंतर या रात्रीकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन नक्कीच बदलेल.

पहिली गोष्ट: या सणाचे नावच एका देवीचा प्रश्न आहे

कोजागिरी पौर्णिमेची सर्वात मूलभूत आणि महत्त्वाची गोष्ट तिच्या नावामध्येच लपलेली आहे. 'कोजागिरी' हे नाव कुठून आले? तर ते आले आहे एका संस्कृत प्रश्नामधून - 'को जागर्ति?'

'कोजागरी' या शब्दाचा अर्थ आहे 'को जागर्ती?' म्हणजे 'कोण जागत आहे?' अशी विचारणा करत देवी लक्ष्मी या रात्री पृथ्वीवर भ्रमण करते, अशी श्रद्धा आहे.

पौराणिक मान्यतेनुसार, या रात्री धन आणि समृद्धीची देवी लक्ष्मी चंद्रमंडळातून पृथ्वीवर उतरते आणि सर्वत्र फिरताना विचारते की, "कोण जागे आहे?" जो कोणी या रात्री जागरण करून तिची भक्ती करत असतो, त्याच्यावर देवी प्रसन्न होते आणि त्याला धन, ऐश्वर्य आणि सुखाचा आशीर्वाद देते. हा एक साधा प्रश्न या उत्सवाचा आध्यात्मिक गाभा आहे, जो आपल्याला आशीर्वाद प्राप्त करण्यासाठी दक्ष आणि जागृत राहण्याचे महत्त्व शिकवतो.

दुसरी गोष्ट: लक्ष्मीसोबत येते तिची मोठी बहीण, जी आळशी लोकांवर रागवते

आपण नेहमी लक्ष्मी देवीला प्रसन्न करण्याबद्दल ऐकतो, पण तुम्हाला हे माहीत आहे का की या रात्री लक्ष्मी एकटी येत नाही? तिच्यासोबत तिची मोठी बहीण 'अक्काबाई' म्हणजेच अलक्ष्मी सुद्धा पृथ्वीवर येते. जिथे लक्ष्मी जागणाऱ्यांवर कृपा करते, तिथे तिची मोठी बहीण, अक्काबाई, झोपलेल्या आणि आळशी लोकांवर केवळ कोपत नाही, तर त्यांच्या आयुष्यात संकट, त्रास आणि कटकटी घेऊन येते.

या देवीची मोठी बहीण मात्र संकट आणते त्रास देते कटकटी निर्माण करते लक्ष्मीच्या मोठ्या बहिणीला अक्काबाई म्हणतात...ही अक्काबाई पौर्णिमेच्या दिवशी अनेक झोपीत असलेल्या आळशी लोकांवर रागवते पण जे जागरण करतात त्यांच्या आयुष्यामध्ये सुख समाधान संपत्ती आणते.

या श्रद्धेनुसार, जे लोक या पवित्र रात्री आळस करून झोपी जातात, त्यांच्यावर अक्काबाईची अवकृपा होते आणि त्यांच्या आयुष्यात 'वाईट दिवस' येतात. या सणाची ही दुसरी, गडद बाजूच कदाचित लोकांना रात्रभर जागरण करण्यासाठी सर्वात मोठी प्रेरणा देत असावी.

तिसरी गोष्ट: चंद्रकिरणं म्हणजे केवळ प्रकाश नाही, तर ते एक ‘आरोग्यदायी अमृत’ आहे

कोजागिरीच्या रात्री मसाला दूध किंवा खीर चंद्रप्रकाशात ठेवण्याची प्रथा का आहे? यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे आरोग्यदायी कारण आहे. मान्यतेनुसार, शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी परिपूर्ण असतो आणि तो पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो. असे मानले जाते की या रात्री चंद्राच्या किरणांमधून 'अमृत' किंवा एक दिव्य, आरोग्यदायी द्रव वर्षाव होतो.

या किरणांमध्ये केवळ प्रकाश नसतो, तर आयुर्वेदानुसार त्यात प्रत्यक्ष औषधी गुणधर्म सामावलेले असतात. जेव्हा मसाला दूध किंवा खीर या किरणांखाली ठेवली जाते, तेव्हा ते अमृत त्या दुधात शोषले जाते. हे किरण शरीरातील 'पित्तदोष' कमी करण्यास, दम्यासारख्या आजारांवर आराम देण्यास आणि त्वचा रोग बरे करण्यास मदत करतात. इतकेच नाही, तर या किरणांमध्ये मानसिक समस्या आणि चिंता कमी करण्याचीही शक्ती असते. त्यामुळे, ही प्रथा केवळ श्रद्धेचा भाग नसून शरीर, मन आणि आत्मा या तिन्हींसाठी एक समग्र आरोग्यदायी रहस्य आहे.

चौथी गोष्ट: ही रात्र आहे पुराणातील सर्वात प्रसिद्ध नृत्याची

कोजागिरी पौर्णिमा केवळ देवी लक्ष्मीशी संबंधित नाही, तर ती भगवान श्रीकृष्णाच्या सर्वात मधुर लीलेची साक्षीदार आहे. हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, हीच ती रात्र आहे जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने वृंदावनात यमुना नदीच्या काठी राधा आणि इतर गोपिकांसोबत दिव्य 'रासक्रीडा' (महारासलीला) केली होती.

याच कारणामुळे शरद पौर्णिमेला 'रास पौर्णिमा' असेही म्हटले जाते. यामागे एक सुंदर संयोग दडलेला आहे. या रात्री चंद्र जसा आपल्या सोळा कलांनी परिपूर्ण असतो, तसेच भगवान श्रीकृष्ण देखील 'सोळा कला संपूर्ण' मानले जातात. ही रात्र म्हणजे दोन परिपूर्णतेचा उत्सव: चंद्राचे खगोलीय सौंदर्य आणि श्रीकृष्णाचे दिव्य माधुर्य. त्यामुळे लक्ष्मीच्या ऐश्वर्यासोबतच या रात्री भक्ती, प्रेम आणि दिव्य आनंदाचा अनोखा संगम अनुभवायला मिळतो.

पाचवी गोष्ट: एका व्रताच्या चुकीमुळे काय होऊ शकतं, हे सांगणारी एक कथा

या सणाचे महत्त्व केवळ श्रद्धेवर नाही, तर ते पूर्ण निष्ठेने पाळण्यावर किती अवलंबून आहे, हे एका पौराणिक कथेतून स्पष्ट होते. ही कथा एका सावकाराच्या दोन मुलींची आहे.

एका सावकाराच्या दोन्ही मुली पौर्णिमेचे व्रत करायच्या. मोठी मुलगी सर्व विधी-विधानांनी आणि नियमांनुसार व्रत पूर्ण करायची, तर लहान मुलगी मात्र ते अर्धवट करायची. याचा परिणाम असा झाला की, लहान बहिणीची जन्माला येणारी सर्व मुले जन्मतःच मरण पावत असत. एका पुजाऱ्याच्या सल्ल्यानुसार तिने पुढचे व्रत पूर्ण निष्ठेने केले, पण तरीही तिचा नुकताच जन्मलेला मुलगा मरण पावला.

तेव्हा तिने हुशारीने आपल्या मोठ्या बहिणीला घरी बोलावले आणि मुलाच्या मृतदेहावर कापड झाकून, तिला त्याच पाटावर बसायला सांगितले. जेव्हा मोठी बहीण त्या पाटावर बसणार, तितक्यात ती रागावली आणि म्हणाली, "तू मला बदनाम करू इच्छित होतीस. जर मी यावर बसले असते, तर हा मुलगा मेला असता." पण तिच्या वस्त्राचा स्पर्श त्या मुलाला होताच, तो जिवंत होऊन रडू लागला. तेव्हा लहान बहिणीने तिला शांतपणे उत्तर दिले, "बहीण! हा मुलगा आधीच मृत होता. तुझ्या नशिबामुळे आणि तुझ्या पुण्याईमुळेच तो आता जिवंत झाला आहे."

ही कथा एका गोष्टीची कठोर जाणीव करून देते - श्रद्धा, चिकाटी आणि कोणतेही व्रत किंवा विधी पूर्ण भक्तीभावाने करणे किती महत्त्वाचे आहे.

Conclusion: जागरणाचा खरा अर्थ

थोडक्यात, कोजागिरी पौर्णिमा म्हणजे केवळ मसाला दूध पिण्याची आणि गप्पा मारण्याची रात्र नाही. या रात्रीच्या परंपरेत आध्यात्मिक जागरुकता, आरोग्य, दिव्य प्रेम आणि अतूट श्रद्धेचे सखोल अर्थ दडलेले आहेत. 'जागे राहणे' याचा खरा अर्थ काय, हेच हा सण आपल्याला शिकवतो. लक्ष्मीच्या आशीर्वादासाठी जागृत राहणे, चंद्राच्या अमृत किरणांतून मिळणाऱ्या आरोग्यासाठी जागृत राहणे, श्रीकृष्णाच्या रासलीलेतील दिव्य प्रेमासाठी जागृत राहणे आणि आपल्या श्रद्धेच्या सामर्थ्यासाठी जागृत राहणे.

या कोजागिरीला, तुम्ही केवळ जागे राहाल की खऱ्या अर्थाने ‘जागृत’ व्हाल?