" नाथ " परंपरा,,,...शिव बनन्याचा मार्ग.....!

 दिलेले स्रोत प्रामुख्याने नाथ संप्रदायाचे वर्णन करतात, विशेषतः नवनाथ किंवा नऊ महान संतांचे. हा संप्रदाय आदि-नाथ म्हणजेच भगवान शंकरापासून सुरू झाला असे मानले जाते, पण दत्तात्रेय हे नवनाथांचे गुरु मानले जातात. नवनाथांच्या जीवनातील कथा आणि त्यांच्या कार्याची माहिती विविध स्रोतांमध्ये दिलेली आहे, ज्यात नवनाथ भक्तिसार या ग्रंथाचा उल्लेख आहे. काही स्रोतांमध्ये नंदिनाथा आणि आदिनाथ संप्रदायांमधील ऐतिहासिक फरक स्पष्ट केले आहेत, तर इतरांमध्ये नवनाथांच्या जन्माच्या चमत्कारी कथा सांगितल्या आहेत. या संप्रदायाचा मुख्य उद्देश मोक्ष आणि आत्म-ज्ञानाद्वारे मुक्ती प्राप्त करणे, तसेच भक्ति, ज्ञान, कर्म आणि ध्यान या मार्गांचा उपयोग करणे आहे.

नवनाथ संप्रदायाच्या प्रमुख परंपरा (आदिनाथ आणि नंदीनाथ) आणि त्यांच्यातील वैचारिक भेदांविषयी दिलेल्या स्रोतांमध्ये थेट माहिती उपलब्ध नाही. तथापि, या स्रोतांमध्ये नवनाथ संप्रदायाची उत्पत्ती, प्रमुख नाथ (मच्छिंद्रनाथ) यांचे आध्यात्मिक मूळ आणि नाथपंथाच्या स्थापनेत भगवान शंकर आणि दत्तात्रेय यांचे महत्त्व याबद्दल तपशील मिळतो.

नवनाथांचे मूळ आणि प्रमुख नाथ:

• धुंडिसुत मालू कवी विरचित 'श्री नवनाथ भक्तिसार' हा नाथपंथाचा प्रमाणग्रंथ मानला जातो.
• या ग्रंथात नवनारायणांनी (कवि, हरि, अंतरिक्ष, प्रबुद्धि, पिप्पलायन, आविर्होत्र, चमस, द्रुमिल, करभाजन) श्रीकृष्ण परमात्म्याच्या आज्ञेने नवनाथांचे अवतार धारण केले, अशी कथा आहे.
• यांमध्ये मच्छिंद्रनाथ हे प्रमुख नाथ मानले जातात (जे कवी नारायण यांचे अवतार होते).
• इतर प्रमुख नाथ म्हणजे गोरक्षनाथ (हरि नारायण) आणि जालंधरनाथ (अंतरिक्ष नारायण).
• नवनाथांनी आपल्या चमत्कारांनी जनसामान्यांना आकर्षित करून जात-पंथ यांच्या पलीकडे जाऊन नाथपंथाचा प्रसार केला.

आदिनाथ परंपरेशी संबंधित माहिती (भगवान शंकरांचे कार्य):

जरी स्रोतांमध्ये 'आदिनाथ' या शब्दाचा स्पष्ट उल्लेख नसला तरी, भगवान शंकरांचा उल्लेख नवनाथांना उपदेश करण्यात आणि त्यांचा मार्ग निश्चित करण्यात महत्त्वाचा आहे:

• मच्छिंद्रनाथांनी (गर्भस्थ अवस्थेत) भगवान शंकरांनी पार्वतीला दिलेल्या मंत्राचा उपदेश ऐकला होता.
• शंकरांनी मच्छिंद्रनाथांना सांगितले होते की, त्यांनी ऐकलेल्या मंत्राचा उपदेश त्यांना दत्तात्रेयांकडून होईल.
• बदरिकाश्रमास मच्छिंद्रनाथांनी कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर, शंकर आणि दत्तात्रेय यांची भेट झाली.
• शंकरांनी दत्तात्रेयांना मच्छिंद्रनाथास सकल सिद्धींचा अभ्यास करवण्याची सूचना केली.
• त्यानंतर दत्तात्रेयांनी मच्छिंद्रनाथास मंत्रोपदेश केला आणि कानफाड्यांचा संप्रदाय (नाथ संप्रदाय) निर्माण केला.
• भगवान शंकरांनी जालंधरनाथांच्या उत्पत्तीची कथा सांगून त्यांचा शिष्य कानिफा (प्रबुद्ध नारायण अवतार) याचे मार्गदर्शन केले होते.
• शंकर, विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांसारखे देव नाथांच्या कार्याला अनुकूल होते आणि त्यांनी नाथांना वेळोवेळी वरदान दिले.

नंदीनाथ परंपरेबद्दल माहितीचा अभाव:

दिलेल्या स्रोतांमध्ये 'नंदीनाथ' किंवा या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या कोणत्याही परंपरेचा किंवा त्यांच्या वैचारिक भेदांचा उल्लेख आढळत नाही. नवनाथ संप्रदायाच्या प्रमुख परंपरांविषयी किंवा त्यांच्यातील वैचारिक भेदांविषयी अधिक माहिती या स्रोतांमध्ये दिलेली नाही.

नवनाथ संप्रदायाच्या इतिहासात दत्तात्रेय आणि भगवान शिव यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे असून, नवनाथांना आध्यात्मिक मार्गावर मार्गदर्शन करण्यात आणि त्यांना सिद्धी प्राप्त करून देण्यात या दोन परमगुरूंनी निर्णायक भूमिका बजावली आहे.

१. दत्तात्रेय आणि नवनाथ यांच्यातील संबंध आणि मार्गदर्शन:

दत्तात्रेय हे त्रिमूर्तीचा (शंकर, विष्णू आणि ब्रह्मदेव) अवतार मानले जातात. ते नवनाथांचे परमगुरु असून, त्यांनी अनेक नाथांना दीक्षा देऊन त्यांना आध्यात्मिक सामर्थ्य दिले:

• मच्छिंद्रनाथांचे दीक्षागुरु: मच्छिंद्रनाथांनी बदरिकाश्रमात कठोर तपश्चर्या केली, तेव्हा शंकर आणि दत्तात्रेय यांनी त्यांना भेट दिली. शंकरांनी मच्छिंद्रनाथांना दत्तात्रेयांकडून उपदेश होईल, असे पूर्वीच सांगितले होते. त्यानुसार, दत्तात्रेयांनी मच्छिंद्रनाथांच्या मस्तकावर वरदहस्त ठेवून त्यांना मंत्राचा उपदेश केला, ज्यामुळे त्यांचे अज्ञान नाहीसे झाले आणि सर्व चराचर ब्रह्ममय दिसू लागले.
• कानफाड्या संप्रदायाची स्थापना: दत्तात्रेयांनी मच्छिंद्रनाथास सकल सिद्धींचा अभ्यास करण्यास सांगितले आणि त्यांच्याकडून कानफाड्यांचा संप्रदाय (नाथ संप्रदाय) निर्माण केला.
• जालंदरनाथांचे मार्गदर्शन: अग्नीने जालंदरनाथास दत्तात्रेयाकडे आणले. दत्तात्रेयांनी जालंदरनाथास बारा वर्षे आपल्या सान्निध्यात ठेवले, त्यांच्या मस्तकावर वरदहस्त ठेवून त्यांचे अज्ञान दूर केले, आणि त्यांना सर्व वेद, शास्त्रे, पुराणे, चौसष्ट कला व शस्त्रास्त्रविद्या शिकवून निपुण केले.
• भर्तृहरीचे वैराग्य: दत्तात्रेयांनी शिकारीसाठी गेलेल्या भर्तृहरीला अनुग्रह दिला. जरी भर्तृहरीने १२ वर्षांची मुदत मागितली, तरी नंतर जेव्हा तो मोहग्रस्त झाला, तेव्हा दत्तात्रेयांनी गोरक्षनाथास पाठवून त्याला वैराग्य मार्गावर आणले. दत्तात्रेयांनी भर्तृहरीला नाथपंथाची दीक्षा देऊन त्याला चिरंजीव केले आणि ब्रह्मज्ञान, रसायन, कविता, वेद आणि संपूर्ण अस्त्रविद्या शिकविल्या.
• नागनाथास सिद्धिप्राप्ती: चमसनारायणाचा अवतार असलेल्या रेवणनाथास (रेवणसिद्ध) दत्तात्रेयांनी एका सिद्धीची कला प्रदान केली. नंतर मच्छिंद्रनाथाच्या विनंतीनंतर दत्तात्रेयांनी रेवणनाथास पूर्ण ज्ञान आणि नाथदीक्षा देऊन सर्व विद्येत पारंगत केले.
• चरपटीनाथास अनुग्रह: नारदाने विनंती केल्यावर, चरपटीनाथाच्या (पिप्पलायन नारायण) पश्चात्तापानंतर दत्तात्रेयांनी त्यांना दीक्षा दिली आणि सर्व विद्या व अस्त्रविद्यांमध्ये निष्णात केले.

दत्तात्रेय हे नवनाथांवर सदैव कृपादृष्टी ठेवणारे परमगुरु होते. त्यांच्या कृपेमुळेच नाथांना अलौकिक सिद्धी प्राप्त झाल्या.

२. भगवान शिव (शंकर) आणि नवनाथ यांच्यातील संबंध आणि मार्गदर्शन:

भगवान शंकर (उमाकांत/बदरिकेदार) हे नाथांच्या उत्पत्तीत आणि त्यांच्या कार्याला आधार देण्यामध्ये अत्यंत महत्त्वाचे होते:

• मच्छिंद्रनाथांचे आध्यात्मिक मूळ: मच्छिंद्रनाथ हे गर्भात असताना, त्यांनी भगवान शंकरांनी पार्वतीला दिलेला मंत्रोपदेश ऐकला. यामुळे त्यांना शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाले आणि ते ब्रह्मरूप झाले. शंकरांनीच त्यांना दत्तात्रेयाकडून उपदेश घेण्यास सांगितले.
• जालंदरनाथाचा जन्म: जालंदरनाथांचा जन्म शंकरांनी आपल्या तिसऱ्या नेत्रातील अग्नीने कामदेवाला जाळल्यानंतर त्या अग्नीतून झाला.
• कानिफनाथाचा संकेत: शंकरांनी जालंदरनाथांना कानफा (प्रबुद्ध नारायण अवतार) च्या उत्पत्तीची कथा सांगितली आणि त्याला शिष्य बनवण्याची आज्ञा दिली.
• कार्याला अनुमोदन आणि वरदान: शंकर, विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांसारखे देव नाथांच्या कार्याला नेहमी अनुकूल असत. मच्छिंद्रनाथास वीरभद्रासोबतच्या युद्धानंतर शंकरांनी त्रिशूलास्त्र दिले.
• सात्विक कार्याचा उपदेश: शंकरांनी जालंदरनाथास आणि कानिफास साबरी कवित्व (Sabari Kavitva) तयार करण्याचा आणि त्याचा प्रसार करण्याचा उपदेश केला. कलियुगात अस्त्रविद्येचे तेज पडणार नाही, म्हणून लोककल्याणासाठी मंत्रविद्येवर आधारित कविता (कवित्व) सिद्ध करावी, असा त्यांचा महत्त्वपूर्ण सल्ला होता.

३. आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि नाथपंथाचा उद्देश:

नवनाथ आणि त्यांचे परमगुरु यांनी दिलेले आध्यात्मिक मार्गदर्शन मुख्यत्वे वैराग्य (विरक्ती), योगसाधना आणि परोपकार यावर केंद्रित आहे:

• संसारापासून विरक्ती (मोहमुक्तता): दत्तात्रेय आणि गोरक्षनाथ यांनी अनेकदा नाथांना आणि त्यांच्या शिष्यांना संसारातील ऐश्वर्य आणि विषयसुख अशाश्वत (नाशिवंत) असल्याचे पटवून दिले.
  • गोरक्षनाथांचे मार्गदर्शन: मच्छिंद्रनाथ जेव्हा स्त्रीराज्यात मोहग्रस्त झाले, तेव्हा गोरक्षनाथांनी त्यांना 'चलो मच्छिंदर गोरख आया' असा वारंवार ध्वनि देऊन (मृदंग वाजवताना) वैराग्याची आठवण करून दिली. तसेच, गोरक्षनाथांनी भर्तृहरीला एका क्षुल्लक मडक्याचे उदाहरण देऊन, त्याला पिंगलेच्या मोहातून बाहेर काढले आणि त्याला योगमार्गाचा स्वीकार करण्यास लावले.
• चिरंजीवत्व आणि सिद्धी: नाथपंथाचा उद्देश देहाचे सार्थक करणे आणि चिरंजीवत्व प्राप्त करणे हा होता. दत्तात्रेयांनी याच उद्देशाने भर्तृहरीला अमर केले.
• अस्त्रविद्या आणि मंत्रांचे सामर्थ्य: नाथांना सर्व देवांकडून शस्त्रास्त्रे आणि विद्या प्राप्त झाल्या होत्या, जसे की शंकरांकडून त्रिशूलास्त्र, विष्णूकडून चक्रास्त्र, आणि इंद्राकडून वज्रास्त्र. ही विद्या (अस्त्रविद्या/मंत्रविद्या) साध्य करून जनसामान्यांची दुःखे दूर करणे, हा त्यांच्या कार्याचा भाग होता.
  • नवनाथ भक्तिसार फलश्रुती: या ग्रंथाच्या विविध अध्यायांचे पठण केल्यास समंध बाधा दूर होणे, शत्रूंचा नाश होणे, आरोग्य लाभणे, आणि योगमार्गात प्रगती होणे अशा अनेक भौतिक आणि आध्यात्मिक फलप्राप्ती होतात, जे नाथांच्या मार्गदर्शनाचा आणि सामर्थ्याचा भाग आहे.
• साधना आणि आचार: पारायणासारख्या धार्मिक कृत्यांसाठी शुद्ध आचरण, ब्रह्मचर्य, सत्य बोलणे आणि सात्त्विक अन्न सेवन करणे आवश्यक आहे. मन आणि शरीर शुद्ध झाल्यावरच साधकांना दिव्य अनुभव प्राप्त होतात.
• ग्रंथाचे महत्त्व: 'श्री नवनाथ भक्तिसार' हा नाथपंथाचा प्रमाणग्रंथ असून, या ग्रंथाच्या वाचनाने ऐहिक उत्कर्ष आणि पारलौकिक कल्याण साध्य होते, असा भक्तांचा अनुभव आहे.

श्री नवनाथ भक्तिसार पोथी आणि नवनाथ संप्रदायाचा नेमका उद्देश

'श्री नवनाथ भक्तिसार' या पोथीचे वाचन आणि नवनाथ संप्रदायाचा मूळ उद्देश हा ऐहिक उत्कर्ष (भौतिक सुख-समृद्धी) आणि पारलौकिक कल्याण (मोक्ष आणि आध्यात्मिक प्रगती) हे दोन्ही साध्य करणे आहे.

नवनाथ संप्रदायाच्या कार्याचा आणि पोथीच्या उद्देशाचा सखोल तपशील खालीलप्रमाणे आहे:

१. 'श्री नवनाथ भक्तिसार' पोथी वाचनाचा उद्देश (फलश्रुती):

या ग्रंथाच्या वाचनातून भक्तांना प्रत्यक्ष अनुभव येतात आणि त्यांची अनेक कार्ये सिद्ध होतात.

• ऐहिक आणि पारलौकिक कल्याण: या ग्रंथाच्या नित्य वाचनाने ऐहिक उत्कर्ष आणि पारलौकिक कल्याण खात्रीने होते.
• मनःकामना पूर्ती आणि संरक्षण: नवनाथांना प्रार्थना केल्यास भक्तांच्या मनःकामना पूर्ण होतात. पारायणाद्वारे नवनाथांचे बावन वीर (Bawan Veer) भक्तांची इच्छा पूर्ण करतात.
  • यामध्ये शत्रूंचा नाश, कुटुंबाचे रक्षण, आरोग्य लाभ (उदा. क्षयरोग, धनुर्वात, ताप दूर होणे), धनाची प्राप्ती, सुखाचा प्रपंच आणि उत्तम पुत्र-पौत्र प्राप्त होणे यांचा समावेश आहे.
• अध्यात्मिक आणि मानसिक शुद्धी: पारायण केल्याने घरातील वातावरण शुद्ध बनते आणि बाधा किंवा पीडा दूर पळतात. यातील वाचनाने दुष्टबुद्धी नष्ट होऊन पाठक सन्मार्गाला लागतो आणि योगमार्गात प्रगती होते.
• पुण्य आणि दोष निवारण: नित्य वाचनाने घरातील समंध बाधा त्रासून निघून जाते. तसेच गोहत्या किंवा ब्रह्महत्येसारखी पातकं नष्ट होतात.
• विवाहादी कार्यसिद्धी: विशेषतः २८ व्या अध्यायाच्या पठणामुळे अविवाहित तरुण-तरुणींचे विवाह जमतात आणि त्यांना गुणवान धर्मपत्नी/पती मिळतो.

२. नवनाथ संप्रदायाचा आणि नाथांच्या कार्याचा मूळ उद्देश:

नवनाथांनी (ज्यांनी नवनारायणांचे अवतार घेतले) आणि त्यांच्या गुरूंनी (दत्तात्रेय, शंकर) जगाच्या उद्धारासाठी आणि विशिष्ट आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान स्थापित करण्यासाठी कार्य केले:

• परोपकार आणि लोककल्याण: शंकराने जालंदरनाथास उपदेश करताना स्पष्ट केले होते की, सर्व खटपट परोपकारासाठी करावयाची आहे. कलियुगात अस्त्रविद्येचे तेज कमी पडेल, म्हणून मंत्रविद्येवर आधारित कविता (कवित्व) सिद्ध करावी, ज्यामुळे लोकांना मोठा फायदा होईल.
• वैराग्य आणि चिरंजीवत्व: नाथांनी शिष्यांना संसारातील ऐश्वर्य आणि विषयसुख अशाश्वत (नाशिवंत) असल्याचे पटवून दिले.
  • देहाचे सार्थक करून मोक्ष आणि चिरंजीवत्व (अमरत्व) प्राप्त करणे, हा नाथपंथाचा मुख्य उद्देश होता. दत्तात्रेयांनी याच उद्देशाने भर्तृहरीला अमर केले.
  • गोरक्षनाथांनी मच्छिंद्रनाथास स्त्रीराज्याच्या मोहातून बाहेर काढून योगमार्गावर परत आणले.
• ज्ञान आणि दीक्षा प्रसार: नवनारायणांनी अवतार घेऊन संप्रदाय स्थापन करून दीक्षा आणि उपदेश करीत जावे, अशी श्रीकृष्णाची आज्ञा होती.
• गुरुप्रसाद आणि शुद्ध आचरण: पोथीचे पारायण निष्काम भावनेने करणे अधिक योग्य मानले जाते. नवनाथांच्या कृपेसाठी साधकाने आचरण शुद्ध, निर्मळ ठेवणे आवश्यक आहे, तसेच आहार शुद्ध (सात्त्विक) ठेवणे गरजेचे आहे. केवळ मन आणि शरीर शुद्ध झाल्यावरच साधकांना दिव्य अनुभव प्राप्त होतात.

श्री नवनाथ भक्तिसार: एक समग्र परिचय आणि पारायण मार्गदर्शिका

परिचय: नाथ संप्रदायाचा प्रमाणग्रंथ

मराठी आध्यात्मिक वाङ्मयाच्या समृद्ध परंपरेत, 'श्री नवनाथ भक्तिसार' हा केवळ एक ग्रंथ नसून, कलियुगातील साधकांसाठी ती एक दिव्य कृपा आणि भवसागर तारक नौका आहे. कवी धुंडिसुत नरहरी मालू यांनी रचलेला हा ओवीबद्ध ग्रंथ, नाथपंथाचा एक अत्यंत पवित्र आणि प्रभावशाली प्रमाणग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथाची रचना दोन प्रमुख उद्देशांनी केली आहे: साधकांना त्यांच्या ऐहिक समस्यांवर उपाय प्रदान करून 'ऐहिक उत्कर्ष' साधण्यास मदत करणे आणि त्याचबरोबर त्यांना आध्यात्मिक कल्याणाच्या मार्गावर ('पारलौकिक कल्याण') मार्गदर्शन करणे. भक्तिपूर्ण पठण आणि चिंतनासाठी 'ज्ञानेश्वरी'नंतर या ग्रंथाला सर्वाधिक आदराचे स्थान दिले जाते. प्रस्तुत मार्गदर्शिका या ग्रंथाची उत्पत्ती, त्यातील प्रमुख व्यक्तिरेखा (नवनाथ) आणि त्याच्या पारायणाची पारंपरिक पद्धत यावर सविस्तर प्रकाश टाकेल.

--------------------------------------------------------------------------------

1. ग्रंथाची उत्पत्ती आणि महत्त्व

नाथ संप्रदायाची आणि त्याच्या या महत्त्वपूर्ण ग्रंथाची उत्पत्ती एका दिव्य संकल्पनेतून झाली आहे. कलियुगाच्या आव्हानात्मक काळात धर्माचे रक्षण करण्याच्या ईश्वरी आदेशातून या परंपरेचा उगम झाला. त्यामुळे, हा ग्रंथ केवळ कथांचा संग्रह नसून, तो मानवतेसाठी एक अत्यावश्यक आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहे.

नाथ संप्रदायाचा मार्ग, जो भगवान दत्तात्रेयांनी संहिताबद्ध केला, तो अद्वितीय आहे कारण तो केवळ शास्त्रज्ञानावर अवलंबून न राहता प्रत्यक्ष अनुभवावर जोर देतो. या मार्गावर चालणारा साधक आपल्या देहाला विश्वाचे सूक्ष्म रूप मानून, याच जीवनात मुक्ती (जीवनमुक्ती) प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करतो. हा ग्रंथ त्या गहन साधनेचा पाया आहे.

1.1. श्रीकृष्णांची आज्ञा आणि नवनारायणांचा संकल्प

द्वापारयुगाच्या समाप्तीसमयी, भगवान श्रीकृष्णांनी कलियुगात धर्माचा होणारा ऱ्हास ओळखला होता. त्यांनी त्या युगाचे युगाचार्य असलेल्या भगवान दत्तात्रेयांना बोलावून धर्माचे सार जतन करणारी एक प्रणाली संहिताबद्ध करण्याची आज्ञा दिली. या दैवी योजनेला साकार करण्यासाठी, श्रीकृष्णांनी नवनारायणांना द्वारकेत बोलावून घेतले आणि मानवजातीला मार्गदर्शन करण्यासाठी व निरपेक्ष प्रेमाचा आणि मुक्तीचा संदेश देण्यासाठी पृथ्वीवर 'नवनाथ' म्हणून अवतार घेण्याचा आदेश दिला. हा ईश्वरी संकल्पच या ग्रंथाचा मूळ आधार आहे.

1.2. ग्रंथकर्ता आणि रचना

'श्री नवनाथ भक्तिसार' या ग्रंथाचे रचनाकार धुंडिसुत मालू कवी आहेत, जे नरहरी मालू या नावानेही ओळखले जातात. हा ग्रंथ ४० अध्याय आणि सुमारे ७६०० ओव्यांनी समृद्ध आहे. ही रचना शके १७४१, म्हणजेच इ.स. १८१९-२० च्या सुमारास पूर्ण झाली. असे मानले जाते की, मालू कवींनी 'गोरक्ष किमयागार' नावाच्या एका अप्राप्य ग्रंथाच्या आधारे हा अद्भुत ग्रंथ सिद्ध केला. हा ग्रंथ अत्यंत श्रेष्ठ असून परमप्रासादिक आहे आणि साधकाला विधिपूर्वक वाचन केल्यास दिव्य अनुभव देणारा वाङ्मयीन चिंतामणी आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

2. नवनाथ: नवनारायणांचे अवतार

'श्री नवनाथ भक्तिसार' या ग्रंथाचा केंद्रबिंदू म्हणजे योगाचे मेरुमणी असलेले नऊ महान नाथ संत (नवनाथ), जे स्वर्गीय नवनारायणांचे पृथ्वीवरील अवतार आहेत. त्यांच्या अद्भुत कथा या ग्रंथाचा मुख्य भाग आहेत. भगवान दत्तात्रेय हे या नऊ नाथांचे प्रमुख गुरु म्हणून पूजले जातात.

2.1. नवनाथ आणि त्यांचे मूळ स्वरूप

खालील तक्त्यामध्ये नवनारायण, त्यांचे नवनाथ अवतार आणि त्या अवतारातील त्यांचे गुरु यांची माहिती दिली आहे.

नवनारायण	नवनाथ अवतार	त्यांचे गुरु
कवि नारायण	मच्छिंद्रनाथ	दत्तात्रेय
हरि नारायण	गोरक्षनाथ	मच्छिंद्रनाथ
अंतरिक्ष नारायण	जालिंदरनाथ	दत्तात्रेय
प्रबुद्ध नारायण	कानिफनाथ	जालिंदरनाथ
पिप्पलायन नारायण	चरपटीनाथ	दत्तात्रेय
आविर्होत्र नारायण	नागनाथ	दत्तात्रेय
द्रुमिल नारायण	भर्तरीनाथ	दत्तात्रेय
चमस नारायण	रेवणनाथ	दत्तात्रेय
करभाजन नारायण	गहिनीनाथ	गोरक्षनाथ

2.2. नवनाथांचा संक्षिप्त परिचय

येथे नऊ नाथांचा आणि त्यांच्या जन्माच्या अद्भुत कथांचा संक्षिप्त परिचय दिला आहे:

1. मच्छिंद्रनाथ: एका माशाच्या उदरातून जन्मलेले मच्छिंद्रनाथ हे पहिले नाथ होते, ज्यांनी भगवान शिवांकडून योगाचे गुप्त ज्ञान प्राप्त केले.
2. गोरक्षनाथ: मच्छिंद्रनाथांचे प्रमुख शिष्य असलेले गोरक्षनाथ एक महा-योगी मानले जातात. लय योग आणि कुंडलिनी शक्ती जागृत करण्यावर आधारित पहिले ग्रंथ त्यांनीच लिहिले असे मानले जाते आणि अनेकदा त्यांना 'हठयोगाचे मूळ प्रवर्तक' म्हटले जाते.
3. जालिंदरनाथ: बृहद्रवा राजाच्या यज्ञातून त्यांचा जन्म झाला. त्यांना स्वतः भगवान दत्तात्रेयांनी ज्ञान दिले.
4. कानिफनाथ: एका विशाल हत्तीच्या कानातून त्यांचा चमत्कारिकरित्या जन्म झाला. ते जालिंदरनाथांचे शिष्य बनले.
5. गहिनीनाथ: गोरक्षनाथांनी तयार केलेल्या मातीच्या पुतळ्यातून त्यांचा जन्म झाला. ते गोरक्षनाथांचे शिष्य बनले आणि त्यांनी नाथपंथाचा प्रसार केला.
6. भर्तरीनाथ: द्रुमिल नारायणाचा अवतार असलेले भर्तरीनाथ एका भिक्षापात्रात (भर्तरी) प्रकट झाले आणि नंतर एका जोडप्याने त्यांचे पालनपोषण केले.
7. रेवणनाथ: रेवा नदीच्या काठी एका निःसंतान व्यक्तीला ते बालकाच्या रूपात सापडले. नदीच्या नावावरून त्यांचे नाव रेवणनाथ ठेवण्यात आले.
8. नागनाथ: एका सर्पिणीच्या अंड्यातून जन्मलेले नागनाथ एका गरीब ब्राह्मणाला सापडले. त्यांनीच त्यांचे संगोपन केले व ते नागेशनाथ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
9. चरपटीनाथ: भगीरथी नदीच्या काठी बालकाच्या रूपात सापडलेल्या चरपटीनाथ यांची भेट पुढे मच्छिंद्रनाथ आणि भगवान दत्तात्रेय यांच्याशी झाली.

--------------------------------------------------------------------------------

3. 'श्री नवनाथ भक्तिसार' पारायणाची पद्धत

या पवित्र ग्रंथाचे भक्तिभावाने केलेले वाचन, म्हणजेच पारायण, हे एक अनुष्ठान आहे. हे अनुष्ठान यशस्वी होण्यासाठी काही विशिष्ट व्रत आणि यम-नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. हे अनुष्ठान श्रद्धेने केल्यास साधकाला ऐहिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन्ही स्तरांवर प्रचंड लाभ होतो. पुढील भागांमध्ये या अनुष्ठानाची सविस्तर माहिती दिली आहे.

3.1. पारायणाची पूर्वतयारी

पारायण सुरू करण्यापूर्वी खालीलप्रमाणे पूर्वतयारी करावी:

• शुभ दिवस व वेळ: गुरुवार किंवा शुक्रवार यांसारखा शुभ दिवस आणि शुभ नक्षत्र निवडावे.
• पूजा साहित्य: फुले, तुळशी, सुगंधी उदबत्ती, धूप, पाण्याने भरलेला कलश, विड्याची पाने, नारळ आणि नैवेद्य (पेढे, फळे) तयार ठेवावे.
• शारीरिक शुद्धी: शुद्ध पाण्याने स्नान करून स्वच्छ, शुभ्र वस्त्र (सोवळे) परिधान करावे.
• स्थानाची सिद्धता: देवघरासमोर सुंदर रांगोळी काढावी. एक समई किंवा नंदादीप प्रज्वलित करावा आणि तो पारायणाच्या काळात अखंड तेवत राहील याची काळजी घ्यावी.
• वंदन: कलशाची पूजा करावी आणि श्रीगणेश, कुलदैवत, आपले सद्गुरू आणि वडीलधाऱ्या मंडळींना वंदन करून त्यांचे आशीर्वाद घ्यावेत.

3.2. संकल्प करणे

पारायणातून इच्छित फळप्राप्तीसाठी वाचन सुरू करण्यापूर्वी संकल्प करणे अत्यंत आवश्यक आहे. संकल्प म्हणजे साधकाने आपले ध्येय ईश्वरासमोर स्पष्टपणे मांडून, आपल्या इच्छेला दैवी इच्छेशी जोडण्याची एक विधीपूर्वक प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे निश्चित फलप्राप्ती होते.

श्रीमम्नगणाधिपतये नम:। मातृपितृभ्यो नम:। इष्टदेवताभ्यो नम:। कुलदेवताभ्यो नम:। ग्रामदेवताभ्यो नम:। स्थानदेवताभ्यो नम:। सर्वेभ्यो देवेभ्यो नम:।सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नम:। एतत्कर्मप्रधान देवताभ्यो नम: ।ॐ तत्सत् श्रीमद् भगवते महापुरुषस्य विष्णूराज्ञ् या ।प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो परार्धे विष्णुपदे श्री श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वत मन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे युगचतुष्के कलियूगे प्रथमचरणे जम्बूद्वीपे भरतवर्षे भरतखण्डे दक्षिणतीरे शालिवाहन शके... नाम संवत्सरे... अयने... ऋतो... मासे... पक्षे... तिथौ... वासरे... दिवस... नक्षत्रे.... योगे... करणे... राशिस्थिते वर्तमानचंद्रे... राशिस्थिते... श्रीसूर्ये... राशिस्थिते श्रीदेवगुरौ शेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं गुणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्तिथौ मम आत्मन: सकलशास्त्र पुराणोक्त फलप्राप्त्यर्थ असमाकं सहकुटुंबानं सपरिवाराणां द्विपद चतुष्पद सहितानां क्षेमस्थैर्यायुरारोग्यैश्र्वर्यांभीवृद्यर्थ समस्ताभ्यूद्यार्थं चं श्रीनवनाथ भक्तिसार ग्रंथस्य पारायणं करिष्ये तदंगत्वेन पुस्तकरूपी श्रीनवनाथ पूजनं च करिष्ये । आसनादि कलश, शंख, घंटा, दीपपूजनं च करिष्ये।

3.3. पारायण काळातील प्रमुख नियम

पारायणाच्या काळात खालील नियमांचे काटेकोरपणे पालन करणे आवश्यक आहे:

1. ब्रह्मचर्य: कायिक, वाचिक आणि मानसिक स्तरावर कडक ब्रह्मचर्य पाळावे.
2. आहार: केवळ शुद्ध आणि सात्त्विक आहार घ्यावा. कांदा, लसूण आणि बाहेरचे पदार्थ पूर्णपणे टाळावेत.
3. वाचन पद्धती: ग्रंथाचे वाचन मोठ्याने, स्पष्ट उच्चारात आणि पूर्ण एकाग्रतेने करावे. मनातल्या मनात वाचन करू नये. ठरवलेले अध्याय पूर्ण होईपर्यंत आसनावरून उठू नये किंवा कुणाशी बोलू नये.
4. अखण्ड दीप: पारायणाच्या सुरुवातीला लावलेला नंदादीप सातही दिवस अखंड तेवत ठेवावा.
5. आचरण: सत्य बोलावे, मन शांत आणि भक्तिमय ठेवावे, आणि जास्तीत जास्त वेळ नवनाथांच्या चिंतनात घालवावा. 'ॐ चैतन्य गोरक्षनाथाय नमः' या मंत्राचा अधिकाधिक जप करावा.
6. शयन: शक्य असल्यास जमिनीवर चटई किंवा घोंगडी टाकून झोपावे.

3.4. सप्ताह पठण क्रम

सात दिवसांच्या पारायणासाठी (सप्ताह) खालीलप्रमाणे अध्याय विभागणी करावी:

• पहिला दिवस: अध्याय १ ते ६
• दुसरा दिवस: अध्याय ७ ते १२
• तिसरा दिवस: अध्याय १३ ते १८
• चौथा दिवस: अध्याय १९ ते २४
• पाचवा दिवस: अध्याय २५ ते ३०
• सहावा दिवस: अध्याय ३१ ते ३६
• सातवा दिवस: अध्याय ३७ ते ४० (सांगता)

पारायण पूर्ण झाल्यावर भगवान शिव किंवा दत्तात्रेयांना अभिषेक करावा आणि ब्राह्मण व सुवासिनींना भोजन, विडा व दक्षिणा देऊन संतुष्ट करावे.

--------------------------------------------------------------------------------

4. अध्यायानुसार फलश्रुती

'श्री नवनाथ भक्तिसार' ग्रंथाच्या चाळीसाव्या अध्यायात प्रत्येक अध्यायाच्या पठणाने मिळणाऱ्या विशिष्ट फळांचे (फलश्रुती) वर्णन केले आहे, ज्यास ग्रंथाचे माहात्म्य असेही म्हणतात. यामुळे भक्त आपल्या विशिष्ट समस्यांच्या निवारणासाठी विशिष्ट अध्यायांचे पठण करू शकतात.

अध्याय	फलश्रुती
१	घरातील समंध बाधा दूर होते.
२	अपार धनप्राप्ती होते.
३	शत्रूंचा नाश होतो.
४	कपट, कारस्थाने बंद पडून शांती लाभते.
५	घरातील पिशाच्चसंचार दूर होतो.
६	शत्रू सेवक बनतो.
७	चिंता-व्यथा दूर होतात.
८	परदेशी गेलेला मित्र परत भेटतो.
९	चौदा विद्यांचे ज्ञान प्राप्त होते.
१०	स्त्रियांचे विकार दूर होऊन संतती वाढते.
११	गृहपीडा दूर होऊन संतती व संपत्ती प्राप्त होते.
१२	देवतांचा क्षोभ दूर होऊन त्या सुख देतात.
१३	स्त्रीहत्येचा दोष नाहीसा होतो.
१४	कारागृहातून मुक्तता होते.
१५	भांडणे बंद होऊन सुख, शांती लाभते.
१६	दुःस्वप्नांचा नाश होतो.
१७	योगमार्गात प्रगती होते.
१८	ब्रह्महत्येचे पातक नष्ट होते.
१९	मोक्षप्राप्ती होते.
२०	वेड दूर होऊन प्रपंच सुखाचा होतो.
२१	गोहत्येचे पातक दूर होते.
२२	पुत्रप्राप्ती होते.
२३	घरात विपुल सुवर्ण राहते.
२४	बालहत्येचा दोष दूर होऊन वांझ स्त्रियांना पुत्रप्राप्ती होते.
२५	आरोग्य व पतिव्रता स्त्रीची प्राप्ती होते.
२६	कुलातील हत्येचा दोष नाहीसा होतो.
२७	हरवलेली वस्तू सापडते, स्थानभ्रष्टांना स्थान मिळते.
२८	अविवाहितांचा विवाह होतो व गुणवान पत्नी मिळते.
२९	क्षयरोग व त्रिताप नष्ट होतात.
३०	चोरांपासून भय राहत नाही.
३१	कपटमंत्र चालणार नाहीत.
३२	गंडांतरे टळतात.
३३	धनुर्वाताची पीडा दूर होते.
३४	कार्यात यश मिळते.
३५	कुळात महासिद्धाचा जन्म होतो.
३६	सर्प किंवा विंचू यांचे विष बाधत नाही.
३७	पाठक विद्यावंत होतो.
३८	ताप व ज्वर दूर होतात.
३९	युद्धात जय प्राप्त होतो.
४०	यश, श्री, ऐश्वर्य, पुत्र-पौत्र यांची प्राप्ती होते.

--------------------------------------------------------------------------------

5. मानसपूजा आणि साधकांसाठी मार्गदर्शन

पारायणाचे फळ अधिक प्रभावी करण्यासाठी आणि नाथांशी आध्यात्मिक संबंध दृढ करण्यासाठी मानसपूजा आणि शुद्ध आचरण यांसारख्या साधना अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

5.1. मानसपूजा कशी करावी?

मानसपूजा ही एक अत्यंत प्रभावी उपासना आहे, जी पूर्णपणे मनाने केली जाते.

1. रोजचे पारायण पूर्ण झाल्यावर त्याच आसनावर डोळे मिटून बसावे.
2. आपल्या आवडत्या नाथांची जिवंत मूर्ती डोळ्यासमोर आणावी.
3. त्यांना मनाने स्नान घालावे, भस्म आणि गंध लावावे, फुले अर्पण करावीत, धूप-दीप लावावा आणि आरती करावी.
4. या दरम्यान 'ॐ चैतन्य गोरक्षनाथाय नमः' यांसारख्या मंत्राचा मनातल्या मनात जप करावा, ज्यामुळे चित्त एकाग्र राहते.
5. त्यांच्या चरणी प्रार्थना करून आपल्या इच्छा व्यक्त कराव्यात.
6. शेवटी, ही पूजा मनानेच विसर्जित करून डोळे उघडावेत.

5.2. शुद्ध आचरणाची गरज

'आचारः प्रथमो धर्मः' या शास्त्रवचनानुसार, कोणत्याही साधनेचे फळ मिळवण्यासाठी दैनंदिन आचरण शुद्ध असणे हाच पहिला धर्म आहे. चित्तशुद्धी आणि देहशुद्धी झाल्याशिवाय दैवी अनुभव प्राप्त होत नाहीत. साधकाने आपल्या आहारावर नियंत्रण ठेवावे, इतरांना फसवू नये आणि केवळ चमत्कारांची अपेक्षा करण्याऐवजी स्वतःच्या दोषांवर आत्मपरीक्षण करावे. शरीर आणि मनाचे शुद्धीकरण हेच आध्यात्मिक प्रगतीचे मूळ आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

समारोप

'श्री नवनाथ भक्तिसार' हा ग्रंथ ऐहिक सुख आणि पारलौकिक मुक्ती या दोन्ही गोष्टी प्रदान करण्याची शक्ती ठेवतो. या ग्रंथाचे श्रद्धेने केलेले पठण आणि त्यातील शिकवणुकीचे आचरण साधकाच्या जीवनात निश्चितच सकारात्मक बदल घडवते. हे पारायण केवळ भौतिक समस्यांचे निराकरण करत नाही, तर नाथ परंपरेच्या अंतिम ध्येयाकडे, म्हणजेच केवळ ज्ञानप्राप्ती नव्हे, तर अहंकाराचा संपूर्ण विलय करून शिवस्वरूप होण्याची (शिवमय होण्याची) प्रेरणा देते. हा ग्रंथ म्हणजे कलियुगातील साधकांसाठी एक दिव्य देणगीच आहे.

॥ ॐ चैतन्य गोरक्षनाथाय नमः ॥ ॥ श्री अवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त ॥