🕉️ श्री शंकर महाराजांच्या अद्भुत लीला

दत्तसंप्रदाय एक प्रासादिक अनुभूती

दत्तसंप्रदाय

महाराष्ट्रात दत्तभक्तीचा प्रसार जातिभेदातीत, संप्रदायातीत, किंबहुना धर्मातीत आहे. नाथसंप्रदाय, महानुभाव संप्रदाय, वारकरी संप्रदाय आणि समर्थ संप्रदाय या चारही संप्रदायांत दत्तात्रेयांविषयी गाढ श्रद्धा आहे. तसेच, दत्तभक्तीचीच परंपरा विशेष करून चालविणारा दत्तसंप्रदायही महाराष्ट्रात शेकडो वर्षे अस्तित्वात आहे. या संप्रदायात दत्तात्रेयांना आपले उपास्य दैवत मानणाऱ्या दत्तभक्तांत हिंदूंबरोबर मुस्लिमांचाही समावेश आहे.दत्तात्रेय हे जरी महाराष्ट्रातील भक्तप्रिय दैवत असले तरी त्याच्या उपासनेला सर्वाधिक प्रेरणा मिळाली, ती श्रीनरसिंह सरस्वतींच्या अवतारामुळे. त्यांच्यानंतरच महाराष्ट्रात दत्तसंप्रदाय उदयाला आला. औदुंबर, नरसोबा वाडी व गाणगापूर ही या संप्रदायाची प्रमुख तीर्थस्नाने बनली.

नृसिंह सरस्वतींच्या अवतारामुळे जो दत्तोपासनेचा प्रवाह प्रवर्तित झाला, त्या प्रवाहाशिवाय दत्तोपासनेच्या क्षेत्रात अन्य प्रवाह निर्माण झाले आणि वाढत राहिले; परंतु त्यांचे स्वरूप व्यापक नसल्यामुळे ते वैयक्तिक उपासनेपुरतेच मर्यादित राहिले आणि म्हणूनच त्यांना संप्रदायाचे स्वरूप प्राप्त झाले नाही. दत्तसंप्रदायाच्या स्वरूपावर दत्तात्रेयांच्या मूलस्वरूपाचा प्रभाव विशेष आहे, ते तर खरेच; परंतु त्याच्या घडणीत, विचारआचारात दत्तावतारी महापुरुषांचाही सिंहाचा वाटा आहे. दत्तात्रेयांच्या मूलस्वरूपात पौराणिक कल्पनेनुसार चातुर्वर्ण्यसंरक्षणावर विशेष भर आहे. पुराणांनी वारंवार असे प्रतिपादले आहे, की दत्तात्रेयांचा अवतार हा चातुर्वर्ण्याच्या संवर्धनासाठी झालेला आहे.

ज्या काळात श्रीनृसिंह सरस्वतीचा अवतार झाला, त्या काळात ‘कठीण दिवस युगधर्म । म्लेंच्छराज्य क्रूर कार्य’ अशी परिस्थिती सर्वत्र होती. परिणामी ब्राह्मण वर्ग आचारदृष्ट्या शिथिल होऊ लागला होता. अशा परिस्थितीत श्रीनृसिंह सरस्वतींनी वैदिक परंपरेच्या पुनरुज्जीवनासाठी व संरक्षणासाठी वर्णाश्रम धर्माला प्राधान्य दिले. ‘धर्मो रक्षति रक्षत:’ ही त्यांची त्यामागची प्रमुख भूमिका होती. दत्तसंप्रदायाचे उपास्य असलेले दत्तात्रेय हे एक योगी असल्यामुळे या संप्रदायात स्वाभाविकच योगालाही प्राधान्य मिळाले. अगदी चांगदेव राऊळांपासून आजपर्यंत झालेले बहुतेक महान दत्तोपासक योगी होते. नाथसंप्रदायाने तर दत्तात्रेय ही योगप्रदायक देवताच मानली आहे. नाथसिद्धांविषयी जनमानसात असा समज रूढ आहे, की ते योगसामर्थ्याने अद्भुत चमत्कार करू शकतात.

दत्तोपासनेमुळेच अशा सिद्धी दत्तोपासकांना प्राप्त होतात आणि त्यांच्या साहाय्याने ते आपली दु:खे दूर करू शकतात, आपल्या कामनांची पूर्ती करू शकतात, ही जी भावना सर्वसामान्यांच्या मनात प्रथमपासून रुजत गेली त्यातच दत्तसंप्रदायाच्या भक्तप्रियतेचे रहस्य दडलेले आहे. केवळ दर्शन-स्पर्शनाने वा आशीर्वादाने सिद्धपुरुषांनी आपल्या व्यथा-वेदना त्वरित नाहीशा करून मनोकामना पूर्ण कराव्यात, अशीही बहुतेक भक्तांची किमान अपेक्षा असते. दत्तात्रेयांची उपासना गुरुस्वरूपात करावयाची असते. कारण ते ‘गुरुदेव’ आहेत. परिणामी गुरुसंस्थेला प्राधान्य देणाऱ्या सर्व संप्रदायात दत्तात्रेयांची पूज्यता रूढ झाली.

श्री दत्तात्रय

दत्तसंप्रदाय हा प्रत्यक्षवाई, सगुणवादी आहे. जीवनाला आवश्यक असलेल्या मंत्रशास्त्राचे संवर्धन करण्याचे महान कार्य आजवर दत्तसंप्रदायाने केले आहे. आपल्या भारतात जे अनेकानेक धार्मिक संप्रदाय आहेत त्यात ‘दत्तसंप्रदाय’ हा एक प्रमुख संप्रदाय मानला जातो. यालाच ‘अवधूत संप्रदाय’ असेही संबोधिले जाते. ‘दत्तात्रेय’ हे या संप्रदायाचे आराध्य दैवत होय !शैव, वैष्णव व शाक्त या तीनही उपासना प्रवाहांना व्यापणारा दत्तात्रेयांचा प्रभाव सर्व भारतभर गाजत आहे. आपल्या महाराष्ट्रात दत्तभक्तीचा प्रसार जातिभेदातीत, सांप्रदायातीत किंबहुना धर्मातीत आहे. महानुभाव, नाथ, वारकरी आणि समर्थ संप्रदायात दत्तात्रेयांविषयी उत्कट श्रद्धाभाव आहे. दत्तात्रेय हे विष्णूचे अंश असून अत्रि अनसूयेचे पुत्र आहेत; परंतु ते अयोनिसंभव आहेत. महाभारतात वन, शांति व अनुशासन पर्वात दत्तात्रेयांनी सहस्त्रार्जुनावर कृपा केल्याचा उल्लेख आढळतो.

गुंतागुंतीचा आणि रहस्यमय दत्तसंप्रदाय – हा संप्रदाय बराचसा अगम्य, काहीसा गुंतागुंतीचा आणि तितकाच रहस्यमय आहे. वास्तविक उत्तर भारत हा वैष्णवपंथी असून दक्षिण भारत शैवपंथी मानला जातो. या दोन्ही पंथांचा समन्वय दत्तसंप्रदायात झालेला दिसून येतो. या संप्रदायाची मुळे जरी महाराष्ट्रात रुजलेली असली तरी गुजरात, कर्नाटक व आंध्रमध्येही दत्तोपासना मोठ्याप्रमाणात विस्तारलेली आहे. सौराष्ट्रातील जुनागढजवळचे ‘गिरनार’ हे या संप्रदायाचे प्राचीन स्थान असून जैन, मुस्लिम, हिंदू, बौद्ध संस्कृतींचा समन्वय असलेल्या या जागी दत्तात्रेयांचे मूळ स्थान आहे.

दत्तात्रय- नाथ संप्रदाय

श्री नवनाथ - श्री दत्तात्रेय हे अवधूत योगी असून नाथसंप्रदाय हा ‘अवधूत पंथ’ आहे. दत्तात्रेय आणि नाथसंप्रदाय – दत्तात्रेय हे अवधूत योगी असून नाथसंप्रदाय हा ‘अवधूत पंथ’ आहे आणि एवढ्या एकाच गोष्टीवरून दत्तात्रेयांचा आणि नाथसंप्रदायाचा आत्मीय संबंध सिद्ध होऊ शकतो. परमप्राप्तीसाठी योगसाधनेचा स्वीकार आणि गुरुसंस्थेची महनीयता ही दत्तस्वरूपातील दोन मोठी वैशिष्ट्ये नाथसंप्रदायाच्या सिद्धांतात आणि साधनेत अनुस्यूत आहेत. नाथसांप्रदायिकांच्या कल्पनेनुसार दत्तात्रेय हा योगसिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आहे. उपास्य म्हणून नव्हे, तर सिद्धिदाता गुरू आणि अवधूतावस्थेचा आदर्श म्हणून नाथसंप्रदायात दत्ताचे महिमान गायिलेले आहे. गिरनार हे विख्यात दत्तक्षेत्र दत्तात्रेय आणि नाथसंप्रदाय यांच्या अनुबंधाचे जागते प्रतीक आहे. सातशे वर्षांपूर्वी दत्तात्रेयाचा जयजयकार नेपाळपर्यंत पोचविणारा संप्रदाय म्हणून दत्तोपासनेच्या इतिहासात नाथसंप्रदायाचे स्थान महनीय आहे.

नाथसंप्रदायिकांच्या श्रद्धेनुसार श्रीदत्तात्रेय ही योगसिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आहे. उपास्य दैवत म्हणून नव्हे, तर सिद्धिदाता गुरू आणि अवधूतावस्थेचा आदर्श म्हणून नाथसंप्रदायात दत्तांचे महिमान गायलेले आहे. नाथपंथाचा महनीय वारसा घेऊन वारकरी संप्रदायाचे संजीवन करणारे श्रीज्ञानेश्वर हे नाथ परंपरेतील संत होत. ज्ञानेश्वरांच्या अभंग गाथेत ‘ज्ञानदेवांच्या अंतरी दत्तात्रेय योगिया’ असा दत्तविषयक एक अभंग आहे. नाथसंप्रदायामध्ये दत्तात्रेयांना फार मोठे स्थान आहे. योगविद्या, मंत्रसिद्धी, सिद्धिसामथ्र्य, वैराग्य, तपश्चर्या आणि अध्यात्मज्ञान यांमध्ये नाथसंप्रदायातील लोक पूर्ण समर्थ होते. या संप्रदायाचा उगम मध्ययुगीन काळात सामान्यत: इसवी सनाच्या आसपास झालेला आहे. नाथसंप्रदायाचे उगमस्थान आदिनाथ भगवान शंकर हेच आहेत. नाथसंप्रदायाच्या उत्तरकालीन ग्रंथात दत्तगोरक्षाच्या अद्भुत कथांचे वर्णन आहे. दत्तप्रबोध या ग्रंथात मत्स्येंद्र व गोरक्षांना दत्तात्रेयाने गिरनार पर्वतावर उपदेश केल्याचा वृत्तांत पाहावयास मिळतो. नवनाथ भक्तिसार या ग्रंथात नागनाथ आदि नाथांना दत्तदर्शनाचा लाभ झालेला दिसून येतो. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी दत्त उपासनेचा प्रचार या संप्रदायाने नेपाळपर्यंत पोहोचवला असे इतिहास सांगतो. नवनाथ या नावाने प्रसिद्ध असलेले सर्व सिद्धयोगी हे श्रीदत्तप्रभूंचे अंशावतार आहेत. मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, जालंधरनाथ, कानिफनाथ, चर्पटनाथ, नागनाथ, भर्तरिनाथ, रेवणसिद्ध व गहनीनाथ हे नवनाथ आहेत. त्यांच्या स्मरणमात्रानेच शुभफळ सिद्ध होते. श्रीदत्तप्रभुंची कृपा नवनाथांचे स्मरण करणाऱ्यांवर अपार असते.

दत्तसंप्रदाय-श्रीगुरु नृसिहसरस्वती

गुरुदेव दत्त – दत्तसंप्रदायाचे उपास्य दैवत असलेले ‘दत्तात्रेय’ हे गुरुदेव असून त्यांची उपासना गुरुस्वरूपातच करावयाची असते. ‘श्रीगुरुदेवदत्त’ हा त्यांचा जयघोष आहे. काही साधकांना थेट दत्तगुरूंकडूनच बोध किंवा उपदेश झाला आहे.

विविध सांप्रदायिक ग्रंथ – ‘त्रिपुरारहस्या’ चा ‘ज्ञानखंड’ (दत्त-भार्गव संवाद), ‘दत्तप्रबोध’, ‘दत्तमाहात्म्य’ या ग्रंथांत दत्तसंप्रदायाचे तत्त्वज्ञान ग्रंथित झाले आहे. ‘गुरुचरित्र’ हा ग्रंथ संप्रदायाच्या आचारधर्माचे विवरण करणारा असून ‘अवधूत गीता’, ‘जीवन्मुक्तगीता’, ‘गुरुगीता’ या ग्रंथातही संप्रदायाचे सिद्धांत सविस्तर विशद करून सांगितले आहेत. सगुणोपासक व गुरुभक्तिप्रधान – दत्तसंप्रदाय हा सगुणोपासक व गुरुभक्तिप्रधान असल्यामुळे दत्तोपासक दत्तात्रेयाच्या सगुण साक्षात्कारासाठी कठोर अनुष्ठानाचे आचरण करतात. इतकेच नव्हे, तर कायाक्लेश आणि आत्मक्लेशावरही त्यांचा भर असतो. त्यांनी दत्तात्रेयांचे सगुण रूप मानले असले तरी बऱ्याच ठिकाणी मूर्तीऐवजी दत्तात्रेयांच्या पादुकांचे पूजन केले जाते. दत्तात्रेयांचे चोवीस गुरू दत्तसांप्रदायिकांनीही मान्य केले आहेत. ‘जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो म्यां गुरू केला जाण ।’ असे एकनाथांनी म्हटले असून भागवतकारांनी या चोवीस गुरूंचा उल्लेख ज्या श्लोकात केला आहे तो असा –

पृथिवीवायुराकाशमाषोऽग्निधन्द्रमा रवि: । कपोतोऽ जगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृत्ग्ज: ॥ मधुहा हरिणी मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरत्कृरसर्प ऊणनामी सुवेशकृत: ॥

श्री दत्त संप्रदाय व भगवान श्रीनृसिंह

भगवान महा विष्णूचे जे दशावतार सांगितलेत त्यापैकी चतुर्थ आवेश अवतार म्हणजे नृसिंह अवतार. भगवान नृसिंह हे दत्त संप्रदायात उपसले गेलेले दैवत आहे. भागवंनृसिंहाचा अवतार शनिवारी झाला म्हणून नृसिंह उपासनेत शनिवारला अनन्य साधारण महत्व आहे. श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंह सरस्वती या दोनीहि दत्तवातारी सत्पुरुषांचा जन्म दिवस शनिवरीच आहे. त्यामुळेच वाडीची वारी शनिवारी मानतात. तेथील नित्यक्रमातील पदात "द्वादशी, शनिवार करीत । वारी पाडवा" असा उल्लेख आढळतो. दत्तप्रभु आणि भगवान नृसिह दोघांचाही जन्म चातुर्दशीचा व दोनीही अवताराचे प्रकठिकरण भक्ती पोटीच आहे. एके ठिकाणी प्रल्हादाची तर दुसरीकडे अत्रि-अनुसया नरसिंह अवतार ज्यांच्यासाठी झाला त्या भाक्तोत्तम प्रल्हादाला दत्त प्रभुनीच उपदेश केला असा उल्लेख श्रीमद भागवत ग्रंथात आहे. श्रींपाद श्रीवल्लभचारितामृत ग्रंथात नृसिंह व औदुंबराच्या वृक्षाचा उल्लेख आहे. ज्या खांबातून श्री नृसिह प्रकट झाले तोही औदुंबर वृक्षाचाच होता. कालांतराने त्यास पालवी फुटून प्रल्हादजी त्याचीच पूजा करीत. दत्तप्रभुनी त्याऔदुंबर वृक्ष।स आशिर्वचंन देऊन "तुझ्यासाठी मी सूक्ष्मरूपांने तुझ्या ठिकाणी वास करिन व कलियुगात तुझ्यातून प्रकठलेल्या नृसिहाचे नाव धारण करील". म्हणून त्यांनी नरहरी तथा नृसिह सरस्वती असे नाव धारण केले. नृसिह यांनी दुष्टांचा नाश केला तर गुरु महाराजांनी दुष्टबुद्धीचा नाश करून समाजात अस्तिकता वाढविली. वेदतुल्य श्री गुरुचरित्रात ४ ठिकाणी श्री नृसिहाचा उल्लेख आढळतो. श्री नृसिह सरस्वती स्वामी मंजरीक क्षेत्रि राहणाऱ्या श्री माधवारण्य नामक नृसिंहभक्त संन्यासी यांस नृसिंह रूपात दर्शन दिले. पंधराव्या अध्यायात पवित्र तिर्थ क्षेत्रात भीमा अमरजा संगमावर नृसिंह तिर्थाचा उल्लेख आहे. कृष्णाकाठा वरील कोळे नृसिंहपूरचा उल्लेख श्री गुरूंनी आवर्जून केलेला आहे. १९ व्या अध्यायात अशी ओवी आहे,

अवतार आपण तयांचे । स्थान आपले असे साचे । शांतवन करावया उग्रत्व।चे म्हणून वाद औदुंबरीं ।। याकारणे श्रीगुरुमुर्ती । नृसिंह मंत्र उपासना करिती । उग्रत्वाची करावया शांति । औदुंबरीं वास असे।।

यावरून हे स्पष्ट आहे की श्रीगुरु नृसिहसरस्वती नृसिंह मंत्राचीच उपासना करीत. चोविसाव्या अध्यायातील श्री त्रिविक्रम भारती हे देखील नृसिंहाचे उपासक होते. येथे आणखीन एक संदर्भ आहे की नृसिंह वाडी ते गाणगापूर प्रवासात विजापूर येथील अतिप्राचीन नृसिंह मंदिरात श्री गुरूंचा मुक्काम होता. आजही हे स्थान अतिशय जागृत मानले जाते. ते केवळ स्वामींमुळेच. गाणगापुर मध्येही निर्गुण मठाचे जागी एक गुहेत श्रीगुरुनि नृसिह यंत्राची स्थापना केली होती व तेथेच श्रीगुरु ध्यान धारणाकरीत. काही काळ त्याची पूजा सिद्ध सरस्वती वभास्कर ब्राम्हण करीत होते. नंतर ती गुहा बंद करण्याची गुरु आज्ञा झाली. प्रातः स्मरणीय दत्तावतार श्री स्वामी समर्थ यांचे जन्मनाव 'नृसिंहभान'. प्रसंगी तेही नृसिहासारखे उग्ररूप धारण करीत. श्री दत्त संप्रदायातील अनेक सत्पुरुषांचं कुलदैवत भगवान नृसिहच असल्याचे त्यांचे चरित्रातून पाहण्यास मिळते. एके ठिकाणी प्रल्हादाची तर दुसरीकडे अत्रि-अनुसया नरसिंह अवतार ज्यांच्यासाठी झाला त्या भाक्तोत्तम प्रल्हादाला दत्तप्रभुनी उपदेश केला असा उल्लेख श्रीमद भागवत ग्रंथात आहे.

या शिवाय भाक्तोत्तम प्रल्हादाला दत्तप्रभुनी उपदेश केला हा प्रसंग आणि तो उपदेश श्रीवासुदेवानंद सरस्वती स्वामीमहाराजांच्या 'श्री दत्तलिलामृताब्धिसार' या ग्रंथात षष्ठलहरी या अध्यायात आला आहे. या ओव्या अश्या आहेत,

नृसिंहाचा पूर्ण भक्त । प्रल्हाद न होता मुक्त । सह्याद्रीं ये तो हिंडत । दत्त पाहे ।। २ ।। भोग नासोनी जो पुष्ट । पुसे त्याला कसा लठ्ठ । दिससी तूं ही मी गोष्ट । ऐकूं इच्छीं ।। ३ ।। ऐसें प्रल्हादाचें वाक्य । ऐकोनीही करी हास्य । दत्त वदे रे रहस्य । हें तूं ऐक ।। ४ ।।

श्रीदत्तात्रेय अवतार निर्गुण आणि निराकार असला तरी श्रीदत्त संप्रदाय सगुणोपासक आणि गुरुभक्तिप्रधान आहे. याचबरोबर योगमार्ग, हटयोग, कठोर अनुष्ठाने आणि आत्मक्लेश याही परंपरा दत्त संप्रदायामध्ये प्रचलित आहेत. सगुण भक्ती आणि उपासना ही दत्त संप्रदायाची मध्यवर्ती भूमिका आहे. गुरुपरंपरेला महत्त्व असूनही दत्त संप्रदायामध्ये श्रीदत्तात्रेयांनाच गुरू मानले आहे. त्यामुळे त्यांच्या किंवा त्यांच्या अवताराच्या मूर्तीचे किंवा पादुकांचे पूजन प्रामुख्याने केले जाते. शुद्ध आचार, सर्वाभूती परमेश्वर, सर्वाविषयी प्रेम, नामस्मरण, योग, ध्यान, नि:स्वार्थी आचरण यातूनच आत्मोन्नत्ती आणि मुक्तीची वाट शोधता येते हे दत्त संप्रदायाचे मत आहे. श्रीदत्त संप्रदायामध्ये विविध पंथ आणि परंपरा प्रचलित आहेत. त्याचबरोबर कलियुगामध्ये अनेक संतांच्या माध्यमातून श्रीदत्तात्रेयांचे कार्य झाले असून अशा संतांचेही शिष्य आणि परंपरा निर्माण झाल्या आहेत. या परंपरांची या माध्यमातून आपण माहिती घेऊ या.

श्रीपाद श्रीवल्लभ

श्रीपाद श्रीवल्लभ, पीठापूर, आंध्रप्रदेश

कलियुगातील दत्तात्रेयांचे प्रथम अवतार म्हणून श्रीपाद श्रीवल्लभ यांनी तेराव्या शतकात जन्म घेतला, समाजातील विकृती नाहीशी व्हावी, मुस्लीम आक्रमणाने गांजलेली आणि विस्कळीत झालेली समाजाची घडी नीट बसावी, धर्माची आणि संस्कृतीची पुन:स्थापना व्हावी, या उद्देशाने श्रीदत्तात्रेयांनी हा अवतार घेतला. त्या वेळी समाज अत्यंत दुर्बल झाला होता. अशा वेळी इ.स. १३२० मध्ये श्रीदत्तात्रेयांनी श्रीपाद श्रीवल्लभ अवतार धारण करून खूप मोठे कार्य केले. त्यांचा आयुष्यकाल तीस वर्षांचा होता. आंध्रप्रदेशातील गोदावरी जिल्ह्यातील पीठापूर हे त्यांचे जन्मठिकाण. तेथून ते कुरवपूर या ठिकाणी गेले. श्रीपाद श्रीवल्लभांनी त्यांच्या अवतारकाळात अनेक अगम्य लीला केल्या. या अवतारानंतरच श्रीदत्त संप्रदायाची भारतामध्ये अतिशय जोमाने वाढ झाली. श्रीपाद श्रीवल्लभ यांना मानणारी मोठी परंपरा आंध्रप्रदेशाबरोबरच कर्नाटक आणि महाराष्ट्र तसेच संपूर्ण भारतात पसरली आहे. यामध्ये श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि दत्तात्रेय हेच आराध्य दैवत आहे. ‘श्रीपादराजं शरणं प्रपद्ये’ हा त्यांचा प्रमुख इष्ट मंत्र आहे.

श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी

श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी

दत्तात्रेयांचा दुसरा अवतार. कारंजा (लाड) जि. वाशिम या गावी अंबाभवानी आणि माधव यांच्या पोटी श्रीदत्तात्रेयांनी जन्म घेतला. श्रीपाद श्रीवल्लभ हे ब्रह्मचारी होते व श्रीनृसिंह सरस्वती हे संन्यासी होते. गुरुचरित्र या दत्त संप्रदायातील प्रासादिक ग्रंथामध्ये श्रीनृसिंह सरस्वती महाराजांच्या जीवनकार्याचे आणि लीलांचे वर्णन केलेले आहे. त्यातील एक कथा पुढीलप्रमाणे-त्यांनी जन्मत:च ॐकाराचा उच्चार केला. परंतु ते एकही शब्द बोलत नसत. अशीच सात वर्षे गेली. त्यांनी आपले उपनयन करावे असे मातापित्यांना सुचविले. उपनयन होताच त्यांच्या मुखातून वेदवाणी बाहेर पडू लागली. तेव्हा सगळ्यांची खात्री झाली की हा बालक अवतारी पुरुष आहे. श्रीपाद श्रीवल्लभांचेच कार्य त्यांनी पुढे चालवले आणि श्रीदत्तभक्तीचा विस्तार केला. त्यांना दीर्घायुष्य लाभले. संपूर्ण भारतामध्ये त्यांनी संचार केला. त्यांच्या भोवती मोठा शिष्यवर्ग तयार झाला. त्यांचे प्रमुख सात शिष्य होते. माधवसरस्वती, कृष्णसरस्वती, बाळकृष्णसरस्वती, उपेंद्रसरस्वती, सदानंदसरस्वती, ज्ञानज्योतीसरस्वती आणि सिद्धसरस्वती. या सर्वानी श्रीदत्त परंपरेचा सर्वत्र प्रचार आणि प्रसार केला. श्रीनृसिंह स्वामींनी तपश्चर्या केली ती ठिकाणे औदुंबर, नृसिंहवाडी, गाणगापूर ही दत्त संप्रदायातील अतिशय पवित्र स्थाने आहेत. हजारो भाविक तेथे अनुष्ठाने, जप, तप, पारायणे करतात. त्यातून त्यांना ऐहिक आणि पारलौकिक कल्याणाचा लाभ होतो. त्यांची परंपरा अजूनही आपले कार्य पुढे चालवत आहे.

ब्रह्मांडनायक श्री स्वामी समर्थ

श्री स्वामी समर्थ

श्रीदत्तात्रयांचे तिसरे अवतार म्हणून अक्कलकोटचे श्रीस्वामी समर्थ मानले जातात. आपल्या अवतार समाप्तीच्या वेळी श्रीनृसिंहसरस्वती श्रीशैल्य येथून कर्दळीवनामध्ये गेले. तेथे ते तपश्चर्येला बसले. मध्ये साडेतीनशे वर्षे गेली. त्यांच्याभोवती वारूळ तयार झाले. एकेदिवशी एक लाकूडतोडय़ा लाकूड तोडताना त्याचा घाव चुकला आणि तो वारुळावर पडला. त्या वारुळातून श्रीस्वामी समर्थ प्रकट झाले, असे सांगितले जाते. तेथून स्वामींनी संपूर्ण देशात सर्वत्र भ्रमण केले. विविध ठिकाणी ते विविध नावांनी प्रसिद्ध होते. नंतर ते मंगळवेढय़ात आले. त्यानंतर ते अक्कलकोट या ठिकाणी आले आणि शेवटपर्यंत तेथेच होते. सर्वसामान्य भाविक भक्तांना त्यांनी आपलेसे केले. सर्व जातीपातीचे, बहुजन समाजाचे आणि धर्माचे लोक त्यांच्याभोवती गोळा झाले. त्यांचे बाह्य़ आचरण काही वेळा बालक भावाचे तर काही वेळा अतिशय रुद्र असे होते. त्यांनी अनेकांचा अहंकार दूर केला. अनेकांना सन्मार्गाला लावले. ज्याचा जसा अधिकार त्याप्रमाणे त्याच्यावर कृपा केली. निर्भीडता, स्पष्टवक्तेपणा आणि आत्मीयता यामुळे लाखो भक्तांना त्यांनी आपलेसे केले. त्यांच्या कार्यकाळात देशात इंग्रजांचा अंमल होता. इंग्रज शासनाच्या वरवंटय़ामध्ये जनता भरडत होती. तिचा आत्मसन्मान त्यांनी जागृत केला. त्यांच्या भक्तांमध्ये हिंदूप्रमाणेच मुसलमान, ख्रिश्चन इ. धर्माचे लोकही सामील होते. त्यांच्याभोवती मोठा शिष्य परिवार तयार झाला होता. प्रत्येक शिष्याला त्यांनी त्याच्या त्याच्या क्षमतेनुसार कार्य दिले आणि परंपरेची पताका दिली. श्रीस्वामी समर्थाच्या विविध शिष्यांद्वारे श्रीस्वामी समर्थ परंपरेचा विस्तार फार मोठय़ा प्रमाणावर झालेला आहे. यातील प्रमुख शिष्य श्री यशवंत महाराज देवमामलेदार, कोल्हापूरचे कुंभार स्वामी, पुण्याचे बिडकर महाराज, मुंबईचे श्रीतात महाराज, आळंदीचे श्रीनृसिंहसरस्वती, श्रीशंकरमहाराज श्रीवामनबुवा, श्रीगुलाबराव महाराज, श्री केळकरबुवा, श्रीस्वामीसुत, श्रीआनंदभारती, श्रीगजानन महाराज, श्रीमोरेदादा, श्रीआनंदनाथ महाराज हे आहेत. या शिष्यांनी विविध ठिकाणी श्रीस्वामी समर्थाचे मठ स्थापन केले आहेत. तसेच श्रीस्वामी मंदिरे आणि सेवा केंद्रे सुरू केली आहेत.

।। श्री स्वामी समर्थ ।।

नित्य स्मरावे स्वामींना दत्तस्वरुप ते निरंकार रोज विसरावा तो अहंकार काम, क्रोध करतो सर्वनाश अती लोभात होतो विनाश हृदयात ठेवा भाव निस्वार्थ अनुभवा स्वामी सुख ते परमार्थ मितभाषी असतो सदासुखी व्येर्थ बोलेल तो होईल दु:खी समर्थ नामास रोज स्मरावे माय बापास कधी न भुलावे मनुष्य जन्म मिळतो एकवार स्वामी नामात सुख ते अपरंपार

।। श्री स्वामी समर्थ ।।

श्री पंतमहाराज बाळेकुंद्रि

श्रीपंतमहाराज बाळेकुंद्री

ही परंपरा अवधूत परंपरा म्हणून ओळखली जाते. श्रीदत्तात्रेयांची प्रेमभक्ती हे या परंपरेचे मुख्य सूत्र आहे. श्रीपंत महाराज हे फार मोठे दत्तभक्त होते. त्यांनी बालावधूत महाराजांकडून अवधूत पंथाची दिक्षा घेतली होती. श्रीपंतमहाराजांनी मराठी आणि कन्नड भाषेमध्ये विपुल लिखाण केले आहे. त्यांनी रचलेली दत्तात्रेयांची शेकडो पदे, भजने, आरत्या उपलब्ध आहेत. तसेच त्यांनी भक्तांना लिहिलेली पत्रे प्रसिद्ध आहेत. श्रीदत्तात्रेयांनी अवधूत रूपामध्ये श्रीरामावधूतांवर कृपा केली. श्रीरामावधूतांनी श्रीबालावधूतांवर कृपा केली. आणि श्रीबालावधूतांनी श्रीपंतमहाराजांवर कृपा केली अशी ही परंपरा आहे. या परंपरेबाबत ‘अनादिसिद्ध श्रृतीसंमत संप्रदाय’ असा उल्लेख श्रीपंतमहाराजांनी केला आहे. श्रीदत्तात्रेयावर आणि अवधूतांवर निरतिशय प्रेम हीच अवधूत परंपरेची साधना आहे. विषयवैराग्य, सहजानुभव, बंधुप्रेम, विधिनिषेध त्याग, नि:स्वार्थ कर्म, संचित, अहंकारनाश, समरसता, सद्गुरुप्रीती, अद्वैतभक्ती इ. अवधूतपंथाची मुख्य वैशिष्टय़े आहेत. अवधूतपंथामध्ये बंधने नाहीत. येथे मुक्तीलाही कमी लेखले आहे. मुक्तीपलीकडची प्रेमभक्ती अशी अवधूत परंपरेची धारणा आहे.

श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेम्बेस्वामी

श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेंबेस्वामी

श्रीवासुदेवानंदसरस्वती टेंबे स्वामी श्रीदत्तात्रेयांची शास्त्रशुद्ध उपासना पुन:स्र्थापित करण्याचे श्रेय श्रीवासुदेवानंदसरस्वती टेंबे स्वामी यांच्याकडे जाते. सावंतवाडीजवळील माणगाव येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यानंतर ते नृसिंहवाडी येथे आले. त्यांनी संपूर्ण भारतामध्ये प्रवास केला आणि दत्त संप्रदायाची पताका सर्वत्र फडकवली. त्यांनी विपुल लेखन केले असून शंकराचार्यानंतर इतके विपुल साहित्य निर्माण करणारे ते एकमेव संत आहेत. त्यांनी संपूर्ण देशामध्ये २४ चातुर्मास केले. विविध दत्तस्थानांचा त्यांनी मागोवा घेतला. आणि त्यांचे पुनज्जीवन केले. प्रत्यक्ष दत्तात्रेयांनी त्यांना नृसिंहवाडी येथे अनुग्रह दिला, असे मानले जाते. त्यांच्याजवळ एक दत्तमूर्ती होती आणि ती त्यांच्याशी बोलत असे, असे सांगितले जाते. आचरणशुद्धता, कर्म आणि रूढीप्रिय अशी परंपरा त्यांनी निर्माण केली. कारंजा, कुरवपूर, पिठापूर अशी अत्यंत महत्त्वाची श्रीदत्तक्षेत्रे त्यांनी प्रकाशात आणली. ‘दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा’ हा अद्भुत मंत्र त्यांनी सर्व भक्तांना प्रदान केला. दत्त माहात्म्य, दत्तपुराण इ. अनेक मौलिक ग्रंथांबरोबर त्यांनी सर्वाना आणि विशेषत: महिलांना पारायण करण्यासाठी ‘द्विसाहस्त्री गुरुचरित्र’ आणि ‘सप्तशती गुरुचरित्र’ असे महत्त्वाचे ग्रंथ लिहिले. आबालवृद्धांना प्रापंचिक संकटातून सोडवणाऱ्या घोरकष्टोद्धरण स्तोत्राची रचना त्यांनी केली आहे. त्यांचा शिष्य परिवार खूप मोठा आहे. दीक्षित स्वामी, गांडामहाराज, गुळवणी महाराज, नानामहाराज तराणेकर, सीताराम महाराज इ. अनेक शिष्यांनी टेंबे स्वामींची परंपरा फार मोठय़ा प्रमाणामध्ये वाढवली आहे. श्रीरंगावधूत महाराज या त्यांच्या शिष्याने गुजरात राज्यामध्ये दत्त संप्रदायाचा प्रचार-प्रसार मोठय़ा प्रमाणावर केला आहे.

दत्तसंप्रदाय- श्री माणिकप्रभु स्वामी

श्रीमाणिकप्रभू

बिदरजवळील हुमणाबाद येथील श्रीमाणिकप्रभू हे दत्तात्रयांचे अवतार मानले जातात. ते ऐश्वर्यसंपन्न आणि राजयोगी होते. या परंपरेला ‘सकलमत’ परंपरा असे म्हटले जाते. ही एकमेव परंपरा अशी आहे की जिथे गादी परंपरा आहे. या परंपरेमध्ये सर्व धर्माच्या, जातीच्या, पंथाच्या लोकांना मुक्त प्रवेश आहे. कित्येक मुसलमान, जैन, लिंगायत व्यक्ती या परंपरेच्या आहेत. साधुसंत, बैरागी, शेठ सावकार, राजे, सरदार, संस्थानिक, पंडित शास्त्री, गायक, संगितकार येथे सर्वसामान्य भक्तांबरोबर येत असतात. अत्यंत वैशिष्टय़पूर्ण आणि देदीप्यमान अशी ही दत्तपरंपरा आहे. निजामाच्या राजवटीमध्ये तिचा उगम झाला. अक्कलकोटचे श्रीस्वामी समर्थ श्रीमाणिकप्रभू महाराजांकडे येऊन राहिल्याचे उल्लेख आहेत. श्रीमाणिक प्रभूचे कार्य अत्यंत अलौकिक असे होते. त्यांच्यानंतर श्रीमनोहर माणिकप्रभू, श्रीमरतड माणिकप्रभू यांनी या संप्रदायाचा सर्वत्र प्रचार आणि प्रसार केला. दक्षिण भारतामध्ये मुख्यत: कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशामध्ये ही परंपरा मोठय़ा प्रमाणावर पसरली आहे. श्रीदत्तात्रेय यांच्यासमवेत त्यांची शक्ती म्हणजे मधुमती नावाची शक्ती हे या परंपरेचे उपास्य दैवत आहे. ही एक अतिशय समृद्ध अशी दत्त परंपरा आहे.

श्री दत्तनाथ

उज्जयिनी येथील दत्तनाथ ही मध्य प्रदेशातील श्रीदत्त परंपरा आहे. निरंजन-विष्णू-हसकमलासन-अत्री-दत्तगोपाळ-वेडा नागनाथ-निबंजनाथ- जनार्दन – एकनाथ-दत्तभाऊ -केशवबुवा-अंतोबादादा-दत्तनाथ अशी ही परंपरा आहे. याचे मूळ नाथसंप्रदायातील महिपतीनाथांकडे जाते. या परंपरेचे उपास्य दैवत श्रीदत्तात्रेय असून त्यांनी मध्य भारतामध्ये दत्तभक्तीचा प्रचार-प्रसार केला आहे.

दत्तसंप्रदाय- नवनाथ संप्रदाय

श्री नवनाथ संप्रदाय

नाथसंप्रदायिकांच्या श्रद्धेनुसार श्रीदत्तात्रेय ही योगसिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आहे. उपास्य दैवत म्हणून नव्हे, तर सिद्धिदाता गुरू आणि अवधूतावस्थेचा आदर्श म्हणून नाथसंप्रदायात दत्तांचे महिमान गायलेले आहे. नाथपंथाचा महनीय वारसा घेऊन वारकरी संप्रदायाचे संजीवन करणारे श्रीज्ञानेश्वर हे नाथ परंपरेतील संत होत. ज्ञानेश्वरांच्या अभंग गाथेत ‘ज्ञानदेवांच्या अंतरी दत्तात्रेय योगिया’ असा दत्तविषयक एक अभंग आहे. नाथसंप्रदायामध्ये दत्तात्रेयांना फार मोठे स्थान आहे. योगविद्या, मंत्रसिद्धी, सिद्धिसामथ्र्य, वैराग्य, तपश्चर्या आणि अध्यात्मज्ञान यांमध्ये नाथसंप्रदायातील लोक पूर्ण समर्थ होते. या संप्रदायाचा उगम मध्ययुगीन काळात सामान्यत: इसवी सनाच्या आसपास झालेला आहे. नाथसंप्रदायाचे उगमस्थान आदिनाथ भगवान शंकर हेच आहेत. नाथसंप्रदायाच्या उत्तरकालीन ग्रंथात दत्तगोरक्षाच्या अद्भुत कथांचे वर्णन आहे. दत्तप्रबोध या ग्रंथात मत्स्येंद्र व गोरक्षांना दत्तात्रेयाने गिरनार पर्वतावर उपदेश केल्याचा वृत्तांत पाहावयास मिळतो. नवनाथ भक्तिसार या ग्रंथात नागनाथ आदि नाथांना दत्तदर्शनाचा लाभ झालेला दिसून येतो. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी दत्त उपासनेचा प्रचार या संप्रदायाने नेपाळपर्यंत पोहोचवला असे इतिहास सांगतो. नवनाथ या नावाने प्रसिद्ध असलेले सर्व सिद्धयोगी हे श्रीदत्तप्रभूंचे अंशावतार आहेत. मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, जालंधरनाथ, कानिफनाथ, चर्पटनाथ, नागनाथ, भर्तरिनाथ, रेवणसिद्ध व गहनीनाथ हे नवनाथ आहेत. त्यांच्या स्मरणमात्रानेच शुभफळ सिद्ध होते. श्रीदत्तप्रभूंची कृपा नवनाथांचे स्मरण करणाऱ्यांवर अपार असते.

नाथपंथीयांची वेशभूषा

१) भस्म- भस्माला विभूती असेही म्हणतात. काही ठीकाणी क्षार असाही उल्लेख आढळतो. भस्म हे योग्याच्या वेशभूषेचे एक आवश्यक अंग आहे. ते काही असले तरी नाथपंथीयाने भस्म हे लावले पाहीजे. सर्व देहाचे अखेर भस्मच होणार आहे. यासाठी देहावरील प्रेम कमी करून आत्माकडे मन केंद्रित करा असा संदेशच जणू काही भस्म देत आहे. शिवाय भस्मधारणेमुळे त्या त्या ठिकाणची शक्तिकेंद्रेही जागृत होतात. भस्माचे असे महात्म्य असल्यानेच नाथपंथीयांनी त्याचा अगत्याने स्वीकार केल्याचे दिसते.

२) रूद्राक्ष- हे एका झाडाचे फळ असून त्यास रूद्र अक्ष म्हणतात. शिवाचा नेत्र असा शब्दाचा अर्थ आहे. जपासाठी रूद्राक्ष माळ वापरतात. लक्ष्मी स्थिरावणे, शस्त्राघात न होणे अशा काही हेतूंसाठीही रूद्राक्षांच्या माळा विशेष करून वापरल्या जातात. शिवाय रूद्राक्षांचे औषधी गुणधर्मही अनेक आहेत.

३) मुद्रा- मुद्रा हे नाथपंथातील एक महत्वाचे साधन आहे. ही मुद्रा कानाच्या पाळीस छिद्र पाडून त्यात घातली जाते. ही बहूदा वसंत पंचमीच्या शुभ दिवशीच धारण केली जाते. अशा मुद्राधारक योग्यांनाच कानफाटे योगी असेही म्हणतात.कारण ते कानात छिद्र पाडून ती धारण केलेली असते.

४) कंथा- कंथा हे भगव्या रंगाचे वस्त्र. यालाच गोधडी अथवा गुदरी असेही नाव आहे, आपल्या वाकळेसारखे चिंध्यांचे हे बनविलेले असते.

५) मेखला- सूमारे २२ ते २७ हात लांबीची ही लोकरीची बारीक दोरखंडासारखी दोरी असून, नाथ योगी ही कमरेपासून छातीपर्यंत विशिष्ट पद्धतीने गुंडाळतात. ही कटिबंधिनी मोळ्याच्या दोरीची करतात. कधी ही मेंढीच्या लोकरीचीही असते. मेखला दुहेरी पदरात असून तिच्या शेवटच्या टोकाला घुंगरू लावलेले असते.

६) हस्तभूषण मेखली- बारीक सुतळीएवढ्या जाडीची ही लोकरीची दोरी असून ती मनगटावर बांधतात. चार फुटांच्या या मेखलीवर रूद्रमाळ बांधलेली असते.

७) शैली- ही सुद्धा लोकरीची असून दुपदरी शैली जानव्यासारखी घातली जाते. शैलीच्या टोकाला लोकरीचा गोंडा असतो.

८) शृंगी- जानव्याच्या शेवटी अडकवलेली हरणाच्या शिंगाची बनवलेली ही एक प्रकारची शिट्टीच होय. शृंगी बांधलेले जानवे ''शिंगीनाथ जानवे'' म्हणून ओळखले जाते. शृंगीची वा शिंगीची लांबी साधारणपणे एक इंच असते. भिक्षेचा स्वीकार केला, की शिंगी वाजविण्याचा प्रघात आहे.

९) पुंगी- ही सुद्धा हरणाच्या शिंगाची बनविलेली असते. साधु दारासमोर भिक्षेसाठी आला, की पुंगी वाजवितो. पुंगी शृंगीपेक्षा बरीच मोठी म्हणजे ७ ते ८ इंच लांबीची असते पुंगी डाव्या खांद्यात अडकवून ठेवलेली असते.

१०) जानवे- नाथपंथीयांचे जानवे हा एक विशेष प्रकार आहे. ते लोकरीच्या पाच -सात पदरांचे असून त्यात शंखाची चकती अडकवलेली असते चकतिच्या छिद्रात तांब्याच्या तारेने एक रूद्राक्ष बसविलेला असतो.त्याच्या खालीच शृंगी अडकवलेली असते. हा गोफ म्हणजेच नाथपंथी जानवे होय.

११) दंडा- दिड हात लांबीची ही एक काठी असते.हीस गोरक्षनाथ दंडा असे नांव आहे. नाथपंथी साधूच्या हातात ती असते.

१२) त्रिशूळ- साधनेत विशेष अधिकार प्राप्त झाला, त्रिशूळ वापरतात.नवनाथश्रेष्ठी त्रिशूळधारी होते सामरस्यसिद्धी ज्यांनी प्राप्त केली ते केवळ त्रिशूळधारी होत.

१३) चिमटा- अग्निदीक्षा घेतलेला साधक चिमटा बाळगतो. याची लांबी साधरणतः २७, ३२, ५४, इंच अशी असते. चिमट्याच्या टोकाला गोल कडे असते. त्यात पुन्हा नऊ लहान कड्या असतात. नाथपंथीयांची चाल या विशिष्ट नादावर व धुंदीत असते. अग्निचे उपासक नाथपंथी धुनी सारखी करण्यासाठी चिमट्याचा उपयोग करतात.

१४) शंख- शंखास फार पुरातन काळापासून महत्व आहे. भगवान विष्णूंच्या हातातील शंख हेच दर्शवितो. भिक्षेच्या अथवा शिवाच्या दर्शनाच्या वेळी नाथपंथीय साधू शंख वाजवितात. शंखनाद हा ओंकाराचा प्रतिक मानला आहे.

१५) खापडी (खापरी)- नाथपंथी साधू फुटक्या मडक्याच्या तुकड्यावर भिक्षा घेतात. हा तुकडा म्हणजेच खापडी किंवा खापरी. कधी खापरी नारळाच्या कवटीची अथवा कांशाची बनवितात.

१६) अधारी- लाकडी दांडक्याला खालीवर पाटासारख्या फळ्या बसवून हे एक आसनपीठ तयार केलेले असते. कोठेही बसण्यासाठी योगी याचा उपयोग करतात.

१७) किंगारी- हे एक सारंगीसारखे वाद्य असून भिक्षेच्या वेळी नाथपंथी याच्यावर नवनाथांची गाणी म्हणतात.

१८) धंधारी- हे एक लोखंडी वा लाकडी पटट्यांचे चक्र असून त्याच्या छीद्रातून मालाकार असा मंत्रयुक्त दोरा ओवलेला असतो. याचा गुंता सोडविणे अतिशय अवघड असल्याने त्याला "गोरखधंधा" असेही नांव आहे. गुरूकृपेने हा गुंता सुटला तर संसारचक्रातून सुटका होईल अशी कल्पना आहे.

१९) कर्णकुंडले - जो कानफाट्या नावाचा संबंध नाथपंथाशी आहे. तो कानांस छिद्रे पाडून त्यात कुंडले अडकवितात. कुंडल धातुचे किंवा हरणाच्या शिंगाचे किंवा सुवर्ण गुंफित असते.

नवनाथ (९ नारायण)

कलियुगाचा नुकताच प्रारंभ झाला. त्यावेळी विष्णूने नवनारायनांना बोलाविले. आपल्याला सर्वांना पृथ्वीवर अवतार घ्यायचा आहे. त्यामुळे धर्माचा उदय होईल. लोक सत्याने व न्यायाने वागतील व सुखाने राहतील. इतर देवही अवतार घेणार आहेत, असे विष्णूने सांगितले. त्याप्रमाणे नवनारायणांनी पृथ्वीवर अवतार घेतले. तेच पुढे नवनाथ म्हणून नावारुपाला आले.

मत्स्येंद्रनाथ

अरे हा कविनारायण । च्छोदरी पावला जनन।। तरी मच्चेंद्र ऐसे याते नाम । जगामाजी मिरवी की ।।३३।। (नवनाथ ग्रंथ अध्याय १, ओवी ३३ वी)

एकदा शंकर व पार्वती कैलास पर्वतावर गप्पा मारत बसले होते. मला अनुग्रह द्यावा, अशी विनंती पार्वतीने शंकराला केली. जागा शांत हवी, म्हणून यमुनातिरी शंकराने अनुग्रह दिला. यमुनेच्या पाण्यात कविनारायण एका मासळीच्या पोटात बसले होते. त्यांनी शंकराचा हा सर्व उपदेश ऐकला. शंकराने पार्वतीला या उपदेशाचे सार काय? असा प्रश्‍न केला, तेव्हा कविनारायण मध्येच उत्तरला सगळं काही ब्रह्मस्वरुप आहे. शंकराने उत्तर ऐकले व समजून चुकले की कविनारायण मासळीच्या पोटात आहेत. शंकर म्हणाले, की तू अवतार घेतल्यावर बद्रीकाश्रमास ये. तेथे मी तुला दर्शन देईल. पुढे मासळीने अंडे घातले. ते अंडे उबगले. त्यातून सुंदर मुलगा बाहेर आला. कामिक नावाचा कोळी तेथे आला. त्याला मूलबाळ नव्हते. मुलगा पाहून त्याला आनंद झाला. मुलाला त्याने घरी नेले. कामिकाची पत्नी सारद्वता हिलाही आनंद झाला. तिने बाळाला छातीशी धरले, तर तिला लगेच पान्हा फुटला. माशाच्या पोटी जन्माला म्हणून त्याचे नाव मत्स्येंद्रनाथ ठेवले. मत्स्येंद्रनाथ स्त्री राज्यात आले. तेथे मैनाकिनीशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना मुलगा झाला. त्याचे नाव मिनीनाथ ठेवले. मच्छिंद्रनाथांचे जन्मस्थान यमुनातिरी आहे. त्यांची संजीवन समाधी सावरगाव (ता. पाटोदा, जि. बीड) येथे आहे. मायंबा म्हणूनही हे देवस्थान प्रसिद्ध आहे. येथे जाण्यासाठी नगर जिल्ह्यातील नगर-पाथर्डी रोडवरून देवराई फाट्यावरून वृद्धेश्‍वर, तेथून सावरगावला जाता येथे. मढीवरूनही वृद्धेश्‍वरला व पुढे मच्छिंद्रनाथ गडावर जाता येते.

गोरक्षनाथ

तरी आता न लावी उशिर । हे गोरक्षनाथ निघे बाहेर ।। ऐंसे वदता नाथ मच्छिंद्र । बाळ शब्द उदेला ।।७५।। (अध्या ९ वा, ओवी ७५)

मत्स्येंद्रनाथ तीर्थाटन करीत चंद्रगिरी गावी आले. एका बाईला (सरस्वती) त्यांनी पूर्वी पूत्रप्राप्तीसाठी भस्म दिले होते. तिच्या घरी येऊन अलख असे म्हणाले. सरस्वतीबाई दाराशी आल्या, तर बाई तुझा मुलगा कुठे आहे, असे मत्स्येंद्रनाथांनी विचारले. कुठला मुलगा बाबा, असं त्या बाई म्हणाल्या, मी भस्म दिले होते. ते वाया जाणार नाही, असे नाथ म्हणाले. बाईने ते भस्म उकिरड्यात टाकले होते. तेथे मस्त्येंद्रनाथ गेले. "अलख निरंजन, हरि नारायणा बाहेर ये', असे म्हणताच उकिरड्यातून बारा वर्षांचा मुलगा बाहेर आला. तू गोवरात (उकिरड्यात) जन्मलास म्हणून तुझे नाव गोरक्षनाथ आहे, असे म्हणून मत्स्येंद्रनाथांनी गोरक्षनाथांना तीर्थटनासाठी बरोबर नेले. गोरक्षनाथांचे जन्मस्थान चंद्रगिरी (बंगाल) येथे आहे, तर संजीवन समाधी गिरनार पर्वत (सौराष्ट्र) येथे आहे. सौराष्ट्र काठेवाड प्रांतात जुनागड जिल्ह्यात गिरणार पर्वत आहे. राजटोकाहून जुनागड सुमारे १०० कि.मी. अंतरावर आहे. गिरणारहून द्वारकाधाम, सोरटी सोमनाथाला जाता येते. गिरणारच्या टोकावर गोरक्षनाथांचे लहान मंदिर आहे. तेथे काळ्या पाशानाची मूर्ती आहे. हा नेपाळ प्रांत आहे. तेथील हे देवस्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळेच तेथील लोकांना गुरखा किंवा गोरखा म्हणत असावे. नगर जिल्ह्यातील डोंगरगण (ता. नगर) जवळ गोरक्षनाथांनी तपश्‍चर्या केली. येथे जाण्यासाठी नगर-औरंगाबाद रोडवरून शेंडी गावाच्या पुढे गेल्यावर डोंगरगणला जाता येते. तेथून ३ किलोमीटर अंतरावर हा गोरक्षनाथ गड आहे.

गहिनीनाथ

तेंगे करूनी पंचभूत। दृश्‍यत्त्व पावले संजीवनी अर्थ।। करभंजन ते संधीत । प्रेरक झाला जीवित्त्वा ।।६१।। (अध्याय १०, ओवी ६१)

कनकगिरी गावात मस्त्येंद्रनाथाने गोरक्षनाथाला गुरुमंत्र दिला. तेथेच गोरक्षनाथ एकदा मंत्रांचा जप करीत बसले. गावातील काही मुले चिखलाचा गोळा घेऊन आले व बाबा आम्हाला गाडी करून द्या, असे म्हणू लागले; परंतु बाबाने गाडी नाही करता येणार, असे सांगितल्यावर मुलांनीच गाडी तयार केली. आता त्याला गाडीवान हवा म्हणून गोरक्षनाथांनी गाडीवान तयार करून दिला. गाडीवानाचा मातीचा पुतळा तयार करताना तोंडातून मंत्राचा जप चालूच होता. पुतळा तयार होताच करभंजन नारायनाने त्यात प्रवेश केला. चिखलाचा पुतळा जिवंत झाला. मुले घाबरली. गोरक्षनाथही गडबडले. इतक्‍यात मत्स्येंद्रनाथ तेथे आले. त्यांना हा प्रकार काय झाला, ते समजले. दोघांनी त्या मुलाला उचलले व एका ब्राम्हणाकडे दिले. ब्राह्मणाचे नाव मधुनाथा होते. त्याच्या बायकोचे नाव गंगा होते. दोघांनी ते बाळ घेतले. मत्स्येंद्रनाथांच्या सांगण्यावरून त्याचे नाव गहिनीनाथ ठेवले. गहिनीनाथांचे जन्मस्थान कनकगिरी (जगन्नाथपुरी) येथे आहे. संजीवन समाधी चिंचोली (जि. बीड) येथे गहिनीनाथ गडाजवळ आहे. येथे जाण्यासाठी बीडहून आल्यास येवलवाडी (ता. पाटोदा) येथील जालिंदरनाथांचे दर्शन घेऊन डोंगरकिन्ही येथे जाऊन हातोला फाट्यामार्गे कुसळंब व तेथून चिंचोलीला जाता येते. नगरहून निघाल्यास नगर बीड रस्त्यावरून (अडबंगनाथ गड मार्गे) जाता येते.

जालिंदरनाथ

विप्रो हाते सलील बाळ ते जातें। रक्षता स्पर्शता लागे हाते।। दृष्टी पाहता बाळाने । जुळवत रुदन करी ।।११२।। (अध्याय ११ ओवी ११२)

पांडवकुळात हस्तिनापूर ब्रहद्रवा नावाचा राजा होता. त्याने सोमयज्ञ केला. यज्ञातील विभूती घेण्यासाठी राजाने यज्ञकुंडात हात घातला. त्याच्या हाताला मूल लागले. अत्यंत सुंदर व गोंडस दिसणारे हे मुल रडू लागले. राजाने त्याला कुंडाबाहेर काढले व आनंदाने राणीकडे घेऊन गेले. अग्नीने दिलेल्या या मुलाचे नाव "जालंदरनाथ' असे ठेवले. जालंदर नाथ या नावाचा अपभ्रंष होऊन पुढे जालिंदरनाथ हे नाव प्रसिद्ध झाले. त्यांनी पुढे नाथ संप्रदायाची दीक्षा घेतली. जालिंदरनाथांचे जन्मस्थान हस्तीनापूरमध्ये आहे. तर संजीवन समाधी येवलवाडी (ता. पाटोदा, जि. बिड) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी पाथर्डी-बीड रस्त्यावरून रायमोहा गावापासून येवलवाडी व पुढे जालिंदरनाथांच्या समाधीस्थळी जाता येते.

कानिफनाथ

त्वरे येऊन कर्णदृसी। दृष्टी पाहे ब्रह्मचारी । सहज करुनी उभयकरी । नमस्कारी प्रेमाणे ।।११५।। (अध्यय १२ वा, ओवी ११५)

बद्रीकाश्रमात शंकर, अग्निदेव व जालिंदरनाथ गप्पा मारत होते. शंकर म्हणाले हे पहा जालंदर, हिमालयात एक मोठा हत्ती आहे. त्याच्या कानात प्रब्रुद्धनारायणाने जन्म घेतला आहे. आपण तेथे जाऊ, तिघेही हिमालयात गेले. हत्ती पर्वतावर होता. जालिंदरनाथांनी मोठ्याने हाक दिली, हे प्रब्रुद्धनारायणा. तेव्हा एक सोळा वर्षाचा मुलगा हत्तीच्या कानातून बाहेर आला. त्यामुळे त्याचे नाव कानिफनाथ असे ठेवले. कानिफनाथांनी खाली उतरून सर्वांना नमस्कार केला. कानिफनाथांचे जन्मस्थान गिरीटंक (हिमालय) पर्वतावर आहे. संजीवन समाधी मढी (ता. पाथर्डी, जि. नगर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी नगर-पाथर्डी रस्त्यावरून तिसगावपासून मढीला जाता येते.

भर्तरीनाथ

भर्तरी भंगताचि बाळ त्यांत । तेजस्वी मिरविले शकलांत ।। क्षिकेचे मोहळ व्यक्त । तेही एकांग जाहले ।।२७।। (अध्याय २४, ओवी २७)

भर्तरीनाथांच्या जन्माचे गुढ उकलले नाही. मात्र ग्रंथाल उल्लेखील्याप्रमाणे एकदा उर्वशीचे अनुपम सौंदर्य पाहून सूर्याचा वीर्यपात झाला. त्या वीर्याचा एक भाग कौलिक ऋषीच्या भिक्षापात्रात पडला. त्यातून ३१०३ वर्षांनी भगवान अवतार घेतील, हे ऋषींनी ओळखले. त्यांनी हे पात्र जपून ठेवले. ठरल्या वेळी द्रमीलनारायणाने त्यात प्रवेश करून प्रकट झाले. बालकाचा जन्म झाला. ते म्हणजे भर्तरीनाथ. त्याला एका हरिणीने आपल्या पिलांसोबत मोठे केले. हरणांच्या संगतीत झाडांचा पाला खाऊन तो मोठा झाला. एकदा जंगलातून जयसिंग व रेणुका हे ब्राह्मण दाम्पत्य जात होते. त्यांनी मुलाला जवळ केले. त्याला माणसांची भाषा शिकविली. पुढे गोरक्षनाथांनी त्याला नाथपंताची दीक्षा दिली. भर्तरीनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य आहे. तर संजीवन समाधी हरंगुल (ता. गंगाखेड, जि. परभणी) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी गंगाखेड तालुक्‍यातून वडगाव फाट्यावर उतरून हरंगुलला जाता येते. बीड जिल्ह्यातील बारा ज्योतिर्लिंगपैकी परळी वैजनाथ- गंगाखेड रोडवरून वडगावफाट्यावरून जाता येते.

रेवणनाथ

पातला परी अकस्मात । येता झाला बाळ जेय ।। सहज चाली पुढे चालत । बाळ दृष्टी देखिले ।।२१।। (अध्याय ३४, ओवी १२१)

ब्रह्मदेवाचे वीर्य रेवा नदीच्या तीरावर पडले. त्याचाच पूर्व संकेतानुसार चमसनारायणांनी प्रवेश केला. एक मुलगा जन्मास आला. सहजसरुख नावाच्या कुणब्याने त्याला पाहिले. त्याने व त्याच्या पत्नीने या बाळाला सांभाळले. रेवा नदीकाठी सापडला म्हणून त्याचे नाव रेवणनाथ ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला महिमासिद्धी दिली. रेवणनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी रेणावी (वीटा, ता. खानापूर, जि. सांगली) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी विटे गावातून १० कि. मी. अंतरावर रेणावी हे गाव आहे. तेथेच हे देवस्थान आहे.

रेवण नाथ व दत्तगुरु

"दत्त प्रभू मजवर कृपा करा व मला सनाथ करा" या विनंतीवरुन दत्तगुरुंनी रेवणांस सिध्दी आशिर्वाद रुपाने दिली. दत्ताने दिलेल्या सिध्दीला आवाहन करुन रेवणने धान्यांच्या राशींचे सोन्यात रुपांतर करुन सिध्दीची प्रचिती घेतली.या सिध्दीच्या जोरावर गावांतील लोकांना रेवणने तृप्त व मालामाल करुन देऊन आपला भविष्यातील जनकल्याणाचा मार्गाची निवड केली.

"ब्रह्मदेव सृष्टीचा रचनाकर्ता आपल्या पौरुष्याच्या अंशापासून हजारो ऋषी तयार झाले. त्यावेळी त्याचे तेज थोडेसे रेवा नदीच्या काठी पडले होते. पूर्व ईश्वरी संकेताप्रमाणे नवनारायणांपैकी चमस नारायणानी तेथे प्रवेश केला व एका बालकाचे रूप धारण केले. जल प्रवाहाबरोबर रेवा नदीतून वाहत वाहत आलेले हे बालक किनाऱ्यावर लागले अन् ते मोठ्या मोठ्याने रडू लागले. त्यावेळी सहनसारूक नावाचा एक कुणबी तिथं पाणी आणण्यासाठी आला असता त्याने ते सुंदर बालक पहिले. बाळ रडत होते. सहनसारुकचे मन कळवळले. त्याने त्या निराधार अजाण बालकाला उचलून आपल्या घरी आणले व पत्नीकडे दिले. तिने ते बाळ छातीस लावले व नंतर आपल्या मुलाशेजारीच तिने त्याला पाळण्यात झोपविले. एवढे सुंदर बालक ते ही रेवातीरी सापडले म्हणून त्यांनी त्या बालकाचे नाव रेवण असे ठेवले.

रेवण खरच आज्ञा धारक मुलगा होता. तो आपल्या वडिलांना शेतीच्या कामात मदत करे. एक दिवस पहाटे रेवण बैलांना घेऊन शेतात जात असताना श्री दत्तात्रय महारांजांची व त्याची भेट झाली. त्यावेळी दत्त महाराजांनी एक नजरेत हा बालक म्हणजे पूर्वीचा चमस नारायण आहे हे ओळखले. त्या छोट्या स्पर्शानेही बाळ रेवणास ज्ञानप्राप्ती झाली. त्याने हे "दत्त प्रभू मजवर कृपा करा. मला सनाथ करा" अशी प्रार्थना केली. प्रसन्न झालेल्या दत्त प्रभूंनी रेवण बाळास एक सिद्धी भेट दिली. ही सिद्धी रृतुझ्या इच्छा पूर्ण करील असा आशीर्वाद ही दिला. आपल्यास प्राप्त झालेली सिद्धी खरच काय करू शकते हे पडताळून पाहण्यासाठी रेवण त्या महिमा सिद्धीला आवाहन करून म्हणाला, “ही शेतातील धान्याची रस सोन्याची करून दाखव.” त्याबरोबर सिद्धीने आपली कृपा नजर फिरवताच धान्याची रास सोन्याची झाली. मग काय ! या सिद्धीच्या बळावर रेवण गावातल्या गोर-गरिबांना यथेच्च इच्छा भोजन देऊ लागला. त्यामुळे अवघ्या पंचक्रोशीत हा बालक सिद्ध पुरुष या विशेषणाने ओळखला जावू लागला.

एक दिवस मच्छिंद्रनाथ हे त्या गावात आले. तेव्हा त्यांना या सिद्ध पुरुषाची माहिती कळली. तसेच मच्छिंन्द्रनाथांच्या हे पण लक्षात आले की हा रेवण बाळ म्हणजेच चमस नारायण आहेत. तेव्हा मच्छिन्द्रनाथांनी एक गम्मत केली. त्यांना आपल्या योग सामर्थ्याने वाघ-सिंह यासारखे पशु यांना आपला मुळचा हिंस्र स्वभाव विसरून मवाळ प्राण्यांप्रमाणे जवळपास खेळवू लागले. तर पक्षी त्यांच्या अंग-खांद्यावर खेळू लागले. हे पाहून लोक मोठे चकित झाले. त्यांनी मछिंन्द्रनाथांचा प्रताप रेवणास सांगितला. रेवण बाळाने स्वत: तेथे जावून प्रत्यक्ष ते दृश्य पाहून खाती करून घेतली. घरी येऊन त्याने सिद्धी आवाहन केले. "मला अशी सिद्धी प्राप्त करून दे" अशी मागणी केली. तेव्हा तेथे प्रकट झालेल्या सिद्धीने सांगितले की ही गोष्ट केवळ एक ब्रह्मयोगीच करू शकतो. तुला ते ब्रह्मज्ञान केवळ दत्त प्रभूंच्या कृपेनेच प्राप्त होईल. हे कळताच रेवण तयार झाला. त्याने त्याजागी पहिली दत्तभेट झाली. त्या स्थानावर दृढ निश्चयाने बैठक मारून ध्यान, तपसाधना चालू केली.

मच्छिंद्रनाथ समवेत दत्त प्रभूंनी रेवण बाळाला मंत्रोपदेश दिला. त्याला नाथ पंथाची दिक्षा दिली. सर्व विद्या शक्ती यात निपुण करून त्यास ब्रह्मज्ञानी बनविले. चमस नारायणाचा प्रथम रेवण आणि नंतर दत्त-मच्छिंद्रनाथ कृपेने रेवणनाथ झाले. भक्ति प्रचाराच्या नाथपंथ कार्यात त्यांचाही सहभाग होऊ लागला.

नाथपंथीय योगींची ज्ञान, भक्ति व श्रद्धा ही लोकमानसात वाढवत नवनाथांची लोकोद्धाराचे कार्य चालू केलेले होतेच. आणि एक दिवस गावोगाव भ्रमंती अन भिक्षाटन करत रेवणनाथ हे माणदेशातील विटे ग्रामात आले. त्या गावामध्ये सरस्वती नावाचा एक ब्राह्मण अन त्याची पत्नी जान्हवी ही दंपती राहत होती. त्यांना संताने झाली पण ती टिकली नाही. जान्हवीला सहा पुत्र झाले पण ते दहा दिवसापेक्षा जास्त दिवस टिकले नाहीत. देवाची कृपा म्हणून की काय सातवा पुत्र मात्र जवळ जवळ दहा वर्षाचा होईपर्यंत वाढला. त्या आनंद प्रीतर्थ्य सरस्वती ब्राह्मण आनंदाने ब्राह्मण भोजन देत होता. नेमके त्याचवेळी रेवणनाथ हे त्यांचे घरी आले. सरस्वती ब्राह्मणाने त्यांचे उचित आदरातिथ्य केले. भोजन दिले. इतकेच नव्हे तर नाथजी जेव्हा जाऊ लागले तेव्हा त्या दम्पतीने त्यांना त्या रात्री आपल्या घरी मुक्काम करण्याची विनंती केली. रात्री ब्राह्मण रात्री त्याचे पाय दाबून देत बसला. पत्नी मुलासह आत झोपली. पण नेमके मध्यरात्री दैवाने डाव साधला. बाळ मरण पावला. तिला हे कळताच माय बिचारी स्फुंदू स्फुंदून रडू लागली. नाथांची झोपमोड होऊ नये म्हणून सरस्वती ब्राह्मण जगाचा हलला नाही. का ती ब्राह्मणी पण आपल्या मनाच्या दु:खाला मोकळी वाट करून देऊ शकला नाही.

सकाळी नाथांना जाग आली ब्राह्मण पत्नीचे रडणे ऐकूनच. नाथांनी झाल्या प्रकारची नीट चौकशी केली आणि आपण या घरांत असताना इथे यमदूत आलेच कसे? त्यांनी बालकाचे प्राण कसे काय हरण केले? याचे रेवणनाथांना मोठे आश्चर्य वाटले आणि त्यांना रागही आला. रेवणनाथांनी त्या दंपतीला बाळाचे कलेवर सांभाळण्यास सांगून बालकाचे प्राण परत आनायालाते यमलोकी गेले. यमाने नाथांना सांगितले, की हे काम माझे नाही ही शिव आज्ञा आहे. तुम्ही कैलासावर जा व शिवाकडून बाळाचे प्राण आणा! यमलोकीहून रेवणनाथ कैलास पर्वतावर गेले. तेथे ही शिव गणांनी त्यांना अडवले. नाथांनी त्यांच्याशी युद्ध करून त्यांची दयनीय अवस्था केली. वार्ता मिळताच स्वत; शंकर युद्धाला आले. रेवणनाथांनी वाताकर्षण मंत्र म्हणून वायुरोधन केले त्यामुळे शिव-अष्ट भैरव, शिवगण या साऱ्यांचेच प्राण कंठाशी आले. मग वैकुंठाहून भगवान विष्णू धावत आले. त्यांनी रेवण नाथास आवरले व आपल्याकडील सरस्वती ब्राह्मणांचे सातही बालकांचे प्राण परत देण्याची तयारी दाखवली. त्यामुळे रेवणनाथ शांत झाले. त्यांनी शिवांसह सर्वांचे प्राण वाचवले. भगवान विष्णूंनी आदिनाथांशी भेट घडवली. त्यांना आशीर्वाद देवविले. रेवण नाथांना घेवून विष्णू वैकुंठी गेले. त्यांनी सातही बालकांचे प्राण परत आणले.

वटसिद्ध नागनाथ

असो वटवृक्ष पोखरांत । अंड राहिले दिवस बहूत ।। अवि होत्र नारायण त्यांत । ईश्‍वर सत्ते संचारला ।।९२।। दिवसेंदिवस अंडात। वाडी लागले जीववंत ।। देह होता सामर्थ्यवंत । भगन लागे अंड ते ।।९३।। त्यांत तलवर पोखरांत । बाळ रुदन करी अत्यंत ।। निढळवाणी कोण त्यांते । रक्षणाते नसेची ।।९४।। (अध्याय ३६, ओवी ९२, ९३, ९४)

ब्रह्मदेवाचे वीर्य एका सर्पिणीने भक्ष केले. तीच्या पोटी अग्निहोत्र नारायणाने प्रवेश केला. अस्तिक ऋषिंच्या सांगण्यावरून सर्पिण झाडाच्या ढोलीत बसून राहिली. सर्पिणीने एक अंडे घातले. ते फुटून मूल बाहेर आले. ते रडू लागले. याच वेळी कोश धर्मा नावाचा ब्राह्मण तेथून जात होता. त्याने ते बाळ घेतले. पत्नी सुरादेवीला दाखविले. त्यांनी त्याचा सांभाळ केला. वडाच्या ढोलीत जन्मला म्हणून त्याचे नाव वटसिद्ध नागनाथ असे ठेवले. दत्तात्रयांनी त्याला नाथपंथाची दीक्षा दिली. नागनाथांचे जन्मस्थान नैमिष्यारण्य येथे आहे. तर संजीवन समाधी वडवळ (ता. चाकूर, जि. लातूर) येथे आहे. येथे जाण्यासाठी लातूरवरून २५ कि. मी. अंतरावर चाकूर तालुक्‍यात वडवळ हे गाव आहे. हैद्राबाद - परळी रेल्वे मार्गावर हे तीर्थस्थान आहे.

चरपटीनाथ

या परी बहुता दिवशी । ईश्‍वर आता अवतार ।। विप्पलायन त्या रेतासी । नारायण संचारला ।।२१।। (अध्याय ३८, ओवी २१)

एकदा पार्वतीच्या विवाहप्रसंगी सर्व देव जमले होते. पार्वतीच्या सौंदर्याला पाहून ब्रह्मदेवाचे वीर्यपतन झाले. ते ब्रह्मदेवाने टाचेने रगडले. त्यामुळे त्याचे दोन भाग झाले. एका भागाचे योगे साठ हजार वालखित्य ऋषी उत्पन्न झाले. दुसरा भाग मात्र नदीत वाहत जाऊन एका कुशास अडकला. त्यात पिप्पलायण यांनी प्रवेश केला. त्याच वेळी बालकाचा जन्म झाला. सत्यश्रवा नावाचा ब्राह्मण पुनीत गावात राहता होता. एक दिवस भागीरथीच्या किनाऱ्यावर त्याला मुलगा दिसला. ब्राह्मणाने ते मूल उचलून सत्यश्रवाकडे दिले व सांभाळण्यास सांगितले. त्याचे नावही "चरपटीनाथ' असे ठेवण्यास सांगितले. सत्यश्रवा व त्याची पत्नी चंद्रा यांनी त्याचा सांभाळ केला. पुढे दत्तात्रयांनी त्याला अनुग्रह दिला. चर्पटीनाथांचे जन्मस्थान रेवानदी, तर संजीवन समाधी मात्र नाही. कारण ते गुप्त रूपाने अद्यापही भ्रमण करीत आहेत, असा उल्लेख ग्रंथांत आढळतो.

या नवनाथांबरोबरच मत्स्येंद्रनाथांचे चौरंगीनाथ, मीननाथ हे शिष्य आहेत. प्रत्येक नाथांचे शिष्य सिद्ध आहेत. त्यांची संख्या ८४ आहे. या शिष्यांनाच ८४ सिद्ध असे म्हणतात

दत्तसंप्रदाय- श्रीधर स्वामी

श्री रामदासी आणि श्रीधरस्वामी परंपरा

श्रीधर स्वामी

समर्थ रामदास स्वामींनी सुरू केलेली रामदासी परंपरा ही प्रामुख्याने श्रीरामचंद्रांची उपासना करते. यामध्ये श्रीदत्तात्रेय हे सिद्ध पुरुष मानले गेले असून ते विश्वगुरू, सर्वत्र संचारी आणि सिद्धिदाता आहेत असे मानले आहे. श्रीदत्तात्रेयांनी गोरक्षनाथांना अवधूतगीता हा ग्रंथ प्रदान केला असे श्रीरामदास स्वामींनी म्हटले आहे. श्रीदत्तात्रेय हे सर्व प्रिय आणि सर्वाना आवडणारे दैवत आहे अशी रामदासी परंपरेची श्रद्धा आहे. समर्थ रामदासांना श्रीदत्तात्रेयांनी मलंगरूपात दर्शन दिले होते. समर्थ रामदास आणि दत्तसंप्रदाय यांचे नाते अतूट आहे. समर्थ जेव्हा माहूर गडावर गेले होते तेव्हा त्यांना श्रीदत्तात्रेयांचे दर्शन झाले असा उल्लेख समर्थाच्या घराण्यातील हनुमंत-स्वामींनी आपल्या बखरीत केला आहे. श्रीधर स्वामी हे रामदास स्वामींनी प्रत्यक्ष अनुग्रह दिलेले दत्तावतार होऊन गेले, असे मानले जाते. त्यांनी पहिल्यांदा कर्दळीवनाची परिक्रमा केली. त्यांचेच शिष्य श्रीरामस्वामी यांनी पीठापूर या श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या जन्म ठिकाणाचा जीर्णोद्धार केला आहे. श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या तेहतिसाव्या पिढीतील मल्लादी गोविंद दीक्षितलू यांनी काही वर्षांपूर्वी श्रीपाद श्रीवल्लभांचे चरित्र प्रकाशात आणले असून त्यांच्या विलक्षण अनुभूती असल्याचे दत्तभक्त सांगतात.

दत्तसंप्रदाय- श्री महानुभाव पंथ

श्री महानुभव पंथ

महानुभव परंपरेमध्ये श्रीदत्तात्रेय, श्रीकृष्ण, चक्रपाणी, गोविंदप्रभू आणि चक्रधर हे पाच ईश्वराचे अवतार आहेत असे मानले आहे. चक्रधर स्वामींनी या परंपरेची स्थापना केली आहे. श्रीदत्तात्रेय म्हणजेच सर्वोच्च ब्रह्म अशी या परंपरेची श्रद्धा आहे. श्रीचक्रधरांनी लिहिलेल्या ‘लीळाचरित्र’ या ग्रंथामध्ये दत्तावताराच्या कथा आहेत. तसेच त्यांनी लिहिलेल्या सूत्रपाठामध्ये दत्तात्रेय महिम्याची चार सूत्रे लिहिलेली आहेत. महानुभवांचे सात पवित्र ग्रंथ आहेत. त्यामधील सैहाद्रवर्णन या भागामध्ये श्रीदत्तात्रेयांचा महिमा गायला आहे. महानुभव परंपरेतील चांगदेव राऊळ यांना श्रीदत्तात्रेयांनी वाघाच्या रूपामध्ये दर्शन दिले, अशी श्रद्धा आहे. असे सांगितले जाते की संसाराला कंटाळून ते सर्वसंगत्याग करून माहुरगडावर गेले. श्रीदत्तात्रेय शिखराकडे जात असताना समोरून एक वाघ डरकाळ्या फोडीत आक्रमकपणे त्यांच्याकडे चालत आला. त्यांच्याबरोबरचे सगळे लोक घाबरून पळून गेले. मात्र चांगदेव राऊळ तेथेच थांबले. वाघाने प्रसन्न होऊन त्यांच्या डोक्यावर आपल्या हाताचा पंजा ठेवला आणि त्यांना अनुग्रह दिला. महानुभवांच्या पंचकृष्णामध्ये श्रीदत्तात्रेय आहेत. ‘या मार्गासि श्रीदत्तात्रेयप्रभू आदिकारण’ असे चक्रधरस्वामीनी नोंदवून ठेवले आहे. महानुभव पंथाचे पंचकृष्ण म्हणजे श्रीकृष्ण चक्रवर्ती, श्रीदत्तात्रेयप्रभू, श्री चांगदेव राऊळ, श्रीगुंडम राऊळ आणि श्रीचक्रधर हे आहेत. महानुभव परंपरा हीसुद्धा विविध दत्तपरंपरेतील एक समृद्ध परंपरा आहे.

दत्तसंप्रदाय- एकनाथ महाराज

वारकरी संप्रदाय

भारतातील सर्वात मोठी भक्ती परंपरा म्हणजे वारकरी परंपरा ही आहे. अद्वैत वेदांताच्या पायावर आधारलेल्या या परंपरेमध्ये श्रीदत्तगुंरूचे महत्त्व अवर्णनीय आहे. निवृत्तिनाथ, ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, जनाबाई, मुक्ताई, सोपानदेव, गोरोबा, सावता माळी, चांगदेव, कान्होबा, सेना न्हावी, नरहरी सोनार, सोयराबाई, कान्होपात्रा अशा अनेक संतांनी त्यांच्या कार्याने, साहित्य निर्मितीने आणि प्रत्यक्ष जीवनामधून वारकरी पंथाचा प्रचंड विस्तार केला आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी श्रीदत्तात्रेयांचे वर्णन करताना ‘मेरू शिखरी एक योगी निराकारी’ असे लिहिले आहे. संत एकनाथ महाराज हे तर थोर दत्तउपासक होते. तुकाराम महाराजांनी ‘तीन शिरे, सहा हात, तया माझा दंडवत’ अशी दत्तात्रेयांची स्तुती केलेली आहे.

दत्त देवता गेली दीडहजार वर्षे क्रमश: विकास पावत आली आहे. आज सर्वमान्य झालेले दत्तस्वरूपही सदैव स्थिर राहील, असे सांगता येणार नाही. भक्तांच्या अनुभूतीनुसार आणि चिंतकांच्या प्रतिभेतून उद्भवणाऱ्या कल्पनांनुसार त्या रूपात कदाचित आणखीही भर पडत जाईल. दत्तावताराची ऐतिहासिक कामगिरी, तर खचितच फार मोठी आहे; परंतु दत्तोपासनेच्या व्यापक व उदार अशा समन्वयात्मक दृष्टीमुळे जीवनाच्या चिरंतन व शाश्वत मूल्यांवर भर दिल्यामुळे ही उपासनाप्रणाली व तिचे तत्त्वज्ञान आजही नितांत अनुकरणीय आहे व पुढेही तसेच राहील यात तिळमात्रही संशय नाही. जोपर्यंत जगात माणूस तापत्रयांनी त्रस्त राहील व जोपर्यंत त्याला स्वत:च्या अपूर्णतेची जाणीव व बोचणी राहील तोपर्यंत दत्तात्रेय अज्ञान-अंधकारात त्याला दीपस्तंभाप्रमाणे पथप्रदर्शन करीत राहतील.

संत तुकारामांची दत्तभक्ती

संत तुकारामांची दत्तभक्ती

जगद्गुरु संत तुकाराम महाराजांना, श्रीदत्तात्रेयांनी भामा डोंगरावर, दर्शन दिले. महाराजांना खूप आनंद झाला. महाराजांनी भावनावेगाने श्रीदत्तात्रेयांचे चरण घट्ट धरले. आनंदाश्रूंनी दत्तगुरूंची पाद्यपूजा केली. त्या अपूर्व अशा सगुण साकार दर्शनाने तुकाराम महाराज तृप्त झाले. महाराजांनी श्रीदत्तात्रेयांच्या या साक्षात्कारी दर्शनाला आपल्या अभंगओळीमधून अक्षररूपात साकार केले. महाराजांच्या मुखातून अभंग पाझरू लागला.

तीन शिरे सहा हात । तया माझा दंडवत।। काखें झोळी पुढे श्वान । नित्य जान्हवीचें स्नान।। माथा शोभे जटाभार । अंगी विभूति सुंदर।। शंख चक्र गदा हातीं । पायी खडावा गर्जती।। तुका म्हणे दिगंबर । तया माझा नमस्कार।।

तुकाराम महाराज म्हणतात, `या भामा डोंगरावरच्या विस्तीर्ण पठारावर पठारावर श्रीदत्तात्रेयांचे अभूतपूर्व दर्शन झाले. तीन मुखांचा, सहा बाहू असलेला, काखेत झोळी अडकवलेल्या अवधुत दत्तगुरुंनी मजवर कृपेचा मेघ धरला. मी त्यांना साष्टांग दंडवत घातले. त्यांच्या पुढे चार श्वान होते. जान्हवी नदीमध्ये स्नान करून शुचीभूर्त झालेल्या दत्तात्रेयांच्या माथ्यावर जटाभार शोभून दिसत होता. सर्वांगावर विभूती सुंदर शोभून दिसत होती. हातामध्ये शंख, चक्र, गदा ही आयुधे होती. पायात खडावा होत्या. दिशांचे वस्त्र पांघरलेल्या दिगंबर दत्तात्रेयांना मी वारंवार नमस्कार करतो. त्याच्याच नामात गर्क होतो.’ श्रीदत्तात्रेयांचे वर्णन करताना महाराजांच्या साक्षात्कारी वाणीला बहर आला होता. दत्तात्रेयांनी सुंदर दर्शन दिले आणि तो परमानंदाचा सोहळा आपल्या दृष्टीत साठवत असतानाच दत्तात्रेय अचानकपणे गुप्त झाले. महाराज व्याकूळ झाले. त्यांनी दत्तात्रेयांचा धावा करायला सुरुवात केली.

नमन माझें गुरुराया । महाराजा दत्तात्रेया ।। तुझी अवधूत मूर्ति । माझ्या जीवाची विश्रांती ।। जीवींचे साकडे । कोण उगवील कोडें ।। अनसूया सुता । तुका म्हणे पाव आतां ।।

दत्तगुरुंची आळवणी करताना महाराजांचा स्वर आकाशव्यापी झाला. दत्तात्रेय लुप्त झाले याचे दुःख त्यांच्या स्वरांमधून प्रकट होऊ लागले. त्यांना श्रीदत्तगुरुंच्या दर्शनाची विलक्षण ओढ लागली. महाराजांचा व्याकूळ स्वर ब्रह्मांडभर घुमू लागला. त्या स्वरांनी अवघा भामा डोंगर चंद्रप्रकाशासारखा उजळून निघाला. दत्तगुरुंनी आपल्या भक्ताची आर्त साद ऐकली आणि त्यांनी आपल्या या लाडक्या भक्ताला पुन्हा दर्शन दिले. दत्तात्रेयांनी प्रकाशरूपात आपले दर्शन महाराजांना घडवले होते. श्री दत्तगुरु आपल्या प्रत्येक भक्ताला आपले कृपावैभव अर्पण करतात. श्रीगुरुचरित्राच्या मंगल पारायणाच्यावेळी जसा दत्तवर्णन करणारा संस्कृत श्लोक म्हणतात, तसाच तुकाराम महाराजांचा हा प्रत्यक्ष अनुभूती देणारा, स्वरूप वर्णन करणारा अभंग म्हटला तर मनामध्ये चंदनगंधासारखी विलक्षण लाट उसळते. तुकाराम महाराजांनी जशी श्रीदत्तगुरुंना साद घातली ती आर्तता प्रत्येक दत्तभक्ताच्या मुखातून प्रकट होणे आवश्यक असते. मन शांत झाल्यावर आणि दत्तगुरुंचे प्रत्यक्ष दर्शन घडण्यासाठी `श्रीगुरुचरित्राचे पारायण करावे. असा एक शुभसंकेत आहे. श्रद्धा आणि पावित्र्य दत्तात्रेयांचे निश्चितपणे दर्शन घडविते.

आनंद संप्रदाय

सदानंद नावाच्या ऋषींनी आनंद संप्रदाय सुरु केलेला आहे. ते दत्तात्रेयांचे शिष्य होते. त्यांचा जन्म जन्मेजय राजाने केलेल्या पुत्रकामेष्टी यज्ञातून झाला होता असे सांगितले जाते. ते सर्वत्र संचार करीत असताना १०० पावले टाकल्यावर "श्री दत्त" असे उच्चारण करीत असत. कर्नाटकातील बासवकल्याण येथे आनंद संप्रदायाचे मूळ पीठ आहे. या संप्रदायाची गुरुपरंपरा विष्णू -विधी-अत्रि-दत्त-सदानंद अशी मानली जाते. संपूर्ण विश्वामध्ये आनंद व प्रेम भाव निर्माण व्हावा, माणसाने माणूस म्हणून सर्वांबरोबर व्यवहार करावा आणि सर्व विश्व आनंदमय करावे ही आनंद संप्रदाय परंपरेची श्रद्धा आहे. याशिवाय नृसिंहसरस्वती आळंदी परंपरा, विदर्भातील देवनाथ परंपरा, श्री गुरुचरित्राचे लिखाण करणारे सायंदेव परंपरा, निरंजन रघुनाथ परंपरा, प्रकाश परंपरा, स्वरूप संप्रदाय परंपरा, चैतन्य परंपरा, इ. अनेक समृद्ध आणि भव्य परंपरा आणि उपसंप्रदाय श्री दत्त संप्रदायामध्ये दिसून येतात. विविध नावानी प्रसिद्ध असलेले आणि विभिन्न प्रकारच्या उपासना पद्धती असलेले हे संप्रफाय आणि परंपरा मूळ दत्त संप्रदायाशी निगडीत आहेत.

संप्रदायाचे ग्रंथ

1 श्री दत्तगुरूंनी 'दत्त संहिता' नावाचा ग्रंथ लिहिला.

2 परशुरामांनी त्यावर आधारित 'परशुराम कल्पसूत्र' नावाची पन्नास खंडांची रचना केली.

3 सुमेधाने या दोन ग्रंथांच्या आधाराने त्रिपुररहस्य नावाचा ग्रंथ रचला.

4 अवधूतगीता नावाचा ग्रंथ एक प्रमाणग्रंथ म्हणून प्रतिष्ठा पावला आहे.

5 अथर्ववेदात दत्तात्रेय उपनिषदाचा समावेश आहे.

6 गोरक्षनाथ लिखित हिंदी रचनांचे संकलन गोरखबानी या ग्रंथात झाले आहे.

7 मुकुंदराज या आद्य मराठी कवीचे नाथपरंपरेशी जोडणारे उल्लेख आढळतात.

8 महानुभावांच्या आद्य ग्रंथापैकी 'साती ग्रंथ' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सात ग्रंथातील 'उद्धवगीता' या भास्करभट बोरीकर नावाच्या एकादशटीकेत प्रारंभीच दत्तात्रेयाला नमन केलेले आहे.

9 दत्तमहिमा गाण्यासाठी लिहिलेला सैदाद्रवर्णन हा ग्रंथ आहे.

10 गुरुगीता

11 दत्तप्रबोध हा ग्रंथ कावडीबुवा यांनी लिहिला.

12 दासबोधाच्या रचनेसाठी रामदास स्वामी यांनी दत्तप्रणीत अवधूतगीतेचा आणि गुरुगीतेचा उपयोग केला होता असे दिसून येते.

संबंधित ग्रंथ

श्रीगुरुचरित्र- लेखक सरस्वती गंगाधर दत्तप्रबोध- कावडी बुआ दत्तमाहात्म्य- श्री टेंबे स्वामी गुरुलीलामृत- १) वामनबूंवा वामोरीकर २) श्री विद्वान्स नवनाथभक्तिसारनवनाथ सार- लेखक धुंडिसुत मालू दक्षिणामूर्ती संहितादत्तसंहिता- श्री दत्तात्रेय

ग्रंथसंपदा व स्तोत्रे

ग्रंथ व ग्रंथाचे रचनास्थळ

१) द्विसाहस्त्रीश्रीगुरुचरितम्सटीकम् (मूळ १८८९)- माणगांव, महाराष्ट्र चूर्णिका(टीका १८९९)- प्रभास वद्वारका, गुजरात. २) श्रीदत्तपुराण (संस्कृत) (१८९२)- ब्रम्हावर्त, उत्तरांचल ३) नर्मदालहरी (१८९६)- हरिद्वार, उत्तरांचल ४) श्रीदत्तलिलामृताब्धिसार (मराठी) (१८९७)- पेटलाद, मध्यप्रदेश ५) कूर्मपुराणाचे देवनागरीत लिप्यंतर (१८९८)- तिलकवाडा, गुजरात ६) अनसूयास्तोत्र (१८९८)- शिनोर, गुजरात ७) श्रीदत्तपुराणटीका (१८९९)- सिद्धपूर, गुजरात ८) श्रीदत्तमाहात्म्य व त्रिशति गुरुचरित्र (मराठी) (१९०१)- मपत्पूर, मध्यप्रदेश ९) समश्लोकीगुरुचरित्र (१९०३)- ब्रम्हावर्त, उत्तरांचल १०) लघुवासुदेवमननसार (मराठी) (१९०३)- ब्रम्हावर्त, उत्तरांचल ११) सप्तशतिगुरुचरित्रसार (मराठी) (१९०४)- ब्रम्हावर्त, उत्तरांचल १२) श्रीकृष्णालहरी (५१ श्लोक) (१९०५) श्रीगुरुस्तुति स्तोत्र- गाणगापूर, कर्नाटक १३) दत्तचंपू व करुणात्रिपदी (१९०५)- नरसी, महाराष्ट्र १४) दव्यर्थीषडाननस्तोत्र व कुमारशिक्षा (१९०७)- हंपी, कर्नाटक शिक्षात्रयम् (संस्कृत) युवाशिक्षा (१९०८)- मुक्त्याला, आंध्रप्रदेश वृद्धशिक्षा (१९०८)- मुक्त्याला, आंध्रप्रदेश १५) गुरुसंहिता (समश्लोकी गुरुचरित्र) (१९०७)- तंजावर, आंध्रप्रदेश १६) स्त्रीशिक्षा (मराठी) (१९०८)- मुक्त्याला, आंध्रप्रदेश १७) गंगेचीस्तुती (१८९६)- हरिद्वार, उत्तरांचल १८) नर्मदास्तुती- नेमावर, मध्यप्रदेश १९) अभंग-मित्रमित्रभांडती- चिखलदा, मध्यप्रदेश २०) सिद्धसरस्वतीस्तुती- सिद्धपूर, गुजरात २१) कृष्णावेणीपंचगंगा स्तोत्र- मंडलेश्वर, मध्यप्रदेश २२) अखंड आत्माअविनाशी दत्तस्तोत्र- गाणगापूर, कर्नाटक २३) साकारतास्तोत्र (१९०६)- बडवानी, मध्यप्रदेश २४) कृष्णालहरीसंस्कृत टिका- तजांवर, तमिळनाडू २५) गोदावरीस्तुती- सप्तगोदावरी, आंध्रप्रदेश २६) वैनगंगास्तोत्र (१९०९)- पवनी, महाराष्ट्र २७) भूतपिशाचस्तोत्र- गुर्लहोसूर, कर्नाटक २८) तुंगभद्रास्तुती, त्रिपुरांतकेश्वर स्तोत्र (१९१०)- हावनुर, कर्नाटक २९) षट्पंचशिकावेदान्तपर स्तोत्र- हरिहर, कर्नाटक ३०) दत्तमहात्मन स्तोत्र- जैनापूर, कर्नाटक ३१) श्रीपादश्रीवल्लभ स्तोत्र (१९११)- कूरवपूर, कर्नाटक ३२) जगदंबास्तुती- तुळजापूर, महाराष्ट्र

श्री दत्तसंप्रदाय व उपनिषदे

उपनिषद: जगातला सर्वात प्राचीन ज्ञानसाठा असलेल्या उपनिषद वाडगमयात दत्तसंप्रदयाशी निगडित केवळ तीनच उपनिषदे आढळतात. आजवर ही उपनिषदे श्रीदत्त संप्रदायिकांना संस्कृत मध्ये उपलब्ध आहेत. ही उपनिषदे म्हणजे अवधुतोपनिषद, जाबालदर्शनोपनिष्द आणि दत्तात्रयोपनिषद या तीन उपनिषदातून श्री दत्त संप्रदायाचे तत्वज्ञान आणि मंत्र उपासना यावर उत्तम प्रकाश टाकला गेलेला आहे.

अद्वैतज्ञान दातारं योग विद्या विशारदम । राजयोगपरं भक्त्या श्रीप।दं सद्गुरुं भजे ।।

उपनिषदे हा वैदिक तत्वज्ञानाचा पाया. वेदांच्या शेवटच्या भागात ती आली आहेत, त्यामूळे त्यांना वेदान्त असेही म्हणतात. उपनिषद शब्दात 'उप' आणि 'नि' हे दोन उपसर्ग असून 'सद्' हा धातू आहे. सद् धातूचे बसणे, नाश पावणे, शिथिल करणे, जाणे इ. अनेक अर्थ आहेत त्या अर्थाना अनुरून प. प. जगतगुरु शंकराचार्यांनी उपनिषद शब्दाचे पुढील अर्थ दिलेले आहेत,

१) पूज्य सद्गुरुंच्या जावळ निष्ठापूर्वक बसून घ्यावयाची विद्या २) जे मुमुक्षु या विद्येजवळ जाऊन तिचे निष्ठेने परिशिलन करतात, त्यांच्या संसार बीजाचा अविद्येचा ती नाश करते. ३) जी विद्या मुमुक्षूना ब्रम्हाजवळ नेऊन पोहोचवते ती. या सर्व व्याख्यातून उपनिषदे आत्मज्ञानाचा उपदेश करतात हे सिद्ध होते.

ब्रिटिश कालीन श्री दत्त प्रतिमा असलेली चांदीची नाणी

दत्तात्रेयांचा अवतार प्रामुख्याने अज्ञानी जिवांना आत्मज्ञान देऊन मुक्त करण्यासाठी आहे. शक्तिपात संप्रदायाचे सद्बगुरु श्री दत्तात्रेयाच आहेत त्यांनी आपले एक शिष्य "संस्कृती मुनी" याना जे ज्ञान दिले ते अवधुतोपनिषद आणि जाबालदर्शनोपनिष्द या मध्ये दिले असून दत्तात्रयोपनिषत हे भगवान नारायणांकडून भगवान ब्रह्मदेवाना मिळालेले मंत्र आहेत. पाहिल्यां दोनीत मुख्यत्त्वे ज्ञान असून तिसाऱ्यात उपासना आहे. दत्तसंप्रदायातील सुप्रसिद्ध व अत्यंत प्रभावी माला मंत्र दत्तात्रयोपनिशिदात आहे. जाबालदर्शनोपनिशिदात योगाच्या आठ अंगांचे विवेचन आहे. हे पातंजल योग दर्शनाहूंन बरेचसे वेगळे आहे. अवधुत उपनिषदात "अवधुत" असणाऱ्या आत्मज्ञानी पुरुषांची लक्षणे दिलेली आहेत. नित्य साधनाबरोबर उपनिशीदांचा बोध झाल्यास मनोवृत्ती आत्म ज्ञानाला अनुकूल होऊ लागते.

ब्रिटिश कालीन श्री दत्त प्रतिमा असलेली चांदीची नाणी

ब्रिटिश काळांत ईस्ट इंडिया कंपनीच्या १८३५ सालीच्या नाण्यावर श्री दत्तांचे चित्र होते. श्री दत्तात्रेयाच्या प्रतिमेची ही नाणी चलनात होती.

दत्त संप्रदायाचा प्रसार

थोरल्या स्वामी महाराजांनी दत्त सांप्रदायाचा प्रसार जरी केला असला तरी महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र आणि गुजरातचा दक्षिण भाग असा भाग जास्त दत्तमय झालेला आढळतो, दत्त भक्ती दुर्लभ का असा विचार करू लागल्यास आधी या प्रांतात जन्म, त्या दैवताविषयी श्रद्धा असलेले माता पिता, त्यांनी तसे केलेले संस्कार आणि भक्तीचा दृढसंकल्प हे सर्व कारणीभूत असल्याचे जाणवते. मग त्यातूनही कोणी खडतर भक्तिमार्गाची वाट चोखाळू लागल्यास वैराग्याची भीती आणि अजून लहान आहेस दत्त भक्तीला अशा उदगारानी परावृत्त करण्याचा प्रयत्न हा अडथळा आहेच, वास्तविक पाहता माझ्या मते दत्त भक्ती एव्हडे सुलभ काही नसावे, स्मरण करताच तात्काळ हजर होणारे, केवळ स्मरणमात्रें संतुष्ट होणारे, भक्ताकडून काही अपेक्षा न ठेवणारे असे दैवत कोणते असेल? देतो त्याला दत्त म्हणतात, काय देतो तर स्वतः ला अर्पण करतो. ह्या मायामय संसाराची खरी ओळख करून देऊन जीवाला ऐहिकापासून परावृत्त करणारे असे हे दैवत अतिशय कोमल हृदयी आहे, त्याला आपले मनोगत सांगा आणि सर्व चिंता त्यावर सोडून निर्धास्त राहा.

 

श्री शंकर महाराजांचा दत्त संप्रदाय आणि नाथ संप्रदायांशी असलेला नेमका आध्यात्मिक संबंध त्यांच्या गुरुपरंपरा, अवधूत वृत्ती आणि स्वतःचे दैवी स्वरूप यांतून स्पष्ट होतो.

स्त्रोतांमध्ये उपलब्ध असलेली माहिती आणि त्यातील संबंधांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

१. दत्त संप्रदायाशी असलेला संबंध (The Datta Connection)

श्री शंकर महाराजांचा दत्त संप्रदायाशी असलेला संबंध त्यांच्या सद्गुरूंच्या माध्यमातून आणि त्यांच्या स्वतःच्या अवतारी स्वरूपातून सिद्ध होतो:

• गुरुपरंपरा (स्वामी समर्थांच्या माध्यमातून): श्री शंकर महाराज हे अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ यांना आपले सद्गुरू मानत. महाराजांना स्वामी समर्थांकडून स्पर्शदीक्षा मिळाली होती. श्री स्वामी समर्थांना दत्तात्रेयांचे तिसरे अवतार मानले जाते. शंकर महाराजांनी स्वतः सांगितले होते की, "श्री स्वामी समर्थ हा माझ्या गुरुचा जप आहे. त्यांचे नाम घेतले की मला ते पोहोचते". अशा प्रकारे, गुरु-शिष्याच्या परंपरेनुसार, शंकर महाराज हे दत्त संप्रदायाच्या स्वामी समर्थ परंपरेशी थेट जोडले गेले आहेत.
• स्वतःचे दत्तस्वरूप: काही स्त्रोतांनुसार, श्री शंकर महाराज हे साक्षात दत्तगुरूंचा अवतार आहेत. एका संदर्भानुसार, महाराजांनी 'मी श्रीपाद श्रीवल्लभच आहे' (श्रीपाद श्रीवल्लभ मीच आहे हे त्यांचे अवताराचे स्वरूप) असे नमूद केले होते. (श्रीपाद श्रीवल्लभ हे दत्तात्रेयांचे पहिले अवतार मानले जातात).
• आरतीतील उल्लेख: श्री शंकर महाराजांच्या आरतीमध्ये (श्री सद्गुरू शंकर महाराजांची बावन्नी आणि आरती) त्यांना 'श्री दत्ताच्या अवतारा' आणि 'दत्तमय असे योगिराणा' असे संबोधले आहे. तसेच, त्यांच्या स्वरूपात 'हरिहर विधी, दत्त त्रिगुणी' यांचा वास असल्याचे नमूद आहे.
• समकालीन संबंध: श्री शंकर महाराजांचे समकालीन योगी, कोल्हापूरचे चिले महाराज, ज्यांना भगवान दत्तात्रेयांचा अवतार मानले जात होते, त्यांनी शंकर महाराजांना आपले आध्यात्मिक 'बंधू' मानले होते.
• उपासनेतील योगाचे महत्त्व: दत्त संप्रदायाचे उपास्य दैवत दत्तात्रेय हे योगी असल्याने, या संप्रदायात योगाला प्राधान्य मिळाले आहे. शंकर महाराज हे स्वतः एक सिद्ध योगी आणि योगीराज होते.

२. नाथ संप्रदायाशी असलेला संबंध (The Nath Connection)

श्री शंकर महाराजांचा नाथ संप्रदायाशी असलेला संबंध अधिक थेट आणि तात्त्विक (Avadhut) आहे:

• प्रत्यक्ष पंथ सदस्यता: श्री शंकर महाराज हे नाथ पंथाचे होते.
• पारंपरिक वेशभूषा: ते नाथ पंथाचे असले तरी, त्यांनी या संप्रदायाची पारंपरिक वेशभूषा कधीही धारण केली नाही.
• दत्त-नाथ संबंध: दत्त संप्रदाय आणि नाथ संप्रदाय हे तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने जोडलेले आहेत. नाथ संप्रदाय हा 'अवधूत पंथ' आहे, आणि दत्तात्रेय हे 'अवधूत योगी' आहेत. या एकाच गोष्टीवरून दत्तात्रेय आणि नाथ संप्रदायाचा आत्मीय संबंध सिद्ध होतो.
• दत्तात्रेयांचे स्थान: नाथ संप्रदायात दत्तात्रेयांना उपास्य दैवत म्हणून नव्हे, तर सिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आणि अवधूतावस्थेचा आदर्श म्हणून मानले जाते. नाथ संप्रदायातील नवनाथ हे श्री दत्तप्रभूंचे अंशावतार मानले जातात.
• ज्ञानेश्वरी प्रेम: शंकर महाराजांना ज्ञानेश्वरी (संत ज्ञानेश्वरांचे कार्य) अत्यंत प्रिय होती. संत ज्ञानेश्वर हे नाथ परंपरेतील संत होते आणि त्यांनी आपल्या अभंगात दत्तात्रेय योगिया (ज्ञानदेवांच्या अंतरी दत्तात्रेय योगिया) यांचा उल्लेख केला आहे.

३. आध्यात्मिक सार: अवधूत वृत्ती

शंकर महाराजांचे आध्यात्मिक स्वरूप हे दत्त आणि नाथ या दोन्ही संप्रदायांना जोडणाऱ्या अवधूत तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक आहे.

• स्वरूप: दत्त संप्रदाय हा 'अवधूत संप्रदाय' म्हणूनही ओळखला जातो. अवधूत पंथाची मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे विषयवैराग्य, सहजानुभव, बंधुप्रेम, विधिनिषेध त्याग, नि:स्वार्थ कर्म, अहंकारनाश आणि मुक्तीपलीकडची प्रेमभक्ती.
• शंकर महाराजांचे आचरण: शंकर महाराजांचे वागणे अवधूत वृत्तीचे होते. ते कोठेही स्थिर नसत आणि अनेकांनी त्यांना बहुरूपी म्हटले आहे. ते वैराग्य-संपन्न होते. त्यांच्या या अवधूत वृत्तीमुळेच ते नियमांनी किंवा रूढींनी बांधलेले नव्हते.

थोडक्यात, श्री शंकर महाराज हे नाथ पंथाचे होते आणि दत्त संप्रदायाचे तिसरे अवतार असलेल्या श्री स्वामी समर्थांना ते आपले सद्गुरू मानत. त्यांच्या आध्यात्मिक जीवनाचे आणि कार्याचे सार दत्त-नाथ संप्रदायाचा गाभा असलेल्या 'अवधूत' (अवधूतावस्थेचा आदर्श) या संकल्पनेत एकवटलेले दिसते. त्यांना साक्षात दत्तगुरूंचा अवतार मानले जाते, ज्यामुळे त्यांचा संबंध थेट दत्त संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वज्ञानाशी जोडला जातो.

श्री शंकर महाराजांचे अलौकिक जीवन, त्यांची शिकवण आणि त्यांच्या चमत्कारांचे सार (Essence) खालीलप्रमाणे स्त्रोतांच्या आधारावर स्पष्ट करता येते:

१. श्री शंकर महाराजांचे अलौकिक जीवन आणि स्वरूप

श्री शंकर महाराज हे अगदी अलीकडच्या काळात होऊन गेलेले एक अलौकिक युग सत्पुरुष आणि सिद्ध योगी होते. ते कैलासातून आले असून त्यांचे नाव शंकर आहे, असे ते स्वतः सांगत असत. ते खऱ्या अर्थाने शिवाचे वैराग्य-संपन्न अंशावतार असावेत.

• स्वरूप आणि वेषभूषा: त्यांचे शरीर अष्टावक्र (वाकलेले) होते. ते उंचीने फार कमी, पण अजानुबाहू (लांब हात असलेले) होते आणि गुडघे वर करून बसण्याची त्यांची पद्धत होती. त्यांचे डोळे मोठे पण भेदक असत. ते अनेकदा अर्धे वेड्यासारखे आणि ब्रँडी प्यायल्यामुळे नशेत दिसत असत. त्यांना एका विशिष्ट रूपात बांधणे कठीण होते; काहीवेळा ते लहान मुलासारखे, तर काहीवेळा उंच आणि बलवान योगी किंवा अगदी भगवान शिव आणि हनुमान यांसारखेही दिसत असत.
• गुरु परंपरा: शंकर महाराज हे अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ यांना आपले सद्गुरू मानत. त्यांना स्वामी समर्थांकडून स्पर्शदीक्षा मिळाली होती. ते स्वामी समर्थांना प्रेमाने "मालक" म्हणत. ते नेहमी म्हणत, "मी आणि माझा गुरु वेगळा नाही. श्री स्वामी समर्थ हा माझ्या गुरुचा जप आहे. त्यांचे नाम घेतले की मला ते पोहोचते". ते नाथ पंथाचे होते, परंतु त्यांनी पारंपरिक वेषभूषा कधी धारण केली नाही.
• अवधूत वृत्ती: ते वैराग्यसंपन्न होते आणि एकाच ठिकाणी स्थिर नसत. ते 'सुपड्या बाबा', 'कुंवरस्वामी', 'गौरीशंकर', 'लहरीबाबा' अशा अनेक नावांनी ओळखले जात असत.
• समाधी: त्यांनी २४ एप्रिल १९४७ (वैशाख शुद्ध अष्टमी शके १८६९) रोजी पुणे येथे धनकवडी भागात समाधी घेतली. समाधीच्या वेळी त्यांचे वय अंदाजे १५० ते १६२ वर्षे होते, असे अभ्यासकांनी नोंदवले आहे.

२. श्री शंकर महाराजांची शिकवण (उपदेश)

शंकर महाराजांची शिकवण अतिशय साधी आणि आचरणात्मक होती. त्यांनी कधीही मोठमोठी व्याख्याने किंवा प्रवचने केली नाहीत, किंवा कोणत्याही ग्रंथावर टीका लिहिली नाही.

• आचरण आणि सेवा: ते सांगत, "आचरण महत्त्वाचे!". ग्रंथांचे वाचन आणि अभ्यास आचरणात आणल्यास तो खरा ठरतो.
• पवित्र कर्तव्य: त्यांनी भक्तांना सांगितले की, माता-पित्यांची सेवा करा आणि कुलदेवतेची आराधना करा, यापेक्षा अधिक काही नको.
• अंतर्गत देवत्व: देवाला बाहेर शोधण्याऐवजी, आपल्यातील काम, क्रोध, लोभ, मद, मत्सर यांसारख्या दुर्गुणांना तिलांजली देऊन आपल्यातील देवत्व प्रकट करा.
• अहंकार विसर्जन: परमार्थात अहंकार टाकणे महत्त्वाचे आहे. त्यांनी प्रापंचिक अहंकार ("मी – माझे") आणि पारमार्थिक अहंकार (उदा. मी मोठा उपासक, मला अनुग्रह मिळाला) या दोन्ही प्रकारच्या अहंकारांवर टीका केली.
• परमार्थाची व्याख्या: खरी परमार्थ साधना म्हणजे हृदयात आईचे बालकावर असते तसे प्रेम निर्माण होणे. अहंकार नष्ट झाल्यावर झाडाच्या वाळक्या पानाप्रमाणे शांतपणे भगवंताच्या प्रवाहाने वाहून जावे.
• गुरु परीक्षा: ते नेहमी म्हणत, "पानी पीना छान के और गुरू करना जान के". त्यांनी शिष्यांकडून पैसा उकळणाऱ्या किंवा खोट्या आशा दाखवणाऱ्या ढोंगी गुरूंबद्दल तीव्र चीड व्यक्त केली.
• निष्कामता: महाराजांनी आपल्या मनोभूमिकेतून उच्च वैराग्य दर्शवले: "मला काही कमी नाही, कारण मला कमावण्यासारखे काही नाही. आणि माझ्याजवळ काही नाही म्हणून मला गमावण्यासारखेही काही नाही".
• समभाव: ते जात, धर्म काही मानत नसत आणि सर्वांशी समभावाने वागत. त्यांनी मुस्लिमांना नमाज पढण्याचा सल्ला दिला.

३. श्री शंकर महाराजांचे चमत्कार (लीला) आणि सामर्थ्य

शंकर महाराज हे योगीराज होते आणि त्यांच्याकडे सिद्धी प्राप्त होत्या. मात्र ते स्वतः "सिद्धीच्या मागे लागू नका!" असे सांगत असत. त्यांनी चमत्कार केवळ भक्तांचे गर्वहरण करण्यासाठी किंवा त्यांची परीक्षा घेण्यासाठी केले.

• त्रिकालज्ञान: महाराज त्रिकालदर्शी होते. त्यांनी १९२८ मध्येच पाकिस्तान निर्मितीची भविष्यवाणी केली होती.
• अगम्य ज्ञान: त्यांना भारतीय आणि परदेशी भाषांवर (उदा. रशियन, इंग्रजी) प्रभुत्व होते, पण हे ज्ञान त्यांना कसे मिळाले, हे एक कोडेच आहे.
• दिव्य दृष्टी आणि रूपदर्शन:
  • कलकत्त्याच्या एका गव्हर्नरला महाराजांनी आपल्या हातावर त्याच्या पत्नीचे चित्र दाखवले, ज्यात ती दुसऱ्या प्रियकरासोबत मौज करत असल्याचे दिसले.
  • सर चुनीलाल मेहता यांना महाराजांनी आपल्या ठिकाणी महाविष्णूचे विराट स्वरूप दाखवले.
  • नवले नावाच्या भक्ताला महाराजांनी नदीच्या पाण्यात उभे राहून विष्णुपद दर्शन घडवले, जे आकाशापर्यंत पसरलेले होते.
• रोगमुक्ती आणि पुनरुज्जीवन: त्यांनी माळीनगर शुगर फॅक्टरीतील दत्ता मेस्त्रीच्या मेलेल्या आईला जिवंत केले. सोलापूरला स्वामी समर्थांच्या पुण्यतिथीच्या वेळी खिरीच्या टोपात पडलेली मृत चिमणी हातात घेतल्यावर ती उडून गेली. त्यांनी एका संस्थानिकाच्या वेश्यांसोबतच्या कृत्यात चमत्कार करून त्या वेश्या महाराजांच्या भक्त बनवल्या आणि संस्थानिकाला दारू न पिता तर्र केले.
• मृत्यूनंतरचे अस्तित्व (Samadhi नंतरच्या लीला): समाधी घेतल्यानंतरही ते भक्तांना दर्शन देत असत. त्यांनी पुण्यातील लकडी पुलावर समाधीनंतर आठ वर्षांनी एका गृहस्थासोबत गप्पा मारल्या. सोलापूरच्या दादा फुलारींना समाधीनंतर आठ दिवसांनी दर्शन देऊन त्यांनी देह ठेवला.
• योगसिद्धीचा वापर: त्यांनी डॉक्टर धनेश्वर यांना अष्टमहासिद्धी बहाल केल्या, पण त्यासोबत अहंकार दूर करण्याची शिकवण दिली.

सारांश (Essence):

श्री शंकर महाराजांच्या जीवनाचे, शिकवणीचे आणि चमत्कारांचे सार हे वैराग्य, गुरुभक्ती आणि आचरणशुद्धी यामध्ये दडलेले आहे. ते अत्यंत उच्च भूमिकेवर असलेले अवधूत योगी होते, जे जगाच्या कल्याणासाठी कार्यरत होते. त्यांच्या लीला अद्भुत असल्या तरी त्यांची शिकवण साधी होती: अहंकाराचा त्याग करा, माऊलीसारखे प्रेम (चराचरावर प्रेम) हृदयात निर्माण करा, गुरुचरणी दृढ निष्ठा ठेवा, आणि सिद्धींपेक्षा भक्ती श्रेष्ठ आहे हे जाणून स्वधर्माचे आचरण करा.

त्यांचा आवडता अंक '१३' होता, ज्याचा अर्थ "सब कुछ तेरा, कुछ नाही मेरा" (सगळं काही गुरूचं, आपलं काहीच नाही), हीच त्यांच्या संपूर्ण जीवन चरित्राची आणि शिकवणुकीची मध्यवर्ती भूमिका होती.

श्री शंकर महाराजांचे पुणे येथील धनकवडी (Dhankawadi) येथील समाधी मंदिर, ट्रस्ट आणि भक्तांच्या अनुभवांचे महत्त्व खालीलप्रमाणे स्त्रोतांवर आधारित आहे:

१. धनकवडी येथील समाधी मंदिराचे महत्त्व

श्री शंकर महाराजांनी २४ एप्रिल १९४७ (वैशाख शुद्ध अष्टमी शके १८६९) या सोमवारी पुणे, धनकवडी, सातारा रोड येथे समाधी घेतली. हे समाधी स्थान लाखो भक्तांसाठी श्रद्धास्थान आहे.

• ऐतिहासिक आणि अलौकिक महत्त्व: हे स्थान महाराजांच्या अवतार कार्याची आणि समाप्तीची अधिकृत नोंद असलेले ठिकाण आहे. समाधीनंतर डॉ. विनोद यांनी महाराजांच्या छातीला आणि कानाला तारेचे टोक लावले असता आवाज आला की, "आत्मकलेपैकी एक कला जनकल्याणासाठी समाधिस्थानात सदैव राहील" आणि माउलीचा आशीर्वाद ("जो जे वांछील तो तें लाहो-प्राणीजात॥") येथे कायम राहील.
• भौतिक स्वरूप आणि वातावरण: समाधी मंदिराचे ठिकाण स्वच्छ आणि सुस्थितीत (well-maintained) आहे. मंदिराचे वातावरण शांत आणि आध्यात्मिक (peaceful and spiritual) असून तेथे सकारात्मक ऊर्जा (positive vibes) जाणवते, असे वापरकर्त्यांना वाटते.
• प्रवासातील स्थान: हे स्थान पुणे-सातारा रस्त्यावर, पद्मावती भागात आहे. आजूबाजूला कर्नाटक बँक, के.के. मार्केट, कॉसमॉस बँक आणि होंडा सिटी शोरूम आहे.
• भक्तांसाठी सुविधा: मंदिर रात्री १०:३० पर्यंत उघडे असते. तसेच, येथे चाकाच्या खुर्चीसाठी प्रवेश आणि बाहेर पडण्याची सोय (Wheel Chair Accessible Entrance And Exit) उपलब्ध आहे.
• उत्सवाचे केंद्र: आजही वैशाख शुद्ध अष्टमीला येथे समाधी उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. गुरुवारी आणि अष्टमीच्या दिवशी येथे मोठी गर्दी (crowds) जमते. या गर्दीमुळे तसेच मंदिराबाहेरील भिकारी (beggars) त्रासदायक ठरू शकतात, असे काही वापरकर्त्यांचे मत आहे.
• आरंभिक स्वरूप: महाराजांनी समाधी घेतली तेव्हा हा परिसर घनदाट झाडी, भयाण जंगल आणि उतारावर होता. या निर्जन माळरानावर महाराजांच्या समाधीचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांचे परमभक्त बाबुराव रुद्रकर हे रात्रंदिवस उन्हापावसात उभे राहत, महाराजांवर छत्री धरत. रुद्रांनी आपल्या शरीराचा बांध करून पावसाचे लोट समाधीवर येऊ नयेत म्हणून संरक्षण केले. सुरुवातीला येथे मातीचा ढिगारा होता, नंतर विटांची समाधी आणि मग पत्र्याची शेड बांधली गेली, आणि आता तेथे भव्य मंदिर उभे राहिले आहे.

२. शंकर महाराज समाधी ट्रस्टचे (Shankar Maharaj Samadhi Trust) महत्त्व

• ट्रस्टची स्थापना आणि स्वरूप: धनकवडी येथील श्री शंकर महाराज समाधी ट्रस्टची स्थापना महाराजांनी समाधी घेतलेल्या १९४७ मध्येच झाली असावी, कारण ते ७८ वर्षांपासून कार्यरत असल्याचे नमूद आहे. हा ट्रस्ट धर्मादाय ट्रस्ट (Charitable Trust) आणि धार्मिक स्थळ (Religious Place) म्हणून सूचीबद्ध आहे.
• व्यवस्थापन आणि सेवा: मंदिराचे चांगले व्यवस्थापन आहे. ट्रस्टतर्फे भक्तांना प्रसाद दिला जातो, जो भक्त श्री शंकर महाराजांचा आशीर्वाद मानतात.
• गुरुपरंपरेचा प्रसार: महाराजांच्या तीन पादुकांपैकी एक पादुका समाधी मंदिरात ठेवलेली आहे. त्यांचे कार्य आजही अनेक मठांमधून चालते, उदा. सासवड येथील श्री दत्ता महाराज जगताप यांचा मठ.
• आरंभिक ट्रस्टचे कार्य (सेवकांचे समर्पण): ट्रस्ट स्थापन होण्यापूर्वी बाबुराव रुद्रकर यांनी समाधीवर पंचवीस वर्षे निस्सीम सेवा केली आणि त्यानंतर एक तप व्यक्तिगत सेवा केली, १९८५ साली त्यांनी देह ठेवला. सोलापूरची भक्त मंडळी वर्गणी गोळा करून सुरुवातीला समाधीवरील दिवाबत्ती आणि नैवेद्यासाठी मदत करत होती.

३. भक्तांच्या अनुभवांचे महत्त्व (Samadhi नंतरच्या लीला)

समाधी मंदिराचे सर्वात मोठे महत्त्व म्हणजे येथे भक्तांना आजही प्रत्यक्ष अनुभव आणि आध्यात्मिक प्रचिती येते, ज्यामुळे महाराजांचे अस्तित्व चिरंजीव आहे हे सिद्ध होते.

• आध्यात्मिक आधार आणि शांती: महाराजांच्या समाधी स्थानाचे दर्शन घेतल्यानंतर किंवा महाराजांची आठवण काढल्यानंतर लगेच मन शांत होते आणि रोजच्या ताणतणावापासून मुक्ती मिळते, असे भक्तांना जाणवते. महाराजांच्या कृपेने घरात मोठा आधार असल्यासारखे वाटते आणि कुटुंबात एकजूट निर्माण होते.
• समाधीनंतरचे दर्शन आणि लीला: महाराज समाधी घेतल्यानंतरही भक्तांना दर्शन देत असत आणि स्वप्नात मार्गदर्शन करत असत.
  • पुण्यातील लकडी पुलावर महाराजांनी समाधीनंतर आठ वर्षांनी एका गृहस्थासोबत गप्पा मारल्या आणि तो गृहस्थ मठात आल्यावर समाधी दाखवल्यावर थक्क झाला.
  • समाधीनंतर तीन वर्षांनी अष्टमीच्या रात्री महाराज समाधीवर निजलेले दिसले आणि पायानेच हंड्या हलवत होते.
  • बाबुराव रुद्रांना महाराजांनी समाधीतून प्रकट होऊन पृथ्वी प्रदक्षिणा करवून आणली.
  • एका भक्ताच्या लग्नात महाराजांनी हजेरी लावली आणि फोटोतही ते दिसले.
  • नवले नावाच्या भक्ताला महाराजांनी नदीच्या पाण्यात विष्णुपद दाखवले, जे आकाशापर्यंत पसरलेले होते.
• प्रेरणा आणि मार्गदर्शन: एका भक्ताने महाराजांना मनोभावे विनंती केल्यावर त्याला दिवाळी अंकाचे वितरण करण्याचे काम मिळाले, ज्याला तो महाराजांचा आदेश आणि कृपा मानतो. हा भक्त स्वतःला महाराजांच्या कृपेमुळे आलेला 'वीज घेऊन जाणारा वायर' मानतो.
• अवलिया स्वरूप: मंदिरात सिगारेट पेटवून ठेवलेल्या पाहून (जी महाराजांची एक लीला मानली जाते) भक्तांना महाराजांचे चौकटीत न बसणारे अवलिया स्वरूप जाणवते.
• वचनाची पूर्ती: महाराजांनी समाधी घेतली असली तरी भक्तांना दिलेले वचन ते कोणत्याही रूपात येऊन पूर्ण करतात.
• आध्यात्मिक प्रगती: एका भक्ताला महाराजांचा मोठा फोटो मिळाल्यानंतर त्यांची सुरुवातीला भेदक वाटणारी नजर नंतर प्रेमळ आणि मिश्किल वाटू लागली. तसेच, शंकर गीता वाचल्यामुळे महाराज आपल्यासोबत असल्याचे जाणवते, असे एका भक्ताने सांगितले.

श्री शंकर महाराज: ५ थक्क करणाऱ्या गोष्टी ज्या साधू-संतांबद्दलचा तुमचा दृष्टीकोन बदलतील

प्रास्ताविक: एक अनपेक्षित योगी

आपण जेव्हा एखाद्या साधू किंवा संताची कल्पना करतो, तेव्हा डोळ्यासमोर काय चित्र उभं राहतं? शांत, प्रसन्न चेहरा, भगवी वस्त्रे, शास्त्रांमधील श्लोक सहजपणे सांगणारी व्यक्ती. पण काय होईल, जर तुम्हाला कळलं की सर्वात गहन आध्यात्मिक शक्ती अशा रूपात होती, जी या सर्व कल्पनांच्या पलीकडची होती? श्री शंकर महाराज हे असेच एक सिद्ध योगी होते, ज्यांनी प्रत्येक पारंपरिक कल्पनेला छेद दिला. त्यांचे जीवन म्हणजे एक मोठे कोडे होते, जे आपल्याला विचारायला भाग पाडते: खऱ्या आध्यात्मिक शक्तीचे स्वरूप बाह्य रूपात दडलेले असते की अंतरंगात?

१. साधू नव्हे, अवलिया: व्यंग शरीर आणि विलक्षण सामर्थ्य

श्री शंकर महाराजांचे बाह्य रूप आणि वागणूक अत्यंत विलक्षण होती. त्यांचे शरीर जन्मतःच 'अष्टावक्र' म्हणजे आठ ठिकाणी वाकडे आणि हात 'आजानुबाहू' म्हणजे गुडघ्यांपर्यंत लांब होते. ते सहसा पांढरे धोतर आणि पांढरा शर्ट परिधान करत. नाथ पंथाचे असूनही त्यांनी कधीही त्या पंथाची पारंपरिक वेशभूषा धारण केली नाही.

त्यांना पाहणाऱ्याला अनेकदा ते ‘अर्धवट’ आणि ‘ब्रँडीच्या नशेत’ असल्यासारखे वाटायचे. हे बाह्य रूप पाहून कोणीही त्यांना सामान्य माणूस समजण्याची चूक करू शकले असते. पण त्यांची खरी ओळख त्यांच्या समकालीन संतांना होती. कोल्हापूरचे चिले महाराज आणि पुण्यातील प्रसिद्ध सुफी संत हजरत बाजान यांच्यासारखे महान संत त्यांना आपला आध्यात्मिक 'भाऊ' मानत.

पण त्यांचे बाह्य रूप हे केवळ एक आवरण होते. त्यांच्यातील योगसामर्थ्य इतके प्रचंड होते की ते आपले स्वरूप पूर्णपणे बदलू शकत होते. काही भक्तांना ते लहान बालकाच्या रूपात दिसत, तर काहींना एका उंच, धिप्पाड योगीच्या रूपात. इतकेच नव्हे, तर काही भाग्यवान भक्तांना त्यांनी साक्षात भगवान शिव आणि हनुमानाच्या रूपातही दर्शन दिले. त्यांचे बाह्य रूप हे केवळ अनपेक्षित नव्हते, तर ते त्यांच्या इच्छेनुसार पूर्णपणे परिवर्तनशील होते—हेच त्यांच्या अथांग आध्यात्मिक शक्तीचे सर्वात मोठे प्रमाण आहे.

२. १५० वर्षांचे आयुष्य: जेव्हा प्राध्यापक आणि डॉक्टर दोघांनीही मानली हार

श्री शंकर महाराजांच्या आयुष्यातील सर्वात आश्चर्यकारक गोष्टींपैकी एक म्हणजे त्यांचे दीर्घायुष्य. जेव्हा त्यांनी १९४७ मध्ये पुण्यात समाधी घेतली, तेव्हा त्यांचे वय अंदाजे १५० वर्षे असल्याचे सांगितले जाते. ही केवळ ऐकीव माहिती नव्हती, तर त्याला दोन विद्वान व्यक्तींनी दिलेली साक्ष आहे.

पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजचे प्राध्यापक भालचंद्र देव यांना महाराजांच्या वयाबद्दल मोठे कुतूहल होते. त्यांनी एकदा धीर करून महाराजांना विचारलेच, "महाराज, आपले वय काय असेल?" तेव्हा महाराज उत्तरले, "अंदाजे १५० वर्षे," आणि पुढे सहजपणे म्हणाले, "मी शनिवारवाड्यात पेशव्यांबरोबर पंगतीला बसलो आहे." या एका वाक्याने त्यांनी स्वतःला थेट पेशवाईच्या काळात नेऊन ठेवले.

दुसरा प्रसंग पुण्यातील प्रसिद्ध डॉ. धनेश्वर यांचा आहे. एक चिकित्सक म्हणून त्यांना महाराजांच्या वयावर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून विश्वास बसत नव्हता. त्यांनी महाराजांची परवानगी घेऊन त्यांच्या काही वैद्यकीय चाचण्या केल्या. त्या चाचण्यांचा निकाल आल्यावर डॉक्टर अक्षरशः थक्क झाले. वैद्यकीय अहवालानुसार महाराजांचे वय १५२ वर्षे आले होते! आधुनिक विज्ञानाच्या पलीकडचे हे सत्य पाहून डॉक्टरांनीही हात टेकले. हे विलक्षण आयुष्य सिद्ध योग्यांच्या शरीर आणि काळावरील प्रभुत्वाचे प्रतीक आहे.

३. जे स्वतः प्रवचन देत नसत, पण दुसऱ्यांना ज्ञानेश्वरीचे वक्ते बनवत

महाराजांची शिकवण्याची पद्धतही त्यांच्यासारखीच अनोखी होती. ते स्वतः कधीही प्रवचन किंवा व्याख्यान देत नसत. त्याऐवजी, ते आपल्या शिष्यांना आध्यात्मिक संदेश देण्यासाठी माध्यम बनवत. याचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे पुण्याच्या ताईसाहेब मेहेंदळे.

ताईसाहेब या एक सामान्य गृहिणी होत्या. एक दिवस महाराजांनी त्यांच्या गळ्याला केवळ बोटाने स्पर्श केला आणि आज्ञा केली, ‘ज्ञानेश्वरी सांग’. त्या क्षणापासून, ज्यांना पूर्वी कोणताही अनुभव नव्हता, त्या ताईसाहेब ज्ञानेश्वरीवर इतकी सुंदर आणि अभ्यासपूर्ण प्रवचने देऊ लागल्या की मोठे-मोठे विद्वान आणि पंडितही अचंबित होत. त्यांच्या मुखातून जणू साक्षात सरस्वतीच बोलत असे.

ही 'स्पर्शदीक्षा' म्हणजेच स्पर्शाद्वारे ज्ञान देण्याची एक विलक्षण घटना होती. यातून हेच सिद्ध होते की खरा गुरू केवळ शब्द देत नाही, तर आपल्या शिष्याच्या आत दडलेल्या ज्ञानाला जागृत करण्याची शक्ती ठेवतो.

४. "मला जात, धर्म काही नाही": सर्वसमावेशक संत

श्री शंकर महाराज कोणत्याही एका धर्माच्या किंवा पंथाच्या चौकटीत अडकलेले नव्हते. ‘मला जाती, धर्म काही नाही,’ हे त्यांचे शब्द त्यांच्या विश्वव्यापक दृष्टिकोनाची साक्ष देतात. त्यांची शिकवण आणि वागणूक या विचारांचेच प्रतिबिंब होते.

एकदा खानसाहेब नावाचे एक मुस्लिम भक्त त्यांच्याकडे आले. महाराजांनी त्यांना केवळ मदतच केली नाही, तर इस्लामचा खरा अर्थ समजावून सांगितला आणि त्यानंतर नियमितपणे 'नमाज' पढण्याचा सल्ला दिला. सुफी संत हजरत बाजान यांच्यासारख्या अन्य धर्मीय संतांशी त्यांचे असलेले सख्य, हेच दाखवते की त्यांच्यासाठी आध्यात्मिक मार्ग एका धर्मापुरता मर्यादित नव्हता.

त्यांनी आपल्या जीवनातून हेच दाखवून दिले की परमार्थाचा मार्ग वैश्विक आहे आणि तो कोणत्याही एका धर्माच्या किंवा परंपरेच्या सीमांमध्ये बांधला जाऊ शकत नाही.

५. समाधीनंतरही न संपलेले अस्तित्व: आजही मिळणारे अनुभव

१९४७ मध्ये समाधी घेतल्यानंतरही श्री शंकर महाराजांचे अस्तित्व संपले नाही, अशी त्यांच्या भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. आजही असंख्य लोकांना त्यांच्या अस्तित्वाचा अनुभव येतो.

पुण्याच्या लकडी पुलावर एक गृहस्थ रोज एका व्यक्तीसोबत गप्पा मारत असे. काही दिवसांनी ती व्यक्ती दिसेनाशी झाल्यावर त्यांनी चौकशी केली. तेव्हा त्यांना कळले की ते ज्यांच्याशी बोलत होते, ते शंकर महाराज होते आणि त्यांनी आठ वर्षांपूर्वीच समाधी घेतली होती. अनेक भक्तांना आजही अचानक सिगारेटच्या धुराचा सुगंध येतो, जे महाराजांच्या अस्तित्वाचे प्रतीक मानले जाते. महाराज स्वतः म्हणाले होते:

“मी तुमच्या बरोबर चोवीस तास आहे.”

त्यांचे हे वचन आजही त्यांच्या भक्तांसाठी एक जिवंत अनुभव आहे. ही श्रद्धाच त्यांना आजच्या काळातही एक ‘जिवंत गुरू’ बनवते, ज्यांच्याशी भक्त थेट संवाद साधू शकतात.

निष्कर्ष: एक विचार

श्री शंकर महाराजांचे जीवन म्हणजे बाह्य रूपाच्या पलीकडे जाऊन सत्याचा शोध घेण्याची प्रेरणा देणारी एक गाथा आहे. ते एक असे आध्यात्मिक व्यक्तिमत्व होते, ज्यांनी समाजाच्या सर्व रूढी आणि कल्पनांना तोडून परमार्थाचे खरे स्वरूप जगासमोर ठेवले. त्यांचे जीवन आपल्याला एका महत्त्वाच्या प्रश्नावर विचार करायला लावते: आपल्या जीवनात आपण बाह्य रूपाला किती महत्त्व देतो आणि खऱ्या तत्वाचा शोध घेण्यासाठी आपण किती तयार असतो?

योगीराज श्री शंकर महाराज: जीवन, शिकवण आणि लीला

१. ओळख: एक अवलिया योगी

श्री शंकर महाराज हे विसाव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक पुनरुत्थानाच्या परंपरेतील एक महान सिद्ध योगी, अवधूत आणि दत्त संप्रदायातील तेजस्वी सत्पुरुष होते. परंपरेच्या कोणत्याही चौकटीत न बसणारे, नियमांच्या पलीकडे असलेले त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत विलक्षण आणि गूढ होते. हजरत बाबाजीन आणि चिले महाराज यांसारख्या आपल्या समकालीन सत्पुरुषांनी ज्यांना आपला ‘आध्यात्मिक बंधू’ मानले, त्या शंकर महाराजांचे शारीरिक व्यंग असूनही आत्मिक सामर्थ्य इतके प्रचंड होते की, त्यांच्या केवळ उपस्थितीने आणि कृपादृष्टीने अनेकांच्या जीवनात अकल्पनीय बदल घडले. त्यांचे वागणे कधी लहान मुलासारखे निरागस, तर कधी रुद्र; बोलणे बोबडे पण त्यात वेदांताचे सार दडलेले असे. भक्तजनांच्या हृदयात त्यांनी एक अढळ स्थान निर्माण केले आहे आणि आजही त्यांची कृपा व अस्तित्व लाखो साधकांना अनुभवता येते.

महाराजांच्या अद्वितीय ओळखीचे काही प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे:

• अष्टावक्र शरीर: त्यांचे शरीर जन्मतःच आठ ठिकाणी वाकडे होते, जे त्यांच्या अलौकिकत्वाचे प्रतीक मानले जाते.
• अजानुबाहू हात: त्यांचे हात गुडघ्यांपर्यंत पोहोचणारे, म्हणजेच 'अजानुबाहू' होते, जे महापुरुषांचे लक्षण मानले जाते.
• भेदक डोळे: त्यांचे डोळे अत्यंत मोठे आणि भेदक होते, जे समोरच्या व्यक्तीच्या अंतर्मनाचा ठाव घेत असत.
• प्रसिद्ध वचन: "आम्ही कैलासहून आलो," हे त्यांचे उद्गार त्यांच्या शिवस्वरूपाची आणि मूळ स्थानाची ओळख करून देतात.

त्यांचे हे अवलिया रूप आणि गूढ व्यक्तिमत्त्व त्यांच्या जन्माच्या आणि बालपणाच्या अद्भुत कथांमध्ये खोलवर रुजलेले आहे, जिथून त्यांच्या अलौकिक प्रवासाची सुरुवात होते.

२. गूढ जन्म आणि बालपण

श्री शंकर महाराजांचे जीवन गूढतेच्या दाट धुक्यात वेढलेले आहे, ज्याची सुरुवात त्यांच्या जन्माच्या आणि बालपणाच्या अलौकिक कथांमधून होते. या कथा केवळ त्यांच्या चरित्राचा भाग नाहीत, तर त्या त्यांच्या अवतारी स्वरूपाची पायाभरणी करतात. या घटनांमधून त्यांच्यातील दैवी शक्ती आणि मानवी कल्याणासाठी जन्म घेण्याचा उद्देश स्पष्ट होतो.

जन्मकथा

नाशिक जिल्ह्यातील अंतापूर नावाच्या गावात चिमणाजी नावाचे एक निःसंतान दांपत्य राहत होते. ते भगवान शिवाचे निस्सीम भक्त होते. एके दिवशी चिमणाजींना स्वप्नात दृष्टांत झाला की, "रानात जा, तुला बाळ मिळेल, त्याला घरी घेऊन ये." दृष्टान्तानुसार ते जंगलात गेले असता, त्यांना तिथे खरोखरच सुमारे दोन वर्षांचे एक बालक सापडले. भगवान शंकराचाच प्रसाद मानून त्या दांपत्याने मोठ्या आनंदाने त्या बाळाचे नाव 'शंकर' ठेवले आणि त्याचा पुत्रवत सांभाळ करू लागले.

बाललीला

शंकर काही वर्षे त्या दत्तक माता-पित्यांच्या घरी राहिले. त्यांच्या बालपणीच्या लीलांमधून त्यांच्यातील दैवी गुणांची प्रचिती येऊ लागली होती. काही काळानंतर, त्यांनीच आपल्या दत्तक आई-वडिलांना आशीर्वाद दिला, "तुम्हाला पुत्रप्राप्ती होईल!" हा आशीर्वाद देऊन शंकर घराबाहेर पडले आणि त्यांचा सर्वत्र भ्रमंतीचा प्रवास सुरू झाला. त्यांच्या आशीर्वादाने त्या दांपत्याला पुढे पुत्ररत्न प्राप्त झाले. घराबाहेर पडल्यानंतर त्यांनी आपले नाव, रूप आणि स्थान कधीही निश्चित ठेवले नाही. ते एकाच नावावर कधीच स्थिर राहिले नाहीत; 'सुपड्या', 'कुंवरस्वामी', 'गौरीशंकर' अशा अनेक नावांनी ते ओळखले जात असत आणि एका वैरागी अवधूताप्रमाणे सर्वत्र संचार करू लागले.

महाराजांचे बालपण गूढतेने वेढलेले होते, तसेच त्यांची आध्यात्मिक वाटचाल एका महान गुरूच्या भेटीने निश्चित झाली, ज्यांनी त्यांच्यातील योगीराजाला पूर्णत्वाकडे नेले.

३. आध्यात्मिक परंपरा: श्री स्वामी समर्थ आणि दत्त संप्रदाय

कोणत्याही साधकाच्या आध्यात्मिक प्रवासाला सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय पूर्णत्व येत नाही. सद्गुरू हे साधकाच्या जीवनाला आकार देणारे शिल्पकार असतात. श्री शंकर महाराजांच्या जीवनात हा आधारस्तंभ ठरले ते साक्षात श्रीदत्तात्रेयांचे तिसरे अवतार मानले जाणारे अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ महाराज. याच गुरु-शिष्य परंपरेने महाराजांच्या अवतारकार्याला दिशा दिली.

गुरुभेट

श्री शंकर महाराजांची त्यांचे सद्गुरू श्री स्वामी समर्थ यांच्याशी झालेली भेट हा त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण प्रसंग आहे. एका आख्यायिकेनुसार, बालपणी हरणाचा पाठलाग करत असताना महाराज एका घनदाट जंगलात पोहोचले, जिथे त्यांची भेट एका दिगंबर साधूशी झाली. त्या साधूने महाराजांच्या मस्तकावर हात ठेवला आणि त्यांना 'स्पर्शदीक्षा' दिली. ‘स्पर्शदीक्षा’ ही गुरु-शिष्य परंपरेतील एक अत्यंत गहन प्रक्रिया आहे, ज्यात सद्गुरू केवळ स्पर्शाने आपल्यातील आध्यात्मिक ऊर्जा आणि ज्ञान शिष्यामध्ये संक्रमित करतात. ते दिगंबर साधू म्हणजेच श्री स्वामी समर्थ होते, असे मानले जाते. या स्पर्शाने महाराज भारावून गेले आणि त्यांच्या आध्यात्मिक जीवनाची निश्चित दिशा ठरली. श्री शंकर महाराज श्री स्वामी समर्थांना 'मालक' म्हणून संबोधत आणि त्यांना आपले एकमेव गुरू मानत.

दत्त परंपरेशी नाते

श्री स्वामी समर्थ हे दत्त संप्रदायातील एक प्रमुख अवतार मानले जातात. त्यामुळे त्यांचे शिष्य म्हणून श्री शंकर महाराज आपोआपच या महान परंपरेशी जोडले गेले. नाथ संप्रदाय आणि दत्त संप्रदाय या दोन्ही परंपरांमध्ये श्री दत्तात्रेयांना योगी आणि गुरूंच्या रूपात सर्वोच्च स्थान आहे. श्री शंकर महाराज नाथ पंथाचे अनुयायी असूनही त्यांनी त्या पंथाचा पारंपरिक वेष कधी धारण केला नाही, परंतु त्यांचे अवलिया, म्हणजेच कोणत्याही नियमात न अडकणारे वर्तन आणि योगसिद्धींवरील त्यांचे प्रभुत्व हे नाथ परंपरेच्या ‘अवधूत’ आदर्शाचे मूर्तिमंत प्रतीक होते.

सद्गुरूंच्या कृपेने प्राप्त झालेले ज्ञान आणि योगसामर्थ्य महाराजांनी आपल्या साध्या, सरळ आणि थेट शिकवणीतून सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवले, जे त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचे सार आहे.

४. शिकवण आणि तत्त्वज्ञान

श्री शंकर महाराजांनी कोणतेही ग्रंथ लिहिले नाहीत किंवा प्रवचनांचे मोठे फडही भरवले नाहीत. त्यांची शिकवण अत्यंत साधी, सोपी आणि थेट आचरणावर भर देणारी होती. ग्रंथज्ञानाच्या पोपटपंचीपेक्षा अनुभवातून आणि प्रत्यक्ष कृतीतून मिळणारे ज्ञान त्यांना महत्त्वाचे वाटे. त्यांचे तत्त्वज्ञान हे कोणत्याही सामान्य माणसाला सहज पटेल आणि आचरणात आणता येईल असे होते.

त्यांच्या प्रमुख शिकवणींचे सार खालीलप्रमाणे:

• आचरणाचे महत्त्व महाराज नेहमी म्हणत, "ग्रंथांचे वाचन नि अभ्यास आचरणात येईल तेवढाच खरा!" त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी ज्ञान व्यर्थ आहे. जोपर्यंत ते ज्ञान आपल्या दैनंदिन जीवनात, वागणुकीत आणि विचारांमध्ये उतरत नाही, तोपर्यंत त्याला काहीही अर्थ नाही. आचरण शुद्ध असेल तरच साधना यशस्वी होते.
• अहंकाराचा त्याग महाराजांनी प्रापंचिक आणि पारमार्थिक अशा दोन्ही प्रकारच्या अहंकारावर कठोर प्रहार केला. 'मी आणि माझे' (हे माझे घर, माझी मुले, माझी संपत्ती) हा प्रापंचिक अहंकार आहे, तर 'मी एवढा जप करतो, मी मोठा साधक आहे, माझे एवढे शिष्य आहेत' हा पारमार्थिक अहंकार आहे. त्यांच्या मते, या दोन्ही प्रकारच्या अहंकाराचे पूर्ण विसर्जन झाल्याशिवाय आत्मज्ञान शक्य नाही.
• साधी साधना त्यांनी साधनेचा अत्यंत सोपा मार्ग सांगितला. ते म्हणत, "माता-पित्याची सेवा करा. कुलदेवतेची आराधना करा. यापेक्षा अधिक काही नको." ज्या काळात अनेक आध्यात्मिक मार्ग क्लिष्ट कर्मकांड किंवा संसाराचा त्याग यावर भर देत होते, त्या काळात महाराजांचा हा उपदेश अत्यंत क्रांतिकारी आणि व्यावहारिक होता. त्यांच्या मते, कौटुंबिक कर्तव्ये पार पाडणे आणि आपल्या कुलदेवतेवर श्रद्धा ठेवणे हीच सर्वात मोठी साधना आहे.
• "सबकुछ तेरा, कुछ नाही मेरा" महाराजांचा आवडता अंक '१३' (तेरा) होता. यामागे त्यांचे गहन तत्त्वज्ञान दडलेले होते. ते म्हणत, "सबकुछ तेरा, कुछ नाही मेरा" (सर्व काही तुझेच आहे, माझे काहीच नाही). हा निरपेक्ष शरणागतीचा आणि त्यागाचा सर्वोच्च भाव आहे, जो साधकाला ईश्वराशी एकरूप करतो.
• सिद्धींपासून अलिप्तता महाराज स्वतः सिद्ध योगी असूनही त्यांनी इतरांना नेहमीच सांगितले की, "सिद्धींच्या मागे लागू नका!" कारण सिद्धी (अतींद्रिय शक्ती) साधकाच्या मार्गात अहंकार निर्माण करतात आणि त्याला मूळ ध्येयापासून, म्हणजेच आत्मज्ञानापासून दूर नेतात. त्यांच्या मते, भक्ती ही सिद्धींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

महाराजांची शिकवण केवळ शब्दांपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांनी आपल्या अगम्य आणि अद्भुत लीलांमधून भक्तांना प्रत्यक्ष अनुभव दिले आणि त्यांचे जीवन बदलून टाकले.

५. लीला विलास: काही अद्भुत प्रसंग

श्री शंकर महाराजांचे जीवन म्हणजे अद्भुत आणि अनाकलनीय लीलांचा सागर होता. त्यांनी केलेले चमत्कार हे केवळ शक्तीप्रदर्शन नव्हते, तर त्यामागे भक्तांचे कल्याण करणे, त्यांचा अहंकार नाहीसा करणे, त्यांची श्रद्धा दृढ करणे आणि त्यांना योग्य मार्गावर आणण्याचा उद्देश होता. त्यांच्या काही प्रमुख लीला त्यांच्या योगीराज रूपाची आणि भक्तवत्सलतेची साक्ष देतात.

५.१ ताईसाहेब मेहेंदळे यांना दिलेले सामर्थ्य

पुण्यातील मेहेंदळे वाड्यातील ताईसाहेब मेहेंदळे या एक सामान्य गृहिणी होत्या. एके दिवशी श्री शंकर महाराजांनी त्यांच्या गळ्याला केवळ बोटाने स्पर्श केला आणि आज्ञा केली, "ज्ञानेश्वरी सांग." त्या एका स्पर्शाने त्यांच्या मुखातून साक्षात सरस्वती अवतरली. त्या क्षणापासून ताईसाहेब ज्ञानेश्वरीवर इतकी रसाळ आणि प्रगल्भ प्रवचने करू लागल्या की, मोठे-मोठे पंडितही त्यांची विद्वत्ता पाहून आश्चर्यचकित होत असत.

५.२ डॉ. धनेश्वरांची परीक्षा आणि कृपा

अहमदनगरचे प्रसिद्ध डॉक्टर एन. आर. धनेश्वर हे महाराजांचे निस्सीम भक्त होते. एकदा महाराजांनी त्यांची कठोर परीक्षा घेण्याचे ठरवले. त्यांनी डॉक्टरांना भर बाजारातून शांताबाई नावाच्या एका वेश्येला हाताला धरून दवाखान्यात आणायला सांगितले. लोकापवादाची पर्वा न करता, आपल्या सामाजिक प्रतिष्ठेपेक्षा गुरूआज्ञेला मोठे मानून डॉक्टरांनी ती आज्ञा पाळली. त्यांच्या या निरपेक्ष गुरुभक्तीवर प्रसन्न होऊन महाराजांनी त्यांच्या मस्तकावर हात ठेवला आणि त्यांना अष्टमहासिद्धी बहाल केल्या. या प्रसंगातून त्यांनी दाखवून दिले की, गुरुआज्ञेपुढे सामाजिक मान-अपमानाला काहीही महत्त्व नसते.

५.३ सर चुनीलाल मेहता यांना झालेले विष्णुदर्शन

मुंबईचे एक उच्चपदस्थ अधिकारी आणि सात्त्विक वृत्तीचे वैष्णव, सर चुनीलाल मेहता, एकदा महाराजांच्या दर्शनासाठी आले. मामा ढेकणे यांच्या लहानशा, साध्या खोलीत महाराज बसले होते. दर्शनाच्या क्षणी, त्या सामान्य वातावरणातच एक अद्भूत घटना घडली. सरांची दृष्टी महाराजांच्या दिव्य दृष्टीशी एकरूप झाली आणि त्यांना महाराजांच्या रूपात साक्षात महाविष्णूचे विराट रूप दिसले. ते इतके भारावून गेले की, त्यांच्या मुखातून उत्स्फूर्तपणे पुरुषसूक्त बाहेर पडू लागले. या लीलेतून महाराजांनी दाखवून दिले की, ते रूप-नामाच्या पलीकडील परब्रह्म स्वरूप आहेत.

५.४ एकाच वेळी अनेकांना दर्शन

श्री शंकर महाराज हे एकाच वेळी वेगवेगळ्या ठिकाणी उपस्थित राहून आपल्या भक्तांना दर्शन देत असत. एका प्रसंगी त्यांनी अकरा वेगवेगळ्या भक्तांना एकाच वेळी त्यांच्या घरी जाऊन दर्शन दिल्याची आख्यायिका प्रसिद्ध आहे, जे त्यांच्या योगसामर्थ्याचे आणि सर्वव्यापित्वाचे प्रतीक आहे.

५.५ मृत बालकाला जीवनदान

एका तमाशाच्या प्रयोगात 'चिलयाबाळाचा वग' चालू असताना, शंकर महाराजांनी (जे स्वतः त्यात सोंगाड्याचे काम करत होते) अनावधानाने एका मुलाचे शिर तलवारीने उडवले. तेव्हा एकच गोंधळ उडाला. त्याच क्षणी तिथे एक भव्य पुरुष अवतरले, जे साक्षात श्री स्वामी समर्थ होते. त्यांनी त्या मुलाचे शिर धडाला जोडून त्याला पुन्हा जिवंत केले. आपल्या गुरूने केलेली ही कृपा आणि आपल्या हातून घडलेला तो भयंकर प्रमाद, या घटनेने महाराजांना त्यांच्या योगसामर्थ्याच्या गंभीर परिणामांची आणि आपल्या अवतारकार्याच्या जबाबदारीची तीव्र जाणीव झाली.

यांसारख्या अगणित लीलांमधून त्यांचे अवतारकार्य स्पष्ट होते. परंतु, प्रत्येक अवताराप्रमाणे त्यांनीही आपला देह ठेवला आणि महासमाधी घेऊन आपल्या मूळ स्वरूपात विलीन झाले.

६. महासमाधी आणि धनकवडी येथील समाधी मंदिर

प्रत्येक अवतारी कार्याला एक निश्चित कालावधी असतो आणि तो पूर्ण झाल्यावर ते चैतन्य आपल्या मूळ स्थानी परतते. श्री शंकर महाराजांनीही आपले अवतारकार्य संपवून आपला देह ठेवला. त्यांच्या महासमाधीचा प्रसंग आणि त्यानंतर त्यांच्या पवित्र समाधी स्थळाची स्थापना हा त्यांच्या जीवनकार्याचा एक अविभाज्य भाग आहे.

अंतिम काळ

महाराजांनी आपल्या महासमाधीची सूचना आपल्या जवळच्या भक्तांना आधीच दिली होती. त्यांनी पुण्यातील ढेकणे मामा-मामींच्या घरी आपला देह ठेवण्याचे ठरवले. तो दिवस होता २४ एप्रिल १९४७, म्हणजेच वैशाख शुद्ध अष्टमी, शके १८६९. त्यांनी सप्तमीलाच एका खोलीत स्वतःला बंद करून घेतले आणि अष्टमीच्या पहाटे आपली आत्मज्योत अनंतात विलीन होत असल्याची सूचना देऊन त्यांनी शांतपणे आपला देह ठेवला.

समाधी मंदिराची स्थापना

महाराजांच्या इच्छेनुसार पुण्यातील धनकवडी येथील मालपाणींच्या शेतात त्यांच्या पार्थिव देहाला समाधी देण्यात आली. सुरुवातीला हा परिसर अत्यंत निर्जन आणि जंगली होता. समाधीवर केवळ मातीचा ढिगारा होता. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत, त्यांचे परमभक्त श्री. बाबुराव रुद्रकर यांनी अत्यंत निष्ठेने आणि निःस्वार्थपणे या समाधी स्थळाचे रक्षण केले. रात्रीच्या वेळी रानटी कुत्र्यांच्या वावरापासून समाधीचे रक्षण करणे आणि मुसळधार पावसात समाधीची माती वाहून जाऊ नये म्हणून स्वतःच्या शरीराचा बांध करून समाधीच्या वरच्या अंगास आडवे पडून राहणे, अशी कठोर सेवा त्यांनी अनेक वर्षे केली. त्यांच्या आणि इतर भक्तांच्या या अथांग भक्तीमुळे आणि अथक परिश्रमामुळेच आज धनकवडी येथे श्री शंकर महाराजांचे भव्य आणि दिव्य समाधी मंदिर उभे आहे, जे लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान बनले आहे.

महाराजांनी जरी आपला देह ठेवला असला तरी, त्यांचे चैतन्यमय अस्तित्व आणि भक्तांच्या हाकेला धावून येण्याचे कार्य आजही अविरतपणे सुरू आहे. हाच त्यांचा चिरंतन वारसा आहे.

७. चिरंतन वारसा

योगी आणि अवधूत परंपरेतील संत देह ठेवतात, परंतु त्यांचे अस्तित्व आणि कार्य कधीही समाप्त होत नाही. श्री शंकर महाराजांचा आध्यात्मिक वारसा आजही तितकाच जिवंत आणि चैतन्यमय आहे, जितका तो त्यांच्या सदेह उपस्थितीत होता. त्यांचे कार्य त्यांच्या समाधीनंतरही अविरतपणे सुरू आहे, ज्याची प्रचिती आजही असंख्य भक्तांना येत आहे.

समाधीनंतरचे अस्तित्व

महाराजांनी देह ठेवला असला तरी, ते सूक्ष्म रूपाने आजही आपल्या भक्तांच्या पाठीशी उभे आहेत. अनेक भक्तांना आजही त्यांच्या अस्तित्वाचे विविध अनुभव येतात.

• सिगारेटचा सुगंध: महाराजांना सिगारेट प्रिय होती. आजही अनेक भक्तांना त्यांच्या समाधी मंदिरात किंवा अनपेक्षित ठिकाणी अचानक सिगारेटचा सुगंध येतो, जो महाराजांच्या उपस्थितीची खूण मानली जाते.
• दृष्टांत आणि मार्गदर्शन: अनेक साधकांना स्वप्नात किंवा ध्यानावस्थेत महाराजांचे दर्शन होते आणि कठीण प्रसंगात त्यांचे मार्गदर्शन लाभते.
• प्रत्यक्ष दर्शन: काही भाग्यवान भक्तांना तर महाराजांनी समाधीनंतरही प्रत्यक्ष दर्शन दिल्याचे अनुभव आहेत, जे त्यांच्या चिरंतन अस्तित्वाचा पुरावा देतात. ते म्हणत, "मी तुमच्या बरोबर चोवीस तास आहे," आणि या वचनाचा अनुभव ते आजही देत आहेत.

निष्कर्ष

योगीराज श्री शंकर महाराजांचे जीवन म्हणजे मानवी देहात प्रकट झालेल्या दैवी चैतन्याचा एक अद्भुत सोहळा होता. त्यांचे अष्टावक्र शरीर, अवलिया स्वभाव आणि अनाकलनीय लीला या बाह्य रूपाच्या पलीकडे, त्यांची शिकवण अत्यंत साधी, सरळ आणि प्रेमळ होती. अहंकार त्यागून, साधी साधना करत, निरपेक्ष भावनेने जीवन जगण्याचा त्यांचा संदेश आजही साधकांसाठी दीपस्तंभाप्रमाणे मार्गदर्शक आहे. त्यांनी देह ठेवला असला तरी, श्री स्वामी समर्थांकडून प्रज्वलित झालेली दत्त परंपरेची ज्योत त्यांच्या रूपाने आजही कार्यरत आहे. त्यांचे चैतन्य धनकवडी येथील समाधीतून आणि विश्वाच्या कणाकणातून कार्यरत राहून साधकांना आत्मिक शांती आणि आनंदाचा अनुभव देत आहे, हाच त्यांचा खरा आणि चिरंतन वारसा आहे.

श्री शंकर महाराजांच्या संदर्भात दत्त संप्रदाय आणि नाथ संप्रदाय यांचा संबंध अतिशय घनिष्ठ आणि तत्त्वज्ञानात्मक आहे. हा संबंध प्रामुख्याने 'अवधूत' या संकल्पनेतून आणि गुरु-शिष्य परंपरेतून सिद्ध होतो.

स्त्रोतांनुसार दत्त आणि नाथ संप्रदायातील संबंधांची सविस्तर चर्चा खालीलप्रमाणे आहे:

१. अवधूत तत्त्वज्ञानाचा आधार

दत्त संप्रदाय आणि नाथ संप्रदाय यांना जोडणारा सर्वात महत्त्वाचा दुवा म्हणजे अवधूत तत्त्वज्ञान होय।

• दत्तात्रेयांचे स्वरूप: दत्तात्रेय हे अवधूत योगी आहेत।
• नाथ संप्रदायाचे स्वरूप: नाथ संप्रदाय हा प्रत्यक्ष ‘अवधूत पंथ’ आहे।
• या एकाच गोष्टीवरून (दत्तात्रेय अवधूत योगी आणि नाथ संप्रदाय अवधूत पंथ असण्यावरून) दत्तात्रेयांचा आणि नाथ संप्रदायाचा आत्मीय संबंध सिद्ध होतो। दत्त संप्रदायाला ‘अवधूत संप्रदाय’ असेही संबोधले जाते।
• अवधूत पंथाची मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे विषयवैराग्य, सहजानुभव, विधिनिषेध त्याग, अहंकारनाश आणि मुक्तीपलीकडची प्रेमभक्ती हे आहेत।

२. नाथ संप्रदायात दत्तात्रेयांचे स्थान

नाथ संप्रदायामध्ये दत्तात्रेयांना विशेष आणि महत्त्वपूर्ण स्थान दिले जाते, परंतु ते उपास्य दैवत (primary worshipped deity) म्हणून नव्हे.

• योगसिद्धी देणारी देवता: नाथ संप्रदायिकांच्या श्रद्धेनुसार, श्रीदत्तात्रेय ही योगसिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आहे।
• सिद्धीदाता गुरू आणि आदर्श: नाथ संप्रदायात दत्तांचे महिमान गायिले आहे, परंतु त्यांना उपास्य दैवत म्हणून नव्हे, तर सिद्धीदाता गुरू आणि अवधूतावस्थेचा आदर्श म्हणून मानले जाते।
• दत्तस्वरूपातील दोन मोठी वैशिष्ट्ये—परमप्राप्तीसाठी योगसाधनेचा स्वीकार आणि गुरुसंस्थेची महनीयता—ही नाथ संप्रदायाच्या सिद्धांतात आणि साधनेत अंतर्भूत आहेत।

३. ऐतिहासिक आणि प्रामाणिक संबंध

दत्त आणि नाथ संप्रदायाचा संबंध केवळ तात्त्विक नाही, तर तो ऐतिहासिक आणि चरित्र ग्रंथांवर आधारित आहे:

• नवनाथ आणि अंशावतार: नवनाथ या नावाने प्रसिद्ध असलेले सर्व सिद्धयोगी हे श्री दत्तप्रभूंचे अंशावतार आहेत।
• गुरु-शिष्य परंपरा: नाथ संप्रदायाच्या उत्तरकालीन ग्रंथांमध्ये दत्त आणि नाथ यांच्या अद्भुत कथांचे वर्णन आढळते।
  • दत्तप्रबोध या ग्रंथात मत्स्येंद्र व गोरक्षांना दत्तात्रेयांनी गिरनार पर्वतावर उपदेश केल्याचा वृत्तांत आहे।
  • नवनाथ भक्तिसार या ग्रंथात नागनाथ आदी नाथांना दत्तदर्शनाचा लाभ झाल्याचे दिसून येते।
• पवित्र स्थळ: गिरनार हे विख्यात दत्तक्षेत्र, दत्तात्रेय आणि नाथ संप्रदाय यांच्या अनुबंधाचे जागते प्रतीक मानले जाते।
• ज्ञानेश्वरीतील संदर्भ: नाथ परंपरेतील संत आणि वारकरी संप्रदायाचे संजीवन करणारे श्री ज्ञानेश्वर हेही या संबंधाचे प्रतीक आहेत। ज्ञानेश्वरांच्या अभंग गाथेत ‘ज्ञानदेवांच्या अंतरी दत्तात्रेय योगिया’ असा दत्तविषयक अभंग आहे.

४. शंकर महाराजांच्या जीवनातील दत्त-नाथ समन्वय

श्री शंकर महाराजांचे जीवन या दोन्ही संप्रदायांच्या समन्वयाचे उत्तम उदाहरण आहे:

• नाथ पंथाशी थेट संबंध: श्री शंकर महाराज नाथ पंथाचे होते, जरी त्यांनी या संप्रदायाची पारंपरिक वेशभूषा कधीही धारण केली नाही।
• दत्त अवताराची गुरुपरंपरा: महाराजांचे सद्गुरू श्री स्वामी समर्थ हे दत्तात्रेयांचे तिसरे अवतार मानले जातात।
• दत्तस्वरूप: ‘श्री दत्ताच्या अवतारा’ आणि ‘दत्तमय असे योगिराणा’ असे त्यांचे वर्णन त्यांच्या आरतीमध्ये आहे।
• चरित्र ग्रंथातील उल्लेख: श्री शंकर महाराजांना साक्षात दत्तगुरूंचा अवतार मानले जाते। एका संदर्भानुसार, त्यांनी 'मी श्रीपाद श्रीवल्लभच आहे' (श्रीपाद श्रीवल्लभ हे दत्तात्रेयांचे प्रथम अवतार आहेत) असे आपले अवताराचे स्वरूप दर्शवले होते।

अशा प्रकारे, नाथ आणि दत्त संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान योग आणि अवधूत वृत्तीच्या माध्यमातून जोडलेले आहे, आणि श्री शंकर महाराज या दोन्ही महान परंपरांचा समन्वय साधणारे योगीराज होते.