दिवाळी २०२५: सण, कथा आणि पूजाविधी

 

एकत्रित स्रोत मुख्यत्वे दिवाळी या हिंदू सणाचे आणि त्याच्याशी संबंधित प्रथा, महत्त्व आणि ज्योतिषीय उपायांचे वर्णन करतात. अनेक लेखांमध्ये दिवाळीच्या पाच ते सात दिवसांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे, ज्यामध्ये वसुबारस, धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी/अभ्यंगस्नान, लक्ष्मीपूजन, पाडवा/बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज या सणांच्या तारखा आणि विधींचा समावेश आहे. काही स्त्रोतांमध्ये व्यवसायात यश मिळवण्यासाठी आणि सुख-समृद्धी प्राप्त करण्यासाठी ज्योतिषशास्त्रातील उपायांची माहिती दिली आहे, तर काही ठिकाणी दिवाळी साजरी करण्याच्या पारंपरिक आणि बदललेल्या स्वरूपाची चर्चा केली आहे. या सणाचे महत्त्व अज्ञानावर ज्ञानाचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय म्हणून अधोरेखित केले आहे, तसेच नरक चतुर्दशीला यमतर्पण करण्याचे विशेष महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

दिवाळी सण साजरा करण्याच्या पारंपारिक आणि आधुनिक (सध्याच्या) पद्धतींमध्ये झालेले बदल खालीलप्रमाणे, स्रोतांमध्ये दिलेल्या माहितीनुसार स्पष्ट केले आहेत:

१. सामाजिक स्वरूप आणि कौटुंबिक रचना (Social Structure and Family)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वी एकत्र कुटुंब पद्धती असायची [१०७]. त्यामुळे दिवाळीसारखा प्रत्येक सण एकमेकांच्या सहकार्याने आणि खेळीमेळीने साजरा होत असे [१०७]. पाच ते सहा दिवस चालणाऱ्या दिवाळीचा पुरेपूर आनंद घेतला जायचा [१०७]. कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तींचा वावर असल्याने सणाला एक वेगळेच महत्त्व प्राप्त व्हायचे [१०७].
• आधुनिक बदल: आताच्या काळात कुटुंबे विभक्त झाली आहेत [१०७]. परिणामी, जगण्यात एक प्रकारचा यांत्रिकपणा आला आहे, ज्यामुळे सणाचा आनंद मर्यादित झाला आहे [१०७].

२. सामाजिक संबंध आणि अगत्य (Hospitality and Socializing)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वी दिवाळीच्या निमित्ताने आप्तेष्टांना घरी बोलावले जायचे [१०८]. एकमेकांच्या घरी जाणे आणि हसी-मजाक होत असे [१०८]. तसेच, फराळाचे डबे एकमेकांच्या घरी दिले जायचे [१०८].
• आधुनिक बदल: आता एकमेकांना घरी बोलावण्याची किंवा त्यांच्या घरी जाण्याची अनेकांना इच्छाही नसते आणि वेळही नसतो [१०८]. अनेकांना सुट्टी मिळाली की, बाहेर फिरायला जाणे पसंत करतात, ज्यामुळे सणांचे महत्त्व कमी होत चालले आहे [१०८, ११०].

३. पेहराव आणि सौंदर्य (Clothing and Appearance)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वी स्त्रिया नऊवारी किंवा काठापदराची साडी परिधान करत असत [१०९]. नवीन कपडे वर्षातून एकदाच दिवाळीनिमित्त घेतले जात असत (उदा. नऊवारी लुगडे, धोतर) [४६].
• आधुनिक बदल: आता पारंपरिक कपड्यांची जागा जीन्स, कुर्ते, ट्राउझर्स यांनी घेतली आहे [४६]. महिला वेगवेगळ्या प्रकारचे फॅशनचे कपडे आणि इमिटेशन ज्वेलरी घालतात [१०९]. आधुनिक काळात ब्युटी पार्लर महत्त्वाची भूमिका बजावते [१०९].

४. सजावट आणि रोषणाई (Decoration and Lighting)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वीच्या काळी घर केवळ आकाश कंदिलांनी (Kandil) आणि पणत्यांनी (Diyas) सजवले जायचे [१०९]. पणत्या लावणे हे प्रकाशाच्या उत्सवाचे मुख्य प्रतीक होते [१४].
• आधुनिक बदल: आता लाईटिंगशिवाय (Electric Lighting) दिवाळी शक्य नाही [१०९]. आता वेगवेगळ्या प्रकारचे आकाश कंदील, लाईटवरील समया आणि बाजारात उपलब्ध असलेले विविध प्रकारचे दिवे वापरून घराची रोषणाई केली जाते [१०९].

५. फराळ, खाद्यसंस्कृती आणि आरोग्य (Food, Faral, and Health)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वी दिवाळीचा फराळ घरोघरी तयार केला जात असे [४७].
• आधुनिक बदल: फराळाचे पदार्थ बदलले असले तरी उत्साह टिकून आहे [४६]. परंतु, आता फराळ बाजारातून विकत आणण्याकडे कल दिसून येतो [४७]. आरोग्याच्या तक्रारी वाढत असल्यामुळे फराळ करण्याचे (किंवा विकत घेण्याचे) प्रमाण कमी झाले आहे, परंतु शास्त्रापुरता फराळ केला किंवा आणला जातोच [४७].

६. खरेदीची व्याप्ती आणि उत्साह (Shopping and Enthusiasm)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वीच्या काळी लोकांच्या गरजा मर्यादित होत्या, त्यामुळे दिवाळीची खरेदीही मर्यादित असायची [११०].
• आधुनिक बदल: आता दिवाळी म्हटली की, लोक अगदी पायपुसण्यापासून ते पडद्यापर्यंत (door mats to curtains) सगळी नवीन खरेदी करतात [११०]. याशिवाय, पूर्वी दिवाळी हा वर्षातला मोठा सण असायचा, परंतु आता दैनंदिन जीवनशैलीतच 'रोजच दिवाळीसारखा थाट' असतो, ज्यामुळे सणाचे पूर्वीचे मोठे महत्त्व कमी झाले आहे [११०].

७. रांगोळी आणि फटाके (Rangoli and Firecrackers)

• रांगोळीतील बदल:
  • पारंपरिक: पूर्वी फक्त ठिपक्यांच्या साह्याने साधी रांगोळी काढली जायची [११०].
  • आधुनिक: आता रांगोळी काढण्याच्या पद्धती बदलल्या आहेत; ठिपके हद्दपार झाले आहेत [११०]. भरपूर पर्याय उपलब्ध असून, रांगोळी न येणाऱ्यांनाही छापाने (stencils/stamps) रांगोळी काढता येते [११०].
• फटाक्यांतील बदल:
  • पारंपरिक: पूर्वी फटाके फक्त दिवाळीलाच आणले जात आणि ठराविक प्रकारचे फटाके मिळायचे [११०].
  • आधुनिक: आता छोट्या-मोठ्या कार्यक्रमांनाही फटाक्यांची आतषबाजी केली जाते आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे फटाके मिळतात [११०].

८. धार्मिक समज आणि महत्त्व (Religious Understanding)

• पारंपरिक पद्धत: पूर्वी दिवाळीच्या पाच दिवसांचे आध्यात्मिक महत्त्व श्रद्धेने जपले जात असे [१०८]. अभ्यंगस्नान, औक्षण (ओवाळणे), आणि अन्य विधी जुन्या परंपरेला धरून पाळले जातात [४७, ९९].
• आधुनिक बदल: आताच्या काळात दिवाळी म्हणजे मुख्यत्वे मौजमजा [१०८]. अनेक लोकांना नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन यातील फरकही माहीत नसतो [१०८].
• अखंड परंपरा: या बदलांनंतरही, अभ्यंगस्नान (तेलाने आणि उटण्याने स्नान) [४७, ९०, ९९] आणि औक्षण करण्याची परंपरा आजही जुन्या परंपरेला धरून चालते [४७]. दिवाळीचा मूळ उत्साह आणि निराशा दूर करून मनात आनंद निर्माण करण्याची प्रवृत्ती अजूनही टिकून आहे [४६, ४७, ४८, ४५].

• दिवाळीच्या विविध दिवसांशी संबंधित ज्योतिषीय आणि धार्मिक विधींचा संबंध खूप सखोल आणि महत्त्वाचा आहे, जो प्रत्येक दिवसाचे विशिष्ट महत्त्व आणि त्यामागील उद्देश स्पष्ट करतो.

  दिवाळीचे सामान्य ज्योतिषीय आणि धार्मिक महत्त्व:

  दिवाळी (दीपावली) हा सण अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाच्या विजयाचे प्रतीक आहे. हा उत्सव साधारणपणे पाच दिवसांचा असतो, जो अश्विन कृष्ण त्रयोदशीपासून (धनत्रयोदशी) सुरू होऊन कार्तिक शुद्ध द्वितीयेपर्यंत (भाऊबीज) चालतो. ज्योतिषशास्त्रानुसार, या काळात लावलेले दिवे देवी लक्ष्मीला घरात प्रवेश करण्याचा मार्ग दाखवतात.

  १. नरक चतुर्दशी (Narak Chaturdashi):

  नरक चतुर्दशी हा दिवाळीतील महत्त्वाचा दिवस आहे, जो अश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला असतो. या दिवसाचे धार्मिक आणि ज्योतिषीय महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

  • पौराणिक संबंध: या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने अत्याचारी नरकासुर राक्षसाचा वध केला आणि त्याच्या कैदेतील सोळा हजार स्त्रियांची सुटका केली. हा सण वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे. नरकासुर वधानंतर भगवान श्रीकृष्णाने ब्रह्म मुहूर्तावर तेल स्नान केले होते.
  • अभ्यंग स्नान (Abhyang Snan): नरक चतुर्दशीचा मुख्य विधी म्हणजे अभ्यंग स्नान (तेलाने मालिश करून सुवासिक उटणे लावून स्नान करणे).
    • हा विधी पहाटे सूर्योदयापूर्वी करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. सूर्योदयानंतर स्नान केल्यास व्यक्ती आपली संचित पुण्य गमावते, अशी मान्यता आहे.
    • ज्योतिष आणि परंपरेनुसार, अभ्यंग स्नान केल्याने व्यक्ती सर्व पापांपासून आणि वाईट शक्तींपासून मुक्त होते, सौंदर्य आणि कृपा प्राप्त होते, तसेच नरकाच्या यातनांपासून मुक्ती मिळते.
    • या दिवशी तेलाने स्नान केल्याने शरीराची शुद्धी होते आणि नकारात्मकता दूर होते, ज्यामुळे पुढील दिवशी लक्ष्मीच्या आगमनापूर्वी घर आणि शरीर शुद्ध होते.
  • यम तर्पण आणि दीपदान: नरक चतुर्दशीच्या दिवशी यमदेवाचे विधीपूर्वक तर्पण (अर्घ्य देणे) करणे अनिवार्य मानले जाते.
    • हा विधी सकाळी अभ्यंगस्नान झाल्यावर दक्षिणेकडे तोंड करून केला जातो.
    • यामुळे व्यक्तीला अकाली मृत्यूचे भय राहत नाही आणि कुटुंबाचे रक्षण होते.
    • यमराजासाठी घरातील स्वच्छतागृहात किंवा घराबाहेर एक दिवा लावला जातो, ज्याचे टोक दक्षिण दिशेस असते (इतर वेळी दक्षिण दिशेस दिवा लावणे अशुभ मानले जाते).
  • देवी काली आणि हनुमानाची पूजा: नरक चतुर्दशीच्या रात्रीला काली चौदस असेही म्हणतात, जी देवी कालीला समर्पित आहे. वाईट शक्ती आणि नकारात्मकता दूर करण्यासाठी कालीची पूजा केली जाते. तसेच, याच रात्री हनुमानजींची पूजा करून वाईट आत्म्यांपासून संरक्षण व शक्ती मागितली जाते.

  २. लक्ष्मीपूजन (Lakshmi Pujan):

  लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीचा मुख्य आणि सर्वात महत्त्वाचा दिवस आहे, जो आश्विन अमावस्येच्या (कार्तिक अमावस्या रात्र) दिवशी साजरा केला जातो.

  • तिथी आणि शुभ मुहूर्त: लक्ष्मीपूजन अमावस्येच्या रात्री केले जाते. लक्ष्मीची स्थिरता राहावी यासाठी शक्यतोवर हिंदू शास्त्रानुसार स्थिर लग्नावर लक्ष्मीपूजन केले जाते.
    • पूजेसाठी प्रदोष काळ (सूर्यास्तानंतरचा काळ) सर्वोत्तम मानला जातो.
  • देवताराधन: या दिवशी देवी लक्ष्मी (संपत्ती, समृद्धी आणि सौभाग्याची देवी) आणि विघ्नहर्ता गणेशाची पूजा केली जाते.
    • लक्ष्मीपूजन हे केवळ धन-संपत्तीसाठी नव्हे, तर आत्म-कल्याणरूपी लक्ष्मी (मोक्ष-लक्ष्मी) आणि आंतरिक शांती, प्रेम, आत्मविश्वास, विद्वत्ता (खरी संपत्ती) यासाठी देखील केले जाते.
  • धार्मिक विधी आणि संकेत:
  • घरात स्वच्छता करणे महत्त्वाचे आहे, कारण देवी लक्ष्मी स्वच्छतेच्या ठिकाणी वास करते. या दिवशी नवी केरसुणी (झाडू) खरेदी करून तिची पूजा करण्याची प्रथा आहे, तिला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते.
  • व्यापारी लोकांसाठी हा दिवस हिशोबाच्या नवीन वर्षाची (विक्रम संवत) सुरुवात मानला जातो आणि नवीन वह्यांची पूजा केली जाते.
  • अमावस्येचा दिवस असल्याने, अनेक लोक पूर्वजांना (पितरांना) तर्पण (पाणी आणि तिळाचे अर्पण) आणि अन्न अर्पण करतात. पितरांच्या नावाने अन्नदान केल्याने मोठे पुण्य मिळते.
  • घरात आणि कार्यालयात दिवे लावले जातात, जेणेकरून देवी लक्ष्मीला प्रवेशाचा मार्ग स्पष्ट दिसावा.

  • दिवाळीतील धन आणि समृद्धीशी संबंधित उपाय, विधी आणि पौराणिक कथांचे सखोल महत्त्व मोठे आणि बहुआयामी आहे. दिवाळी हा केवळ दिव्यांचा सण नसून, तो अंधारावर प्रकाशाचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाच्या विजयाचे प्रतीक आहे. हा सण आशावाद दृढ करण्यासाठी आणि कल्याणकारी जीवनाची सुरुवात करण्यासाठी साजरा केला जातो.

    दिवाळीत धन आणि समृद्धीशी जोडलेले विधी, उपाय आणि कथा यांचे महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

    १. धन आणि समृद्धीशी संबंधित विधी आणि उपाय

    दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या उत्सवात धन (संपत्ती), आरोग्य आणि भौतिक समृद्धी प्राप्त करण्यासाठी अनेक ज्योतिषीय उपाय आणि विधी सांगितले आहेत.

    अ. धनत्रयोदशी (Dhanteras)

    • धनाचा अर्थ आणि खरेदी: 'धन' म्हणजे संपत्ती आणि धनत्रयोदशी हा दिवस नवीन खरेदी आणि गुंतवणुकीसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो.
    • कुबेर पूजा: भगवान कुबेर यांना धनाचे देवता मानले जाते. ज्योतिषशास्त्रानुसार, व्यवसायात फायदा होण्यासाठी त्यांची मूर्ती कामाच्या ठिकाणी उत्तर दिशेला ठेवावी.
    • आरोग्याची पूजा (धन्वंतरी): धनत्रयोदशीचा दिवस भगवान धन्वंतरी (देवतांचे वैद्य) यांना समर्पित आहे. उत्तम आरोग्य आणि रोगांपासून मुक्ती मिळावी यासाठी त्यांची पूजा केली जाते.
    • यमदीपदान (अपमृत्यूपासून रक्षण): धनत्रयोदशीला (किंवा काही वेळा नरक चतुर्दशीच्या पूर्वसंध्येला) यमदीपदान केले जाते. अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी यमराजाला (मृत्यूचे देवता) प्रार्थना केली जाते आणि दक्षिण दिशेला दिवा लावला जातो. संपूर्ण रात्री दिवा तेवत ठेवण्याची प्रथा आहे.

    ब. लक्ष्मीपूजन

    • लक्ष्मी देवीचे आवाहन: दिवाळीच्या दिवशी माता लक्ष्मीची पूजा केली जाते, जी संपत्ती, समृद्धी आणि सौभाग्याची देवी आहे. दिवे लावल्याने लक्ष्मीला लोकांच्या घरी येण्याचा मार्ग मिळतो, अशी श्रद्धा आहे.
    • आर्थिक महत्त्व: लक्ष्मीपूजन हा व्यापारी लोकांसाठी महत्त्वाचा दिवस असतो. या दिवशी हिशोबाचे नवीन वर्ष (विक्रम संवत) सुरू होते आणि लक्ष्मीच्या कृपेसाठी नवीन वह्यांची पूजा केली जाते.
    • स्वच्छता आणि पावित्र्य: देवी लक्ष्मी स्वच्छतेच्या ठिकाणी वास करते, त्यामुळे लक्ष्मीपूजनापूर्वी घराची स्वच्छता करणे महत्त्वाचे आहे. केरसुणीला (झाडू) लक्ष्मीचे रूप मानून तिची पूजा करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे, कारण ती घरातील अलक्ष्मी (दारिद्र्य) दूर करते.
    • प्रसाद: लक्ष्मी पूजनाला लाह्या-बत्ताशे, मिठाई, फळे आणि पंचामृत अर्पण करण्याची पद्धत आहे.
    • अष्टलक्ष्मी: लक्ष्मी देवीची आठ रूपे (अष्टलक्ष्मी) आहेत, जी भौतिक सुख, विजय, संतती, ज्ञान इत्यादी आठ प्रकारची समृद्धी प्रदान करतात. त्यांची पूजा केल्याने सर्व मानवी समस्या दूर होतात.

    क. समृद्धीसाठी सामान्य ज्योतिषीय/वास्तू उपाय

    विविध स्त्रोतांमध्ये धन आणि समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी अनेक उपाय सुचवले आहेत:

    • पारद शिवलिंग पूजा: दररोज श्रद्धा आणि विश्वासाने शुद्ध पारदपासून बनवलेल्या मंत्र-सिद्ध आणि जीवन-प्रतिष्ठित पारद शिवलिंगाची पूजा केल्यास घरात सुख आणि समृद्धी राहते.
    • ब्रह्ममुहूर्तावर उठणे: दररोज ब्रह्म मुहूर्तावर उठल्यास जीवनातील सर्व आर्थिक समस्या दूर होतात आणि प्रगती साधता येते.
    • कच्चा कापूस आणि केशर: व्यवसायात सतत नुकसान होत असल्यास, थोडा कच्चा कापूस केशरात रंगवून तो संकट निवारक हनुमानाच्या ११ वेळा मंत्राचा जप करून व्यवसायाच्या ठिकाणी बांधल्यास यश मिळते, अशी मान्यता आहे.
    • कस्तुरी: शुद्ध कस्तुरी चमकदार पिवळ्या कपड्यात गुंडाळून तिजोरीमध्ये ठेवल्यास आयुष्यभर सुख-समृद्धी टिकून राहते.
    • पिंपळाची पूजा: सोमवती अमावस्येच्या दिवशी पिंपळाच्या झाडाची पूजा करणे महत्त्वाचे मानले जाते, कारण पिंपळात साक्षात भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीचा वास असतो.
    • दीपदान: सोमवती अमावस्या दिवशी संध्याकाळी घराच्या मुख्य दरवाजाशी किंवा मंदिरात दीपदान केल्यास घरात सुख, शांती आणि समृद्धी येते.

    २. समृद्धी आणि धनाचे सखोल महत्त्व

    दिवाळीतील विधी केवळ भौतिक धन मिळवण्यासाठी नसतात, तर त्यांचे आध्यात्मिक आणि नैतिक महत्त्वही आहे:

    • आंतरिक आणि बाह्य समृद्धी: सोने-चांदी ही बाह्य प्रतीके आहेत, परंतु खरी संपत्ती आपल्या अंतरात आहे. आत प्रेम, शांती आणि आनंद आहे. विद्वत्ता हे खरे धन आहे आणि चारित्र्य, शांती आणि आत्मविश्वास हीच खरी समृद्धी आहे.
    • गतकाळ विसरणे: दिवाळीच्या वेळी लोक गतकाळातील दुःख विसरून जातात. फटाक्यांप्रमाणे गतकाळ जळून जातो आणि मन नवीन, नूतन बनते. दिवाळी ही संपत्तीच्या अभावाकडून समृद्धीकडे वळण्याची वेळ आहे.
    • अभ्यंग स्नानाचे शुद्धीकरण: नरक चतुर्दशी आणि दिवाळीच्या दिवशी अभ्यंगस्नान (तेलाने मर्दन करून स्नान) केले जाते. हे स्नान शरीराचे शारीरिक आणि आत्म्याचे आध्यात्मिक शुद्धीकरण दर्शवते.
      • हे स्नान नकारात्मकता दूर करण्यासाठी आणि ईर्ष्या, अहंकार, राग यांसारख्या पापांचा नाश करण्यासाठी केले जाते.
      • हे सकारात्मक उर्जेचा प्रवाह वाढवते.
      • अशा प्रकारे, अभ्यंग स्नान हे लक्ष्मी देवीच्या आगमनापूर्वी सर्व वाईट गोष्टी (अलक्ष्मी) धुऊन टाकण्याचे प्रतीक आहे.
    • नैतिकता आणि कृतज्ञता: लक्ष्मीपूजन करताना, आर्थिक व्यवहारातील सचोटी आणि अर्थप्राप्तीच्या साधनांविषयी कृतज्ञता ही दोन महत्त्वाची मूल्ये मनात रुजतात.

    ३. धन आणि समृद्धीशी संबंधित पौराणिक कथा

    दिवाळीतील विविध दिवसांची उत्पत्ती धन आणि समृद्धीच्या कथांशी जोडलेली आहे:

    अ. धनत्रयोदशीशी संबंधित कथा

    1. समुद्र मंथन आणि धन्वंतरी: असुरांसोबत इंद्रदेवाने समुद्र मंथन केले, तेव्हा त्यातून देवी लक्ष्मी आणि अमृतकुंभ घेऊन भगवान धन्वंतरी प्रकट झाले.
    2. यमदीपदानाची कथा: राजा हेमाच्या १६ वर्षीय पुत्राला लग्नाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू येणार होता. पण त्याच्या पत्नीने महालाच्या दारात सोन्या-चांदीच्या मोहरांचा ढीग लावून आणि असंख्य दिवे लावून त्याला जागृत ठेवले. दिव्यांच्या तेजाने यमाचे (सर्परूपातील) डोळे दिपले आणि तो परत गेला. अशाप्रकारे अपमृत्यू टळला.

    ब. लक्ष्मीपूजनाशी संबंधित कथा

    1. बली महाराजांचे पुनरागमन: भविष्योत्तर आणि ब्रह्म वैवर्त पुराणात दिवाळीचा संबंध बली महाराजांशी जोडलेला आहे. भगवान विष्णूंनी वामनावतार घेऊन बळीराजाला पाताळात पाठवले, परंतु या दिवशी त्याला वर्षातून एकदा पृथ्वीवर परत येण्याची अनुमती दिली. बळीच्या पराभवानंतरच लक्ष्मी माता आणि इतर देव-देवतांची सुटका झाली आणि जगात व्यवस्था (order) पुन्हा स्थापित झाली.

    क. नरक चतुर्दशीशी संबंधित कथा

    1. नरकासुर वध: या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने अत्याचारी राक्षस नरकासुराचा वध केला. नरकासुराने १६,१०० स्त्रियांचे अपहरण केले होते. श्रीकृष्णाने त्याला मारून त्या स्त्रियांची सुटका केली आणि त्यांना सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. ही कथा वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे आणि न्यायाच्या स्थापनेचे प्रतीक आहे.
    2. 
       

       दिवाळी: सांस्कृतिक महत्त्व आणि परंपरांची ओळख

       A Guide to the Cultural Significance and Traditions of Diwali

       --------------------------------------------------------------------------------

       प्रस्तावना (Introduction)

       दिवाळी, किंवा दीपावली, हा भारतातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि तेजस्वी सण आहे, जो "प्रकाशाचा उत्सव" म्हणून ओळखला जातो. हा सण केवळ दिव्यांची आरास आणि फटाक्यांच्या आतषबाजीपुरता मर्यादित नाही, तर तो खोल सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक अर्थाने परिपूर्ण आहे. हे मार्गदर्शक विविध व्यावसायिक पार्श्वभूमी असलेल्या वाचकांसाठी तयार केले आहे, जेणेकरून कामाच्या ठिकाणी सांस्कृतिक समज वाढावी आणि सर्वसमावेशक वातावरणाला चालना मिळावी.

       दिवाळीचे मूळ प्रतीक "अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाच्या विजयाचे" आहे. हा सण आपल्याला नूतन आशा, मैत्री आणि सद्भावना यांची आठवण करून देतो. जीवनातील साध्या-सोप्या आनंदांचा उत्सव साजरा करण्याची ही एक संधी असते.

       हे मार्गदर्शक 'अभ्यंगस्नान' (शुद्धीकरणाचे स्नान) आणि 'यमतर्पण' (दीर्घायुष्यासाठी अर्पण) यांसारख्या विशिष्ट विधींच्या सखोल प्रतीकात्मकतेचा शोध घेईल, आणि त्यांना संपूर्ण पंचदिवसीय उत्सवाच्या व्यापक संदर्भात ठेवून त्यांचे एकत्रित सांस्कृतिक महत्त्व स्पष्ट करेल.

       --------------------------------------------------------------------------------

       1. नरक चतुर्दशी: आत्मशुद्धी आणि संरक्षणाचा दिवस (Naraka Chaturdashi: A Day of Purification and Protection)

       नरक चतुर्दशी हा दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या साखळीतील एक महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवसाचे महत्त्व पौराणिक कथेमध्ये खोलवर रुजलेले आहे. या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुर नावाच्या दुष्ट राक्षसाचा वध केला आणि त्याच्या कैदेत असलेल्या सोळा हजार शंभर स्त्रियांची सुटका केली. विशेष म्हणजे, नरकासुराने मृत्यूच्या आधी आपली आई, भूदेवी (Mother Earth), हिच्याकडून एक वरदान मागितले होते की त्याच्या मृत्यूचा दिवस सर्वांनी रंगीबेरंगी दिव्यांनी साजरा करावा. त्यामुळे हा दिवस केवळ वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक नाही, तर तो एका अनपेक्षित क्षमाशीलतेचे आणि उत्सवाचे प्रतीक म्हणूनही साजरा केला जातो.

       या दिवसाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पहाटे केले जाणारे दोन प्रमुख विधी – 'अभ्यंगस्नान' आणि 'यमतर्पण'. हे दोन्ही विधी शारीरिक शुद्धीकरणासोबतच आध्यात्मिक संरक्षण आणि आरोग्याचे प्रतीक आहेत. आपण यातील पहिल्या विधीने, म्हणजेच अभ्यंगस्नान किंवा मंगलमय स्नानाने, सुरुवात करूया.

       1.1. अभ्यंगस्नान: मंगलमय स्नान आणि त्याचे महत्त्व (Abhyangsnan: The Auspicious Bath and Its Significance)

       अभ्यंगस्नान म्हणजे तेल आणि सुगंधी उटणे लावून सूर्योदयापूर्वी केले जाणारे मंगलमय स्नान. हा केवळ एक पारंपरिक विधी नसून त्याचे आरोग्यदायी आणि प्रतिकात्मक महत्त्वही आहे.

       अभ्यंगस्नानाची पद्धत:

       1. वेळ: हे स्नान पहाटे सूर्योदयापूर्वी (पहाटे सूर्योदयापूर्वी) केले जाते.
       2. तेलाने मर्दन: संपूर्ण शरीराला (अंगाला) तेलाने मालिश केले जाते. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने तिळाचे तेल (तिळाचे तेल) वापरले जाते. आयुर्वेदानुसार, शरीरातील वात, पित्त आणि कफ दोषांचे संतुलन राखण्यासाठी वेगवेगळ्या तेलांचा वापर सुचवला आहे. उदाहरणार्थ, कोरड्या त्वचेसाठी (वात) तिळाचे तेल, उष्ण प्रकृतीसाठी (पित्त) नारळाचे तेल (नारळाचे तेल) आणि कफ प्रकृतीसाठी मोहरीचे तेल (मोहरीचे तेल) फायदेशीर मानले जाते.
       3. उटण्याचा वापर: तेलाने मर्दन केल्यानंतर शरीराला 'उटणे' (औषधी उटण्याने) लावले जाते. उटणे हे विविध औषधी आणि सुगंधी वनस्पतींपासून बनवलेले एक मिश्रण असते.
       4. उष्णोदकाने स्नान: त्यानंतर कोमट किंवा गरम पाण्याने (उष्ण पाणी) स्नान केले जाते.

       अभ्यंगस्नानाचे महत्त्व:

       • पौराणिक महत्त्व (Mythological Significance): हा विधी भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्यानंतर रक्ताचे शिंतोडे धुण्यासाठी केलेल्या स्नानाचे स्मरण करतो. हे स्नान वाईटावर विजय मिळवल्यानंतरच्या शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे.
       • प्रतिकात्मक महत्त्व (Symbolic Significance): अभ्यंगस्नान हे केवळ शारीरिक स्वच्छतेपुरते मर्यादित नाही, तर ते आत्मिक शुद्धीकरणाचेही प्रतीक आहे. या विधीतून मागील वर्षातील नकारात्मकता, अहंकार (अहंकाराचे उच्चाटन) आणि वाईट विचार धुऊन टाकले जातात आणि नव्या सकारात्मकतेने आयुष्याची सुरुवात केली जाते.
       • आरोग्यदायी फायदे (Health Benefits): आयुर्वेदानुसार, अभ्यंगस्नानाचे अनेक शारीरिक फायदे आहेत. यामुळे त्वचा मुलायम आणि तजेलदार राहते, स्नायू बलवान होतात (स्नायू बलवान आणि पुष्ट व्हावेत), रक्ताभिसरण सुधारते, चांगली झोप लागते आणि तणाव कमी होऊन संपूर्ण आरोग्याला चालना मिळते.

       1.2. यमतर्पण: अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी एक विधी (Yamatarpan: A Ritual to Avert Untimely Death)

       अभ्यंगस्नानानंतर सकाळी 'यमतर्पण' हा विधी केला जातो. यमराज, जे मृत्यूचे देवता आणि धर्माचे पालनकर्ते (मृत्यूचे देवता आणि धर्माचे पालनकर्ते) मानले जातात, त्यांना हे तर्पण अर्पण केले जाते. स्वतःच्या आणि कुटुंबातील सदस्यांच्या आयुष्यातील अकाली मृत्यूचे (अकाल मृत्यू टाळणे) संकट टळावे, हा या विधीमागील मुख्य हेतू आहे.

       यमतर्पणाची पद्धत:

       1. वेळ: हा विधी नरक चतुर्दशीला सकाळी अभ्यंगस्नानानंतर केला जातो.
       2. दिशा: तर्पण करणारी व्यक्ती दक्षिणेकडे तोंड करून बसते (दक्षिणेकडे तोंड करून बसावे), कारण ही दिशा यमदेवाचे स्थान मानली जाते.
       3. अर्पण: तर्पण करताना पाण्याच्या पात्रात विशिष्ट वस्तू मिसळून अर्पण करण्याची पद्धत आहे, जी कौटुंबिक स्थितीनुसार बदलते:
          • ज्या व्यक्तीचे वडील हयात आहेत (वडील हयात आहेत), त्यांनी पाण्यात केवळ न शिजवलेले तांदूळ (अक्षता) घालून तर्पण करावे (पाण्यात केवळ अक्षता घालून तर्पण करावे).
          • ज्या व्यक्तीचे वडील हयात नाहीत (वडील हयात नाहीत), त्यांनी पाण्यात काळे तीळ घालून तर्पण करावे (पाण्यात काळे तीळ घालून तर्पण करावे).

       तर्पण करताना यमराजाच्या खालील १४ नावांचा उच्चार केला जातो:

       क्र.	यमराजांची नावे (The 14 Names of Yamaraj)
       1.	ॐ यमाय नमः।
       2.	ॐ धर्मराजाय नमः।
       3.	ॐ मृत्यवे नमः।
       4.	ॐ अन्तकाय नमः।
       5.	ॐ वैवस्वताय नमः।
       6.	ॐ कालाय नमः।
       7.	ॐ सर्वभूतक्षयकर नमः।
       8.	ॐ औदुंबराय नमः।
       9.	ॐ दध्नाय नमः।
       10.	ॐ नीलाय नमः।
       11.	ॐ परमेष्ठिने नमः।
       12.	ॐ वृकोदराय नमः।
       13.	ॐ चित्राय नमः।
       14.	ॐ चित्रगुप्ताय नमः।

       --------------------------------------------------------------------------------

       2. दिवाळीचा पंचदिवसीय उत्सव: एक व्यापक आढावा (The Five-Day Festival of Diwali: A Broader Overview)

       नरक चतुर्दशी हा दिवाळीतील एक महत्त्वाचा दिवस असला तरी, तो एका मोठ्या, पाच ते सहा दिवसांच्या उत्सवाचा भाग आहे. या संपूर्ण उत्सवाची रचना समजून घेतल्यास दिवाळीच्या सांस्कृतिक महत्त्वाचे अधिक सखोल आकलन होते. विशेष म्हणजे, या उत्सवाच्या क्रमामध्ये प्रादेशिक भिन्नता आढळते. दक्षिण भारतात, नरक चतुर्दशी हा मुख्य दिवस मानला जातो, तर उत्तर भारतात अमावास्येच्या दिवशी होणारे लक्ष्मीपूजन हे उत्सवाचे केंद्रस्थान असते. या दिवसांची क्रमवार रचना एका सांस्कृतिक प्रगतीचे दर्शन घडवते; निसर्ग आणि आरोग्याच्या पूजनापासून (वसुबारस, धनत्रयोदशी) सुरुवात होऊन, आध्यात्मिक आणि भौतिक समृद्धीच्या शिखरावर (लक्ष्मीपूजन) पोहोचते आणि शेवटी महत्त्वाच्या सामाजिक नात्यांच्या (पती-पत्नीसाठी बलिप्रतिपदा आणि भाऊ-बहिणीसाठी भाऊबीज) दृढीकरणाने समाप्त होते.

       हा क्रम अधिक स्पष्ट करण्यासाठी, आपण २०२५ सालातील तारखांचे उदाहरण घेऊ शकतो:

       • वसुबारस (Vasu Baras): १७ ऑक्टोबर २०२५. हा दिवाळीचा पहिला दिवस असून, या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते. कृषीप्रधान संस्कृतीत गुरांचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा दिवस आहे.
       • धनत्रयोदशी (Dhanatrayodashi): १८ ऑक्टोबर २०२५. या दिवशी धन्वंतरी (आरोग्याची देवता) आणि कुबेर (संपत्तीची देवता) यांची पूजा केली जाते. या दिवसाशी एक पौराणिक कथा जोडलेली आहे, ज्यात राजा हिमाच्या सोळा वर्षांच्या मुलाला त्याच्या लग्नाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू येणार असल्याची भविष्यवाणी असते. त्याच्या पत्नीने त्या रात्री महालाच्या दारात दिवे, सोने आणि चांदीचे ढीग रचून ठेवले. जेव्हा यमराज सर्परूपात आले, तेव्हा दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या तेजाने त्यांचे डोळे दिपले आणि ते आत प्रवेश करू शकले नाहीत. अशा प्रकारे तिने आपल्या पतीचे प्राण वाचवले. या कथेचे स्मरण म्हणून, अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे वात करून 'यमदीप' (Yamadeepa) लावण्याची प्रथा आहे. दुसऱ्या दिवशी केल्या जाणाऱ्या 'यमतर्पण' विधीप्रमाणेच, हा विधीसुद्धा कुटुंबाच्या संरक्षणासाठी यमराजाचा सन्मान करण्याच्या व्यापक संकल्पनेचा भाग आहे.
       • नरक चतुर्दशी (Naraka Chaturdashi): २० ऑक्टोबर २०२५. हा दिवस अभ्यंगस्नान आणि यमतर्पण या विधींसाठी ओळखला जातो, ज्याचे वर्णन मागील विभागात केले आहे.
       • लक्ष्मीपूजन (Lakshmi Pujan): २० ऑक्टोबर २०२५ (अमावास्या रात्र). हा दिवाळीचा मुख्य दिवस असून तो अमावास्येच्या रात्री साजरा केला जातो. या दिवशी समृद्धी आणि ऐश्वर्यासाठी देवी लक्ष्मीची पूजा केली जाते. व्यापारी या दिवशी आपल्या हिशोबाच्या वह्यांची पूजा करून नवीन वर्षाची सुरुवात करतात.
       • बलिप्रतिपदा / दिवाळी पाडवा (Bali Pratipada / Diwali Padwa): २२ ऑक्टोबर २०२५. हा दिवस दानशूर राजा बळीच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो. काही समाजांमध्ये हे नवीन वर्षाची सुरुवात मानले जाते. या दिवशी पती-पत्नीच्या नात्याचे प्रतीक म्हणून पत्नी पतीला ओवाळते. या दिवशी गोवर्धन पूजा (Govardhan Puja) देखील केली जाते, जी भगवान श्रीकृष्णाने इंद्रदेवावर मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक आहे.
       • भाऊबीज (Bhaubeej): २३ ऑक्टोबर २०२५. हा दिवाळीचा शेवटचा दिवस असून तो भाऊ-बहिणीच्या पवित्र नात्याला समर्पित आहे. या दिवशी बहीण भावाला ओवाळते आणि त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते.

       --------------------------------------------------------------------------------

       3. दिवाळीचा सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक दृष्टिकोन (Cultural and Historical Perspectives on Diwali)

       दिवाळी हा सण प्राचीन परंपरांमध्ये रुजलेला असला तरी, तो एक जिवंत आणि प्रवाही उत्सव आहे. काळाच्या ओघात त्याच्या स्वरूपात आणि साजरे करण्याच्या पद्धतीत अनेक बदल झाले आहेत. या विभागात आपण या सणाच्या ऐतिहासिक संदर्भांचा आणि त्याच्या बदलत्या स्वरूपाचा आढावा घेऊ.

       पूर्वीची एकत्र कुटुंबपद्धती आणि मर्यादित गरजा यांमुळे दिवाळीचा अनुभव अधिक पारंपरिक आणि कौटुंबिक होता. आजच्या विभक्त कुटुंबपद्धती आणि धावपळीच्या युगात दिवाळीच्या स्वरूपात बदल झाला आहे, जो खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होतो.

       पहलू (Aspect)	पूर्वीची दिवाळी (Traditional Diwali)	आधुनिक दिवाळी (Modern Diwali)
       कौटुंबिक स्वरूप	एकत्र कुटुंब पद्धती, खेळीमेळीचे वातावरण	विभक्त कुटुंबे, यांत्रिकपणा
       फराळाचे पदार्थ	घरोघरी बनवले जात असत	बाजारातून विकत आणण्याकडे कल
       पोशाख	पारंपरिक पोशाख जसे नऊवारी लुगडे, धोतर	आधुनिक फॅशनचे कपडे, जीन्स, कुर्ते
       सजावट	मातीच्या पणत्या आणि आकाश कंदील	विजेच्या दिव्यांची रोषणाई (Lighting)
       सामाजिक देवाणघेवाण	एकमेकांच्या घरी जाऊन फराळ करणे	बाहेर फिरायला जाण्याला पसंती

       दिवाळी केवळ एका पौराणिक कथेपुरती मर्यादित नाही, तर तिच्याशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत, ज्यामुळे तिला संपूर्ण भारतात महत्त्व प्राप्त झाले आहे:

       • चौदा वर्षांचा वनवास संपवून भगवान श्री राम अयोध्येत परतल्याचा आनंदोत्सव.
       • जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांना याच दिवशी निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त झाले.
       • शिखांचे सहावे गुरू, गुरू हरगोबिंद यांची मुघल कैदेतून सुटका झाल्याचा दिवस.

       या विविध कथा दिवाळीच्या सर्वसमावेशक स्वरूपाचे आणि तिच्या व्यापक सांस्कृतिक महत्त्वाचे दर्शन घडवतात.

       --------------------------------------------------------------------------------

       4. निष्कर्ष: सर्वसमावेशक कार्यस्थळासाठी सांस्कृतिक समज (Conclusion: Cultural Understanding for an Inclusive Workplace)

       दिवाळी हा केवळ विधी आणि परंपरांचा सण नाही, तर तो आशा, नूतनीकरण, कौटुंबिक स्नेह आणि वाईटावर चांगल्याच्या सार्वत्रिक विजयाचा एक शक्तिशाली संदेश देतो. गतकाळातील दुःख आणि नकारात्मकता विसरून नव्या उत्साहाने जीवनाची सुरुवात करण्याची ही प्रेरणा आहे.

       व्यावसायिक वातावरणात, या सणामागील सखोल अर्थ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, दिवाळीच्या काळात एखाद्या सहकाऱ्याने सकाळची शांतता जपली असेल, तर ते केवळ वैयक्तिक प्राधान्य नसून 'यमतर्पण' सारख्या विधीसाठी असू शकते, ज्यात ते आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करत असतात. हे समजणे म्हणजे केवळ सांस्कृतिक माहिती मिळवणे नव्हे, तर त्यांच्या मूल्यांप्रति सहानुभूती दर्शवणे होय. उत्सवाचा उत्साह हा 'नरक चतुर्दशी'च्या कथेप्रमाणे वाईटावर मिळवलेल्या विजयातून येतो, हे ओळखल्याने आपण अधिक प्रामाणिक आणि आदराने संवाद साधू शकतो.

       अशा प्रकारची सांस्कृतिक जागरूकता वाढवणे हे खऱ्या अर्थाने सर्वसमावेशक आणि सौहार्दपूर्ण कामाचे वातावरण तयार करण्याचा पाया आहे. जेव्हा प्रत्येक कर्मचाऱ्याला असे वाटते की त्याच्या सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचा आदर केला जातो आणि ती समजून घेतली जाते, तेव्हाच तो संस्थेचा एक अविभाज्य आणि मूल्यवान भाग बनतो.

    3. दिवाळी २०२५: प्रकाशाच्या उत्सवाचे समग्र मार्गदर्शक

       प्रस्तावना: प्रकाशाच्या उत्सवाचे स्वागत

       दिवाळी किंवा दीपावली, हा प्रकाशाचा एक मांगलिक उत्सव आहे, जो 'अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय' याचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जातो. हा सण केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित नसून, तो पाच ते सात दिवसांचा एक आनंदसोहळा आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक दिवसाचे स्वतःचे विशेष असे सांस्कृतिक, पौराणिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. घराघरांत पणत्यांची आरास, दारांत आकाशकंदील आणि रांगोळीची सजावट, फराळाचा सुगंध आणि नवीन वस्त्र परिधान करून साजरा होणारा हा उत्सव कौटुंबिक नातेसंबंध दृढ करणारा आणि सामाजिक एकोपा वाढवणारा आहे. या लेखाचा उद्देश २०२५ च्या दिवाळीचे सविस्तर, शास्त्रोक्त आणि सांस्कृतिक महत्त्व उलगडून दाखवणे हा आहे, जेणेकरून या उत्सवाचा खरा अर्थ आणि त्यामागील उदात्त भावना सर्वांपर्यंत पोहोचावी.

       --------------------------------------------------------------------------------

       १. दिवाळीचे सखोल महत्त्व: परंपरेच्या पलीकडे

       दिवाळीचे महत्त्व केवळ बाह्य सजावट, रोषणाई आणि विधींपुरते मर्यादित नाही; ते एका सखोल आध्यात्मिक साधनेचे प्रतीक आहे. हा सण आपल्याला बाह्य जगासोबतच आपल्या अंतर्मनातही डोकावून पाहण्याची संधी देतो. दिवाळी म्हणजे केवळ दिवे लावणे आणि मिठाई वाटणे नव्हे, तर आपल्यातील आंतरिक ज्ञानाचा प्रकाश प्रज्वलित करणे होय.

       गुरुदेव श्री श्री रविशंकर यांच्या संदेशानुसार, दिवाळी म्हणजे भूतकाळातील दुःखे, कटुता आणि नकारात्मकता विसरून एक नवीन, सकारात्मक सुरुवात करण्याची संधी आहे. आपण जे फटाके वाजवतो, ते केवळ बाह्य आवाजासाठी नसून, ते आपल्या मनातील नकारात्मक विचार आणि भावनांना जाळून टाकण्याचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे फटाका जळून नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आपणही भूतकाळातील ओझे उतरवून भविष्याकडे नव्या उत्साहाने पाहिले पाहिजे.

       या सणातून आपल्याला खऱ्या संपत्तीची ओळख होते. खरी संपत्ती केवळ सोने-चांदी किंवा भौतिक वस्तू नसून, आपल्यातील प्रेम, शांती, आत्मविश्वास आणि ज्ञान ही आहे. 'ईश्वर माझ्यासोबत आहे' ही जाणीव हीच खरी बुद्धिमत्ता आणि समृद्धी आहे. ही भावना जेव्हा मनात दृढ होते, तेव्हा जीवनातील कोणताही अभाव जाणवत नाही आणि मन समाधानाने भरून जाते.

       थोडक्यात, दिवाळी आपल्याला केवळ बाह्य प्रकाशच नव्हे, तर आंतरिक ज्ञानाचा प्रकाश प्रज्वलित करण्याची प्रेरणा देते. हा सण आपल्यातील सद्गुणांना जागृत करून जीवनाला एक नवा अर्थ देतो. हाच आंतरिक प्रकाश मिळवण्यासाठी दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाचे विशिष्ट महत्त्व आणि विधी परंपरेने सांगितले आहेत, जे आपण आता सविस्तरपणे पाहूया.

       --------------------------------------------------------------------------------

       २. दिवाळी २०२५: सणांचे दिवस, मुहूर्त आणि महत्त्व

       दिवाळीचा सण हा केवळ एक-दोन दिवसांचा नसून, तो वसुबारस पासून सुरू होऊन भाऊबीज पर्यंत चालणारा एक विस्तृत उत्सव आहे. यातील प्रत्येक दिवसाचे स्वतंत्र महत्त्व, विधी आणि त्यामागे एक सुंदर पौराणिक कथा आहे. चला, २०२५ मधील दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाची तारीख, त्याचे महत्त्व आणि त्यामागील कथांचा आढावा घेऊया.

       २.१. वसुबारस (गोवत्स द्वादशी): १७ ऑक्टोबर २०२५

       दिवाळीचा आरंभ वसुबारस या दिवसाने होतो. 'वसु' म्हणजे द्रव्य (धन) आणि 'बारस' म्हणजे द्वादशी. या दिवशी गोधनाची पूजा केली जाते. भारत हा कृषिप्रधान देश असल्याने, गाय आणि वासरू हे समृद्धीचे प्रतीक मानले जातात. या दिवशी संध्याकाळी सवत्स गायीची (वासरासहित गाय) पूजा केली जाते. स्त्रिया उपवास करतात आणि गायीला पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवून आपल्या मुला-बाळांच्या सुखी आणि निरामय आयुष्यासाठी प्रार्थना करतात. या दिवशी गहू, मूग खात नाहीत. स्त्रिया बाजरीची भाकरी व गवारीच्या शेंगांची भाजी खाऊन उपवास सोडतात.

       २.२. धनत्रयोदशी (धनतेरस): १८ ऑक्टोबर २०२५

       धनत्रयोदशी हा दिवाळीच्या सणातील दुसरा महत्त्वाचा दिवस. या दिवसामागे राजा हेमाच्या पुत्राची पौराणिक कथा सांगितली जाते. भविष्यवाणीनुसार, राजपुत्राचा त्याच्या लग्नाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होणार असतो. मात्र, त्याची पत्नी त्या रात्री त्याला झोपू देत नाही आणि महालाच्या दारात सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांचा ढिग रचून सर्वत्र अगणित दिवे लावते. जेव्हा यम सर्परूपात येतो, तेव्हा दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या तेजाने त्याचे डोळे दिपतात आणि तो राजपुत्राचे प्राण न घेता परत जातो. या कथेपासून प्रेरणा घेऊन, अपमृत्यू टाळण्यासाठी धनत्रयोदशीच्या दिवशी यमराजासाठी तेरा दिवे लावण्याची प्रथा, ज्याला 'यमदीपदान' म्हणतात, सुरू झाली.

       हा दिवस आयुर्वेदाचे जनक भगवान धन्वंतरी यांची जयंती म्हणूनही साजरा केला जातो. समुद्रमंथनातून अमृतकुंभ घेऊन प्रकट झालेल्या धन्वंतरींची पूजा करून उत्तम आरोग्यासाठी प्रार्थना केली जाते. प्रसाद म्हणून कडुनिंबाची पाने दिली जातात, जे आरोग्यासाठी अत्यंत गुणकारी मानले जाते. या दिवशी नवीन वस्तू, सोने-चांदी आणि भांडी खरेदी करणे शुभ मानले जाते.

       • यमदीपदान:
         • मुहूर्त: सायंकाळी १८:०८ ते १९:१४.
         • विधी: या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे वात करून दिवा लावला जातो, कारण दक्षिण दिशा ही यमराजाची दिशा मानली जाते. गहू किंवा मातीचे तेरा दिवे लावण्याची प्रथा आहे. दिवा लावताना खालील मंत्र म्हणून प्रार्थना केली जाते:
           • मूळ इंग्रजी मंत्र: "I offer these thirteen lamps to the son (Lord Yama) of the Sun deity (Surya), so that He liberates me from the clutches of death and bestows His blessings upon me."
           • मराठी अर्थ: "मी हे तेरा दिवे सूर्यपुत्र यमराजाला अर्पण करत आहे, जेणेकरून ते मला मृत्यूच्या पाशातून मुक्त करतील आणि माझ्यावर कृपा करतील."
       • धन्वंतरी आणि लक्ष्मी-नारायण पूजा (धनतेरस पूजा):
         • धन्वंतरी पूजा मुहूर्त: सकाळी ०५:१५ ते ०७:४९.
         • लक्ष्मी-नारायण पूजा मुहूर्त: सायंकाळी १८:०८ ते २०:२१.

       २.३. नरक चतुर्दशी: १९-२० ऑक्टोबर २०२५

       नरक चतुर्दशीचा दिवस भगवान श्रीकृष्णाच्या शौर्याचे प्रतीक आहे. या दिवशी श्रीकृष्णाने प्राग्ज्योतिषपूरचा राजा, नरकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध केला आणि त्याच्या बंदिवासातून १६,१०० स्त्रियांची सुटका करून त्यांना सन्मान मिळवून दिला. या विजयाचे प्रतीक म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो. याला 'छोटी दिवाळी' असेही म्हणतात आणि विशेषतः दक्षिण भारतात या दिवसाला दिवाळीचा मुख्य दिवस मानले जाते.

       • काली चौदस आणि हनुमान पूजा (१९ ऑक्टोबरची रात्र):
         • मुहूर्त: १९ ऑक्टोबर रात्री २३:१८ ते २० ऑक्टोबर ००:०३ पर्यंत.
         • महत्त्व: या रात्री वाईट शक्ती आणि नकारात्मक ऊर्जा दूर करण्यासाठी देवी कालीची पूजा केली जाते. त्याचबरोबर, शक्ती आणि धैर्यासाठी भगवान हनुमानाची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे. या पूजेसाठी खालील मंत्रांचा जप केला जातो:
           • काली मंत्र: ॐ क्रीं कालिकायै नमः
           • हनुमान मंत्र: ॐ हं हनुमते नमः
       • अभ्यंगस्नान (२० ऑक्टोबर, पहाटे):
         • मुहूर्त: सकाळी ०४:२४ ते ०५:१३.
         • महत्त्व: नरक चतुर्दशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी तेल आणि सुगंधी उटणे लावून स्नान करण्याला 'अभ्यंगस्नान' म्हणतात. हे स्नान पापांपासून मुक्ती आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक मानले जाते. या स्नानाला 'गंगा स्नान' इतकेच पवित्र मानले जाते.
       • यमतर्पण (२० ऑक्टोबर, सकाळी):
         • महत्त्व: अभ्यंगस्नानानंतर यमराजाला तर्पण (पाणी अर्पण) करण्याची परंपरा आहे. अकाली मृत्यूचे भय टाळण्यासाठी आणि पितरांचे आशीर्वाद मिळवण्यासाठी हा विधी केला जातो.
         • विधी: हा विधी दक्षिणेकडे तोंड करून केला जातो. ज्यांचे वडील हयात आहेत त्यांनी पाण्यात केवळ अक्षता (तांदूळ) घालून आणि ज्यांचे वडील हयात नाहीत त्यांनी काळे तीळ घालून तर्पण करावे. यमराजाच्या खालील १४ नावांचा उच्चार करून प्रत्येक नावानंतर तर्पण केले जाते:
           1. ॐ यमाय नमः।
           2. ॐ धर्मराजाय नमः।
           3. ॐ मृत्यवे नमः।
           4. ॐ अन्तकाय नमः।
           5. ॐ वैवस्वताय नमः।
           6. ॐ कालाय नमः।
           7. ॐ सर्वभूतक्षयाय नमः।
           8. ॐ औदुंबराय नमः।
           9. ॐ दध्नाय नमः।
           10. ॐ नीलाय नमः।
           11. ॐ परमेष्ठिने नमः।
           12. ॐ वृकोदराय नमः।
           13. ॐ चित्राय नमः।
           14. ॐ चित्रगुप्ताय नमः।

       २.४. लक्ष्मीपूजन (मुख्य दिवाळी): २० आणि २१ ऑक्टोबर २०२५

       लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीतील सर्वात महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी संपत्ती, समृद्धी आणि सौभाग्याची देवता असलेल्या लक्ष्मीची पूजा केली जाते. २०२५ मध्ये लक्ष्मीपूजनाच्या तारखेबद्दल दोन भिन्न मते प्रचलित आहेत:

       • मत १ (२० ऑक्टोबर): 'Dipika' या स्रोतानुसार, जरी अमावस्या तिथी २१ ऑक्टोबरला असली, तरी अमावस्येची रात्र २० ऑक्टोबरलाच सुरू होत असल्याने पूजन २० तारखेला करणे शास्त्रानुसार योग्य आहे.
         • लक्ष्मीपूजन मुहूर्त (२० ऑक्टोबर): सायंकाळी १८:०९ ते २०:२२.
       • मत २ (२१ ऑक्टोबर): 'Zee News' या स्रोतानुसार, लक्ष्मीपूजन २१ ऑक्टोबर रोजी साजरे केले जाईल.
         • लक्ष्मीपूजन मुहूर्त (२१ ऑक्टोबर): सायंकाळी १९:०८ ते २०:१८.

       या दिवशी घराची स्वच्छता करून, रांगोळी काढून, दिवे लावून लक्ष्मीचे स्वागत केले जाते. पूजेमध्ये केरसुणीला लक्ष्मीचे रूप मानून तिचीही पूजा केली जाते. लाह्या आणि बत्तासे यांचा नैवेद्य दाखवला जातो.

       'गरुड पुराणानुसार', २१ ऑक्टोबर हा अमावस्येचा दिवस असल्याने या दिवशी आपल्या पितरांसाठी (पूर्वजांसाठी) श्राद्ध किंवा तर्पण करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

       २.५. बलिप्रतिपदा आणि गोवर्धन पूजा (दिवाळी पाडवा): २२ ऑक्टोबर २०२५

       कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला 'बलिप्रतिपदा' किंवा 'दिवाळी पाडवा' म्हणतात. भगवान विष्णूने वामन अवतारात बळीराजाला पाताळात धाडले, पण त्याच्या दानशूरतेवर प्रसन्न होऊन त्याला आशीर्वाद दिला की या दिवशी पृथ्वीवर त्याचे राज्य चालेल. त्यामुळे 'इडा पीडा टळो व बळीचे राज्य येवो' अशी प्रार्थना केली जाते.

       हा दिवस साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने अत्यंत शुभ मानला जातो. व्यापारी या दिवशी नवीन वह्यांचे पूजन करून आपल्या नववर्षाची सुरुवात करतात. हा दिवस पती-पत्नीच्या नात्यासाठीही विशेष आहे; पत्नी पतीला ओवाळते आणि त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते. याच दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने इंद्राचा गर्व हरण करण्यासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला होता, म्हणून 'गोवर्धन पूजा' आणि 'अन्नकूट' साजरा करण्याचीही प्रथा आहे.

       २.६. भाऊबीज (यमद्वितीया): २३ ऑक्टोबर २०२५

       दिवाळीचा शेवटचा दिवस म्हणजे भाऊबीज. यमराज आपली बहीण यमी (यमुना) हिच्या घरी जेवायला गेला, त्या दिवसाचे स्मरण म्हणून हा सण साजरा केला जातो. या दिवशी बहीण आपल्या भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते. भाऊ बहिणीला प्रेमाने ओवाळणी (भेटवस्तू) देतो. हा सण भाऊ-बहिणीच्या पवित्र आणि अतूट नात्याचे प्रतीक आहे.

       • भाऊबीज मुहूर्त: दुपारी १२:५९ ते ०३:३५.

       --------------------------------------------------------------------------------

       ३. अभ्यंगस्नानाचे महत्त्व: शास्त्र आणि आरोग्य

       अभ्यंगस्नान हा दिवाळीतील, विशेषतः नरक चतुर्दशीच्या सकाळचा एक अविभाज्य आणि महत्त्वपूर्ण विधी आहे. हे केवळ एक पारंपारिक स्नान नसून, त्यामागे पौराणिक संदर्भ आणि आरोग्यदायी आयुर्वेदिक तत्त्वे दडलेली आहेत.

       • पौराणिक संदर्भ: आख्यायिकेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्यानंतर त्याच्या रक्ताचे शिंतोडे आपल्या शरीरावरून धुऊन काढण्यासाठी तेल आणि उटणे लावून स्नान केले. हे स्नान केवळ शारीरिक स्वच्छतेचेच नव्हे, तर पापांपासून मुक्ती आणि वाईटावर मिळवलेल्या विजयानंतरच्या नव्या, शुद्ध सुरुवातीचे प्रतीक आहे. म्हणूनच, अभ्यंगस्नान हे नकारात्मकता दूर करून सकारात्मक ऊर्जेचे स्वागत करणारे मानले जाते.
       • आयुर्वेदिक फायदे: आयुर्वेदात 'अभ्यंग' म्हणजेच तेलाने मालिश करण्याला दैनंदिन दिनचर्येचा भाग मानले आहे. दिवाळीच्या काळात, विशेषतः हिवाळ्याच्या सुरुवातीला, याचे आरोग्यदायी फायदे अधिकच महत्त्वाचे ठरतात.
         • त्वचेचे आरोग्य: तेलाच्या मालिशमुळे त्वचेचा कोरडेपणा दूर होतो. त्वचा मऊ, तेजस्वी आणि सतेज बनते.
         • स्नायू आणि हाडांना बळकटी: नियमित अभ्यंगामुळे स्नायूंची लवचिकता वाढते आणि हाडांना बळकटी मिळते, ज्यामुळे सांधेदुखीसारख्या त्रासांपासून आराम मिळतो.
         • त्रिदोषांचे संतुलन: अभ्यंगामुळे शरीरातील वात, पित्त आणि कफ या तीनही दोषांचे संतुलन राखण्यास मदत होते, ज्यामुळे आरोग्य उत्तम राहते.
         • तणावमुक्ती: कोमट तेलाने केलेली मालिश शरीराबरोबरच मनालाही शांत करते. यामुळे शारीरिक आणि मानसिक तणाव कमी होऊन मनःशांती लाभते.
       • योग्य पद्धत: अभ्यंगस्नानाची सुरुवात सकाळी ब्रह्ममुहूर्तावर कोमट पाणी पिऊन करावी. त्यानंतर, तिळाचे, खोबरेल किंवा मोहरीचे कोमट तेल डोक्यापासून पायापर्यंत हळुवारपणे लावावे आणि मालिश करावी. तेल शरीरात मुरल्यानंतर सुगंधी उटणे (बेसन, हळद, चंदन, वाळा इत्यादींचे मिश्रण) लावून कोमट पाण्याने स्नान करावे. प्रांतानुसार वापरल्या जाणाऱ्या तेलाचे प्रकार बदलतात, परंतु त्यामागील आरोग्याचा उद्देश तोच असतो.

       --------------------------------------------------------------------------------

       ४. दिवाळीच्या परंपरा: काल आणि आज

       शंभर वर्षांपूर्वी, १८९८ मध्ये कवी 'दत्त' (दत्तात्रय कोंडो घाटे) यांनी त्यांच्या कवितेत दिवाळीचे वर्णन करताना म्हटले होते:

       पौरजनही निजगृहा रंगवीती, द्वारकेशी सुमहार घालिताती, नवी वस्त्रे भूषणे लेवुनी ही, घरे सजली जणु पुरुष भव्य देही।

       या ओळींमधून दिसून येते की घरे रंगवणे, दारावर तोरणे लावणे आणि नवीन वस्त्रे परिधान करणे ही परंपरा किती जुनी आहे. एक शतक उलटून गेले तरी दिवाळीचा मूळ उत्साह आणि आनंद आजही टिकून आहे. मात्र, काळाच्या ओघात दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत निश्चितच काही बदल झाले आहेत.

       घटक	पूर्वीची दिवाळी (काल)	सध्याची दिवाळी (आज)
       कुटुंब पद्धती	एकत्र कुटुंबपद्धतीमुळे सण सर्वांच्या सहकार्याने आणि खेळीमेळीच्या वातावरणात साजरा होत असे.	विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे सणाचा आनंद आणि साजरा करण्याचे स्वरूप अधिक मर्यादित झाले आहे.
       फराळ	लाडू, करंज्या, चिवडा, चकली असे फराळाचे पदार्थ घरीच बनवण्याची परंपरा होती.	धावपळीच्या जीवनामुळे फराळ बाजारातून विकत आणण्याकडे लोकांचा कल वाढला आहे.
       पोशाख	वर्षातून एकदाच नवीन कपडे घेतले जात. स्त्रियांसाठी नऊवारी लुगडे आणि पुरुषांसाठी धोतर हा मुख्य पोशाख असे.	जीन्स, कुर्ते, डिझायनर साड्या आणि विविध फॅशनेबल कपड्यांना पसंती दिली जाते.
       सजावट	घरांची सजावट प्रामुख्याने मातीच्या पणत्या, आकाशकंदील आणि रांगोळीने केली जात असे.	पारंपरिक पणत्यांसोबतच विजेच्या दिव्यांच्या माळा (लायटिंग) आणि आधुनिक सजावटीचा वापर वाढला आहे.
       रांगोळी	ठिपक्यांची आणि साच्याची पारंपरिक रांगोळी काढली जात असे.	आधुनिक, संस्कार भारती आणि छापाच्या रांगोळ्या काढल्या जातात. ठिपक्यांची रांगोळी मागे पडत आहे.

       हे बदल स्वीकारूनही दिवाळीचा मूळ गाभा आजही कायम आहे. हा सण आजही सर्वधर्मियांना एकत्र आणतो, नात्यांमधील ओलावा जपतो आणि जीवनात आनंदाचे क्षण घेऊन येतो. काळ बदलला, पद्धती बदलल्या, पण दिवाळीचा उत्साह आणि त्यामागील भावना आजही तशीच टिकून आहे.

       --------------------------------------------------------------------------------

       ५. दिवाळीत समृद्धी आणि कल्याण: काही ज्योतिषीय आणि वास्तु उपाय

       दिवाळी हा केवळ एक धार्मिक सण नसून, तो घरात सुख, शांती, समृद्धी आणि सकारात्मक ऊर्जा आणण्यासाठी अत्यंत अनुकूल काळ मानला जातो. ज्योतिषशास्त्र आणि वास्तुशास्त्रानुसार या काळात केलेले काही सोपे उपाय घरात लक्ष्मीचा वास कायम ठेवण्यास आणि व्यवसायात वृद्धी करण्यास मदत करतात.

       • व्यवसायात वाढ आणि आर्थिक प्रगतीसाठी उपाय:
         • हनुमान मंत्राचा उपाय: व्यवसायात सतत नुकसान होत असल्यास, थोडा कच्चा कापूस केशरात रंगवून 'संकट निवारक हनुमान मंत्रा'चा ११ वेळा जप करावा आणि तो कापूस आपल्या व्यवसायाच्या ठिकाणी (ऑफिस किंवा दुकानात) बांधावा. या उपायाने व्यवसायात यश मिळते, अशी मान्यता आहे.
         • कुबेर मूर्ती: भगवान कुबेर हे धनाचे देवता मानले जातात. त्यांची मूर्ती किंवा फोटो आपल्या कामाच्या ठिकाणी उत्तर दिशेला ठेवल्यास व्यवसायात फायदा होतो आणि तोटा कमी होतो.
         • लिंबू-मिरची: व्यवसायाच्या ठिकाणी किंवा दुकानाच्या दारावर मंगळवारी लिंबू आणि हिरव्या मिरचीचा हार लावल्यास नकारात्मक ऊर्जा दूर राहते आणि व्यवसायात वाढ होते, असा विश्वास आहे.
         • पिंपळाचे पान: व्यवसाय सुरळीत चालत नसेल, तर सलग सात शनिवार पिंपळाचे एक पान आणून आपल्या बसण्याच्या जागेखाली (आसन किंवा खुर्चीखाली) ठेवावे आणि शनिदेवाचे ध्यान करावे. प्रत्येक शनिवारी नवीन पान वापरावे. सातव्या शनिवारानंतर ही सातही पाने नदीत विसर्जित करावीत.
       • घरात लक्ष्मीचा वास राहावा यासाठी वास्तु टिप्स:
         • नित्य दीप आणि सुगंध: घरात रोज संध्याकाळी देवासमोर दिवा आणि अगरबत्ती लावावी. यामुळे घरात सकारात्मक ऊर्जा आणि लक्ष्मीचा वास टिकून राहतो.
         • अतिथींचा सन्मान: घरी आलेल्या पाहुण्यांचा नेहमी आदर-सत्कार करावा. 'अतिथी देवो भव' या संस्कृतीचे पालन केल्याने देवी लक्ष्मी प्रसन्न होते.
         • स्वच्छता: लक्ष्मीचा वास नेहमी स्वच्छ ठिकाणी असतो. त्यामुळे घर आणि परिसर नेहमी स्वच्छ ठेवावा. सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करून दिवसाची सुरुवात केल्याने घरात प्रसन्नता राहते.

       --------------------------------------------------------------------------------

       निष्कर्ष: दिवाळीचा चिरंतन संदेश

       दिवाळी हा केवळ दिव्यांचा आणि सजावटीचा उत्सव नाही, तर तो एका चिरंतन संदेशाचे प्रतीक आहे. हा सण आपल्याला अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय साजरा करण्याची प्रेरणा देतो. वसुबारसपासून भाऊबीजपर्यंत चालणारा हा आनंदसोहळा आपल्याला निसर्गाप्रती कृतज्ञता, आरोग्याचे महत्त्व, कौटुंबिक नात्यांमधील गोडवा आणि सामाजिक एकोप्याची शिकवण देतो.

       हा सण आपल्याला केवळ बाह्य उत्सव साजरा करायला शिकवत नाही, तर आपल्यातील आंतरिक संपत्ती ओळखण्याची संधी देतो. भूतकाळातील कटुता विसरून नवीन आशा आणि आनंदाने भविष्याकडे पाहण्याचा, नातेसंबंध अधिक दृढ करण्याचा आणि आपल्या अंतर्मनातील ज्ञानाचा दिवा प्रज्वलित करण्याचा हा एक मंगलमय सोहळा आहे. दिवाळीचा खरा अर्थ समजून घेऊन, आपल्या जीवनात प्रेम, शांती आणि समृद्धीचा प्रकाश पसरवणे, हाच या उत्सवाचा अंतिम उद्देश आहे.

       आपणा सर्वांना दिवाळी २०२५ च्या मंगलमय शुभेच्छा!

    4. दिवाळीतील विधींचे तुलनात्मक विश्लेषण: यमतर्पण, अभ्यंगस्नान आणि लक्ष्मीपूजन यांचा अभ्यास

       प्रस्तावना

       दिवाळी, ज्याला 'दीपावली' किंवा 'प्रकाशाचा सण' म्हणूनही ओळखले जाते, हा हिंदू धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण उत्सव आहे जो वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो. या काळात दिवे लावून साजरा होणारा प्रकाशाचा सोहळा मानवासाठी आशा आणि उत्साहाचे प्रतीक आहे. या विश्लेषणात्मक दस्तऐवजाचा मुख्य उद्देश, उपलब्ध संदर्भ ग्रंथांच्या आधारे दिवाळीतील तीन प्रमुख विधींचे—यमतर्पण, अभ्यंगस्नान आणि लक्ष्मीपूजन—सखोल आणि तुलनात्मक विश्लेषण करणे आहे.

       या विश्लेषणाद्वारे असे दिसून येते की, दिवाळीच्या विधींमध्ये एकीकडे मूळ तात्त्विक गाभ्याची सुसंगतता असली तरी, दुसरीकडे पंचांग-आधारित ग्रंथ आणि लोकप्रिय माध्यमांतील वर्णनांमध्ये तिथी, विधी आणि साहित्याच्या वापरात लक्षणीय भिन्नता आढळते, जी या सणाच्या जिवंत आणि प्रवाही स्वरूपावर प्रकाश टाकते. प्रत्येक विधीचा अभ्यास एका स्वतंत्र विभागात केला जाईल, ज्यामुळे त्यातील बारकावे, महत्त्व आणि विविध स्त्रोतांमधील भिन्नता अधिक स्पष्ट होईल. हा अहवाल शास्त्रीय आणि विश्लेषणात्मक दृष्टिकोनातून या परंपरांचे सखोल आकलन सादर करेल.

       --------------------------------------------------------------------------------

       1. यमतर्पण आणि यमदीपदान: मृत्यूच्या देवतेप्रती अर्पण

       दिवाळीच्या उत्सवाची सुरुवात मृत्यूची देवता यमराजाला समर्पित विधींनी होते. हे विधी मानवाच्या मृत्यूविषयीच्या मूलभूत चिंता आणि अकाली मृत्यूच्या भीतीला संबोधित करतात. यमराजाकडून संरक्षण आणि आशीर्वाद मिळवून, हा सण एका गंभीर आणि आदरपूर्वक वातावरणात सुरू होतो, जो जीवनाच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव करून देतो आणि त्याच वेळी संरक्षणाची भावना प्रदान करतो.

       1.1. उद्देश आणि महत्त्व

       उपलब्ध स्त्रोतांनुसार ("Dipika", "News18 Marathi", "Zee News"), यमतर्पण आणि यमदीपदान या विधींमागे एक समान आणि स्पष्ट उद्देश आहे. या विधींचे प्राथमिक ध्येय 'अकाल मृत्यू' (अपमृत्यू) टाळणे, यमदेवाचा आशीर्वाद प्राप्त करणे आणि 'नरकाच्या यातनांमधून मुक्ती' मिळवणे हे आहे. या दिवशी यमराजाचे स्मरण करून आणि त्यांना दीपदान व तर्पण अर्पण करून, व्यक्ती स्वतःच्या आणि आपल्या कुटुंबाच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कल्याणासाठी प्रार्थना करते.

       1.2. विधींचे तुलनात्मक विवेचन

       यमतर्पण आणि यमदीपदान करण्याच्या पद्धतीमध्ये विविध स्त्रोतांमध्ये काही महत्त्वपूर्ण फरक आढळतात. खालील तक्त्यामध्ये "Dipika" आणि "News18 Marathi" या दोन स्त्रोतांमधील वर्णनांची तुलना केली आहे.

       विधी (Ritual)	"Dipika" नुसार वर्णन	"News18 Marathi" नुसार वर्णन
       यमदीपदानची तिथी	धनत्रयोदशीच्या (१८ ऑक्टोबर) संध्याकाळी.	नरक चतुर्दशीच्या संध्याकाळी यमदीपदान करण्याची परंपरा आहे.
       दिव्यांची संख्या	गव्हाच्या पिठाचे किंवा मातीचे तेरा दिवे.	कुटुंबातील लोकांना अकाली मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी एक दिवा.
       यमतर्पणाची तिथी	नरक चतुर्दशीच्या (२० ऑक्टोबर) दिवशी सूर्योदयानंतर.	नरक चतुर्दशीला सकाळी अभ्यंगस्नान झाल्यानंतर.
       तर्पणाची दिशा	दक्षिणेकडे तोंड करून तर्पण करावे.	दक्षिणेकडे तोंड करून तर्पण करावे.
       यमाची १४ नावे	यमाच्या १४ नावांचा (उदा. यमाय नमः, मृत्यवे नमः) उल्लेख आहे.	यमाच्या १४ नावांची यादी दिली आहे, जी "Dipika" मधील यादीशी जवळपास सारखी आहे.
       तर्पणासाठी साहित्य	पाण्यात काळे तीळ (black til) घालून तर्पण करावे.	ज्यांचे वडील हयात आहेत त्यांनी केवळ अक्षता (तांदूळ) आणि ज्यांचे वडील हयात नाहीत त्यांनी काळे तीळ घालून तर्पण करावे.

       1.3. विश्लेषणाचे निष्कर्ष

       वरील तक्त्याचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, या विधींचा उद्देश, यमतर्पणाची वेळ (नरक चतुर्दशी), तर्पणाची दिशा (दक्षिण) आणि यमाच्या १४ नावांचा जप यावर दोन्ही स्त्रोतांमध्ये कमालीची सुसंगतता आहे. तथापि, दोन प्रमुख भिन्नता या विश्लेषणातून समोर येतात.

       पहिली भिन्नता यमदीपदानच्या तिथी आणि स्वरूपातील आहे. "Dipika" सारख्या पंचांग-आधारित स्त्रोतात हा विधी धनत्रयोदशीला (१३व्या दिवशी) तेरा दिव्यांसह करण्यास सांगितले आहे, जे शास्त्रीय परंपरेशी सुसंगत आहे. याउलट, "News18 Marathi" सारख्या लोकप्रिय माध्यमातील वर्णनात हा विधी नरक चतुर्दशीलाच एका दिव्याने करण्याची पद्धत सांगितली आहे. यातून असे सूचित होते की, लोकप्रिय परंपरेत मूळ विधीचे सुलभीकरण होऊन तो मुख्य दिवसाशी जोडला गेला असावा.

       दुसरी आणि सर्वात महत्त्वपूर्ण भिन्नता यमतर्पणाच्या साहित्यामध्ये आढळते. "News18 Marathi" मध्ये वडिलांच्या हयातीनुसार अक्षता किंवा काळे तीळ वापरण्याची अट आहे. हा तपशील श्राद्धासारख्या पितृविधींमध्ये अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो आणि हे दर्शवतो की कसे व्यापक स्तरावरील विधी विशिष्ट सामाजिक-कौटुंबिक संदर्भांनुसार स्वतःला जुळवून घेतात. "Dipika" मध्ये हा भेद आढळत नाही, जे या विधीच्या अधिक सामान्य स्वरूपाचे प्रतिनिधित्व करते.

       यमराजाप्रती कर्तव्यपूर्तीनंतर, दिवाळीच्या विधींचा रोख बाह्य जगाकडून साधकाच्या आंतरिक आणि शारीरिक शुद्धीकरणाकडे वळतो, ज्याचे प्रतीक अभ्यंगस्नान आहे.

       --------------------------------------------------------------------------------

       2. अभ्यंगस्नान: पारंपरिक मंगल स्नान

       अभ्यंगस्नान हे केवळ एक सामान्य स्नान नसून ते शारीरिक आणि आत्मिक शुद्धीकरणाचे एक सखोल प्रतीक आहे. हा विधी दिवाळीच्या मुख्य उत्सवासाठी व्यक्तीला तयार करतो. शरीरातील अशुद्धी दूर करून आणि नरकासुरावरील श्रीकृष्णाच्या विजयाचे स्मरण करून, हे स्नान शारीरिक आणि आध्यात्मिक स्तरावर एक नवीन सुरुवात दर्शवते.

       2.1. उद्देश आणि महत्त्व

       "Wikipedia Marathi", "Webdunia Marathi" आणि "Dipika" या स्त्रोतांनुसार अभ्यंगस्नानाचे दुहेरी महत्त्व आहे.

       1. पौराणिक महत्त्व: या स्नानाचा संबंध भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुर राक्षसाचा वध केल्याच्या कथेसोबत जोडलेला आहे. नरकासुराने स्वतःच्या मृत्यूसमयी वर मागितला होता की, या दिवशी जो मंगलस्नान करेल त्याला 'नरकाची बाधा होऊ नये'. त्यामुळे हे स्नान पापांपासून मुक्ती आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक मानले जाते.
       2. आरोग्य आणि आयुर्वेदिक महत्त्व: अभ्यंगस्नानामुळे शारीरिक शुद्धी होते. तिळाच्या तेलाने मालिश केल्याने स्नायू बलवान होतात, कांती तजेलदार होते आणि हिवाळ्यात त्वचा कोरडी होण्यापासून संरक्षण मिळते (त्वचा मऊ राहते). उटण्यातील औषधी वनस्पतींमुळे त्वचेचे आरोग्य सुधारते.

       2.2. विधींचे तुलनात्मक विवेचन

       अभ्यंगस्नानाच्या पद्धतीमध्ये विविध स्त्रोतांमध्ये तपशिलाच्या पातळीवर फरक दिसून येतात, जे खालील तक्त्यात दर्शविले आहेत.

       विधीचा पैलू	"Dipika" नुसार वर्णन	"Wikipedia Marathi" नुसार वर्णन	"Webdunia Marathi" नुसार वर्णन
       वेळ	नरक चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी (सकाळी ४:२४ ते ५:१३).	नरक चतुर्दशीला पहाटे सूर्योदयापूर्वी.	नरक चतुर्दशीला पहाटे सूर्योदयापूर्वी.
       तेल लावण्याची पद्धत	तिळाचे तेल लावावे.	कोमट तिळाचे तेल शरीराच्या वरच्या भागाकडून खालच्या भागाकडे लावावे.	डोक्यापासून पायापर्यंत संपूर्ण शरीराला कोमट तेलाने मालिश करावी.
       उटण्याचे साहित्य	हरभऱ्याचे पीठ (gram flour), हळद, चंदन यांचे मिश्रण.	नागरमोथा, सुगंधी कचोरा, वाळा यांसारख्या आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींचे चूर्ण.	वला, सुगन्धिकाचोरा, गुलाब, तीळ आणि मुलतानी मातीपासून बनवलेली "स्नानतन" नावाची पावडर.
       अतिरिक्त विधी	उल्लेख नाही.	व्यक्तीला ओवाळले जाते आणि मंत्र म्हणत आघाड्याची फांदी तीनदा फिरवली जाते.	उल्लेख नाही.

       2.3. विश्लेषणाचे निष्कर्ष

       विश्लेषणानुसार, अभ्यंगस्नानाची वेळ (नरक चतुर्दशी, सूर्योदयापूर्वी) आणि मुख्य घटक (तेलाने मालिश आणि उटण्याने स्नान) यावर सर्व स्त्रोतांमध्ये पूर्ण एकमत आहे. हे या विधीचे मूळ स्वरूप दर्शवते.

       भिन्नता प्रामुख्याने तपशिलाच्या पातळीवर आणि परंपरेच्या केंद्रस्थानी आहे. "Dipika" मध्ये सामान्य माहिती दिलेली असताना, "Wikipedia Marathi" आणि "Webdunia Marathi" यांसारखे स्त्रोत तेल लावण्याची विशिष्ट पद्धत, उटण्याचे आयुर्वेदिक घटक आणि 'आघाडा फिरवणे' यांसारख्या अतिरिक्त विधींवर अधिक प्रकाश टाकतात. यातून असे दिसून येते की, स्थानिक आणि पारंपरिक पद्धतींमध्ये या विधीचे अत्यंत सविस्तर स्वरूप जपले गेले आहे.

       शारीरिक आणि आत्मिक शुद्धीनंतर, साधक दिवाळीच्या परमोच्च क्षणासाठी, म्हणजेच ऐश्वर्य आणि समृद्धीची देवता लक्ष्मीच्या पूजनासाठी तयार होतो.

       --------------------------------------------------------------------------------

       3. लक्ष्मीपूजन: ऐश्वर्य आणि समृद्धीची उपासना

       दिवाळी उत्सवातील लक्ष्मीपूजन हा सर्वात महत्त्वाचा आणि मध्यवर्ती विधी आहे. या दिवशी भक्तगण देवी लक्ष्मीचे, अर्थात धन आणि समृद्धीच्या देवतेचे, आपल्या घरात आणि व्यवसायाच्या ठिकाणी स्वागत करतात. हे पूजन आगामी वर्षासाठी समृद्धी आणि सौभाग्याची कामना करण्याचे प्रतीक असून, दिवाळीच्या आध्यात्मिक आणि आर्थिक महत्त्वाचा कळस मानले जाते.

       3.1. उद्देश आणि महत्त्व

       "Zee News" आणि "दिवाळी - विकिपीडिया" या स्त्रोतांनुसार, लक्ष्मीपूजनाचा मुख्य उद्देश संपत्ती आणि समृद्धीची देवता लक्ष्मीची उपासना करणे हा आहे. या दिवशी व्यापारी वर्ग आपल्या हिशोबाच्या नवीन वह्यांची पूजा करून नवीन आर्थिक वर्षाची सुरुवात करतात. घराची स्वच्छता करून अलक्ष्मीला (दारिद्र्य आणि दुर्दैव) बाहेर काढले जाते आणि लक्ष्मीच्या आगमनासाठी मंगलमय वातावरण तयार केले जाते.

       3.2. तिथी आणि विधींचे तुलनात्मक विवेचन

       लक्ष्मीपूजनाच्या तिथीबाबत उपलब्ध स्त्रोतांमध्ये एक स्पष्ट विसंगती आढळून येते. "Dipika" आणि "Zee News" या दोन स्त्रोतांमधील माहितीची तुलना खालील तक्त्यात केली आहे:

       माहितीचा पैलू	"Dipika" नुसार माहिती	"Zee News" नुसार माहिती
       पूजेची तारीख	२० ऑक्टोबर २०२५ (सोमवार)	२१ ऑक्टोबर २०२५ (मंगळवार)
       तिथीमागील तर्क	अमावस्या तिथी २१ ऑक्टोबरला असली तरी, अमावस्येची रात्र ही २० तारखेलाच असल्याने पूजन त्या रात्री करावे.	कोणतीही विशेष तर्कसंगती दिलेली नाही, फक्त तारीख नमूद केली आहे.
       शुभ मुहूर्त	संध्याकाळी १८:०९ ते २०:२२ पर्यंत.	संध्याकाळी १९:०८ ते २०:१८ पर्यंत.

       या तिथीच्या विसंगतीव्यतिरिक्त, पूजेच्या विधींमध्ये काही समान आणि काही वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धती आढळतात. दोन्ही मराठी स्त्रोतांनुसार, पूजेमध्ये लाह्या आणि बत्ताशे यांचा प्रसाद दाखवला जातो.

       याशिवाय, "Zee News" आणि "दिवाळी - विकिपीडिया" मध्ये एका वैशिष्ट्यपूर्ण महाराष्ट्रीयन परंपरेचा उल्लेख आहे, तो म्हणजे नवीन केरसुणीची पूजा. केरसुणीला लक्ष्मीचे रूप मानून, तिच्याद्वारे घरातील अलक्ष्मी (दारिद्र्य) बाहेर काढली जाते, अशी यामागे श्रद्धा आहे.

       3.3. विश्लेषणाचे निष्कर्ष

       लक्ष्मीपूजनाच्या तारखेतील तफावत ही या विश्लेषणातील सर्वात मोठी विसंगती आहे. या भिन्नतेचे मूळ स्त्रोतांच्या स्वरूपात असू शकते. "Dipika" सारखा धार्मिक प्रकाशन पंचांगाच्या नियमांनुसार 'अमावस्येची रात्र' महत्त्वाची मानतो, जरी तिथी दुसऱ्या दिवशी सुरू होत असली तरी. याउलट, "Zee News" सारखे सामान्य माध्यम केवळ तिथी ज्या दिवशी अधिक प्रभावी आहे, ती नागरी तारीख नोंदवते. ही विसंगती चूक नसून, कालगणनेच्या वेगवेगळ्या पद्धती आणि धार्मिक प्राधान्यक्रम दर्शवते.

       तारखेत फरक असला तरी, पूजेची वेळ (प्रदोष काळ - संध्याकाळ) आणि मुख्य नैवेद्य यावर एकवाक्यता आहे. नवीन केरसुणीची पूजा ही एक सांस्कृतिकदृष्ट्या विशिष्ट आणि प्रादेशिक प्रथा आहे, जी दर्शवते की एकाच देवतेची उपासना करतानाही प्रांतानुसार विधींमध्ये कशी विविधता आढळते.

       लक्ष्मीपूजनाचे विश्लेषण दिवाळीच्या उत्सवातील विविधतेचे आणि परंपरेतील लवचिकतेचे दर्शन घडवते.

       --------------------------------------------------------------------------------

       4. निष्कर्ष

       या तुलनात्मक विश्लेषणातून दिवाळीच्या यमतर्पण, अभ्यंगस्नान आणि लक्ष्मीपूजन या तीन प्रमुख विधींमधील सुसंगतता, भिन्नता आणि विसंगती यांचे सखोल चित्र समोर आले आहे. प्रत्येक विधीमागे एक गहन प्रतिकात्मक महत्त्व आणि सांस्कृतिक गाभा आहे, जो विविध स्त्रोतांमध्ये वेगवेगळ्या तपशिलांसह मांडला गेला आहे.

       या विश्लेषणातील मुख्य निष्कर्ष खालीलप्रमाणे आहेत:

       • सुसंगतता: तिन्ही विधींच्या मूळ उद्देशांमध्ये आणि प्रतिकात्मक अर्थांमध्ये (उदा. अकाली मृत्यू टाळणे, शुद्धीकरण, समृद्धीची उपासना) सर्व स्त्रोतांमध्ये एकमत आहे. हे दिवाळीच्या सणाचा मूळ तात्त्विक गाभा दर्शवते.
       • प्रक्रियात्मक आणि साहित्य-विशिष्ट भिन्नता: विधींच्या तपशिलामध्ये लक्षणीय भिन्नता आढळते. अभ्यंगस्नानाच्या प्रक्रियेत (तेलाचे प्रकार, उटण्याचे घटक) आणि यमतर्पणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यात (वडिलांच्या हयातीनुसार तांदूळ किंवा तिळाचा वापर) आढळलेले फरक हे प्रादेशिक आणि सांप्रदायिक पद्धतींच्या प्रभावाचे द्योतक आहेत.
       • तिथी-निर्धारणातील विसंगती: लक्ष्मीपूजनाच्या तारखेबद्दल "Dipika" आणि "Zee News" या स्त्रोतांमध्ये असलेली थेट विसंगती (२० ऑक्टोबर विरुद्ध २१ ऑक्टोबर) ही सर्वात लक्षणीय बाब आहे. पंचांगाच्या वेगवेगळ्या व्याख्या आणि 'तिथी' विरुद्ध 'रात्री' यांसारख्या संकल्पनांना दिलेले महत्त्व यातून अशा प्रकारच्या तफावती निर्माण होऊ शकतात.

       एकंदरीत, हे निष्कर्ष धार्मिक परंपरांच्या जिवंत आणि प्रवाही स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. येथे मूळ तत्त्वे आणि श्रद्धा जपल्या जातात, परंतु विशिष्ट आचरण पद्धती वेगवेगळ्या समुदाय, प्रदेश आणि ग्रंथानुसार विकसित आणि वैविध्यपूर्ण होतात. हेच हिंदू उत्सवांच्या व्यापक चौकटीतील समृद्ध विविधतेचे आणि लवचिकतेचे दर्शन घडवते.
       

  दिवाळीतील अभ्यंगस्नान: एका पौराणिक कथेपासून ते आरोग्यदायी परंपरेपर्यंत

  1. परिचय: अभ्यंगस्नान म्हणजे केवळ एक स्नान नव्हे

  कल्पना करा एका अशा पहाटेची, जिथे अजून सूर्य उगवायचा आहे, पण आसमंत सुगंधी तेल आणि औषधी उटण्यांच्या सुगंधाने दरवळतो आहे. दिवाळीच्या मंगलमय दिवसांमध्ये ही एक अशी परंपरा आहे, जी या उत्सवाचा अविभाज्य भाग आहे - ती म्हणजे ‘अभ्यंगस्नान’. नरक चतुर्दशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी केले जाणारे हे मंगल स्नान केवळ शरीराला शुद्ध करण्याचा विधी नाही, तर त्यामागे एक शौर्य, विजय आणि मांगल्याची गाथा दडलेली आहे.

  सूर्योदयापूर्वीच्या या मंगल स्नानाचे रहस्य काय आहे? हा विधी आपल्याला काय शिकवतो? या प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेण्यासाठी आपल्याला इतिहासाच्या पानांमध्ये डोकावून पाहावे लागेल. श्रीकृष्णाचा विजय केवळ पृथ्वीवरील अंधार दूर करणारा नव्हता, तर एका अशा मंगल परंपरेचा आरंभ होता, जी आजही आपण जपतो.

  2. नरकासुराची कथा: अंधाराचे साम्राज्य

  अभ्यंगस्नानाची परंपरा भगवान श्रीकृष्ण आणि नरकासुर यांच्यातील एका महान संघर्षातून उगम पावली. ही कथा वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे.

  • दुष्ट नरकासुराचा अत्याचार: नरकासुर हा प्राग्ज्योतिषपूरचा एक अत्यंत क्रूर आणि अत्याचारी राजा होता. त्याने आपल्या शक्तीचा दुरुपयोग करून देव आणि मानव या दोघांनाही त्रास दिला होता. त्याने तब्बल १६,१०० स्त्रियांना बंदी बनवून आपल्या कैदेत ठेवले होते आणि त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार केले होते. त्याच्या जुलमी राजवटीमुळे पृथ्वीवर केवळ भीतीचेच नव्हे, तर निराशेचेही सावट पसरले होते.
  • श्रीकृष्णाचे आगमन: नरकासुराच्या त्रासाला कंटाळून देव आणि पीडित जनतेने भगवान श्रीकृष्णाकडे मदतीची याचना केली. सर्वांचे दुःख पाहून भगवान श्रीकृष्णाने या दुष्ट राजाचा सामना करण्याचा आणि पीडित स्त्रियांना त्याच्या तावडीतून सोडवण्याचा निश्चय केला.
  • वाईटावर चांगल्याचा विजय: भगवान श्रीकृष्णाने प्राग्ज्योतिषपूरवर आक्रमण केले आणि नरकासुरासोबत घनघोर युद्ध केले. या युद्धात त्यांनी नरकासुराचा वध केला आणि त्याच्या कैदेत असलेल्या सर्व १६,१०० स्त्रियांची सुटका केली. या विजयामुळे पृथ्वीवर पुन्हा एकदा शांती आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले.

  नरकासुराच्या वधानंतर घडलेली एक विशेष घटनाच आजच्या अभ्यंगस्नान परंपरेचा उगम ठरली.

  3. पहिले अभ्यंगस्नान: विजयाचे मंगल स्नान

  नरकासुराचा वध केल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाचे शरीर राक्षसाच्या रक्ताने माखले होते. जेव्हा श्रीकृष्ण सूर्योदयापूर्वी परतले, तेव्हा त्यांच्या शरीरावरील रक्त आणि युद्धाचा शीण घालवण्यासाठी त्यांना सुगंधी तेल आणि उटणे (Ubtan) लावून मंगलस्नान, अर्थात एक पवित्र आणि मंगलमय स्नान घालण्यात आले.

  हेच जगातील पहिले 'अभ्यंगस्नान' होते.

  हा केवळ एक शारीरिक शुद्धीचा विधी नव्हता, तर तो वाईटाचा नाश करून मिळवलेल्या विजयाचा उत्सव होता. या घटनेमुळेच अभ्यंगस्नानाचा विधी थेट दिवाळीच्या उत्सवाशी आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाच्या भावनेशी जोडला गेला.

  4. परंपरेचे प्रतीक: आख्यायिका ते आचरण

  भगवान श्रीकृष्णाच्या या विजयाचे स्मरण म्हणून, दरवर्षी नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा सुरू झाली. विशेषतः दक्षिण भारतात नरक चतुर्दशी हा दिवाळीचा मुख्य दिवस मानला जातो, तर उत्तर भारतात लक्ष्मीपूजनाला अधिक महत्त्व आहे. या विधीतील प्रत्येक कृतीमागे एक खोल प्रतीकात्मक अर्थ दडलेला आहे, जो आपल्याला केवळ शारीरिकच नव्हे, तर मानसिक आणि आध्यात्मिक शुद्धीचाही अनुभव देतो.

  कृती (Ritual Action)	प्रतीकात्मक अर्थ (Symbolic Meaning)
  तेलाने मर्दन (Oil Massage)	शरीरावरील नकारात्मकता, आळस आणि वाईट शक्ती दूर करणे.
  उटणे लावणे (Applying Ubtan)	पापांपासून आणि वाईट विचारांपासून शुद्धी मिळवणे व नवचैतन्याचा स्वीकार करणे.
  सूर्योदयापूर्वी स्नान	अज्ञानरूपी अंधार दूर करून ज्ञानरूपी प्रकाशाचे स्वागत करणे.
  मंगल स्नान	भूतकाळातील दु:ख आणि चुका झटकून, वाईटावर विजय साजरा करणे आणि एका नवीन, सकारात्मक दिवसाची सुरुवात करणे.

  या परंपरेला केवळ आध्यात्मिकच नाही, तर आरोग्यदायी महत्त्वसुद्धा आहे, जे शास्त्र आणि विज्ञान दोन्ही सांगतात.

  5. अभ्यंगस्नानाचे आरोग्यदायी फायदे आणि पद्धत

  अभ्यंगस्नान करण्याची पद्धत अत्यंत सोपी आहे. नरक चतुर्दशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी उठून संपूर्ण शरीराला, विशेषतः डोक्यापासून पायापर्यंत, तेलाने मालिश करावी. तेल काही वेळ शरीरात मुरू द्यावे आणि त्यानंतर सुगंधी उटणे (Ubtan) लावून कोमट पाण्याने स्नान करावे. पारंपरिक उटण्यामध्ये नागरमोथा, सुगंधी कचोरा, मुलतानी माती, आंबे हळद, मसूर डाळ, जटामासी आणि वाळा यांसारख्या औषधी वनस्पतींचा समावेश असतो.

  महाराष्ट्रात तिळाचे तेल वापरण्याची प्रथा असली तरी, आयुर्वेद आपल्या शरीर प्रकृतीनुसार (दोषानुसार) तेल निवडण्याचा सल्ला देतो:

  • वात प्रकृतीसाठी: तीळ, बदाम किंवा ऑलिव्ह तेल.
  • पित्त प्रकृतीसाठी: नारळ किंवा कडुलिंबाचे तेल.
  • कफ प्रकृतीसाठी: मोहरी, ऑलिव्ह किंवा सूर्यफुलाचे तेल.

  आयुर्वेदानुसार अभ्यंगस्नानाचे अनेक आरोग्यदायी फायदे आहेत:

  • त्वचेचे आरोग्य: तेलामुळे त्वचेला ओलावा मिळतो, ती कोरडी होण्यापासून वाचते आणि चमकदार बनते. उटण्यामुळे त्वचेवरील मृत पेशी निघून जातात.
  • स्नायूंची लवचिकता: तेलाने मालिश केल्यामुळे स्नायू बलवान आणि पुष्ट होतात, ज्यामुळे शरीराची लवचिकता टिकून राहते.
  • दोष संतुलन: अभ्यंगस्नानामुळे शरीरातील वात, पित्त आणि कफ या तीन दोषांचे संतुलन राखले जाते, जे निरोगी आयुष्यासाठी आवश्यक आहे.
  • तणावमुक्ती: तेल मर्दन आणि उष्ण पाण्याने स्नान केल्यामुळे शारीरिक आणि मानसिक तणाव कमी होतो, रक्ताभिसरण सुधारते आणि मनाला शांती मिळते.

  6. निष्कर्ष: परंपरेचा उज्वल दिवा

  थोडक्यात, अभ्यंगस्नान हे केवळ दिवाळीतील एक धार्मिक कार्य नाही, तर ते पौराणिक कथा, गहन प्रतीकात्मकता आणि आरोग्याचे वरदान यांचा एक सुंदर संगम आहे. आयुर्वेद अभ्यासकांच्या मते, अभ्यंगस्नान केवळ दिवाळीच्या दिवशीच नव्हे, तर त्या दिवसापासून सुरुवात करून वर्षभर रोज करावे, जेणेकरून त्याचे आरोग्यदायी फायदे आपल्याला सतत मिळत राहतील.

  ही परंपरा आपल्याला केवळ श्रीकृष्णाच्या विजयाची आठवण करून देत नाही, तर एक महत्त्वाचा संदेशही देते. जसा श्रीकृष्णाने नरकासुराचा नाश करून जगाला प्रकाशाकडे नेले, त्याचप्रमाणे आपणही आपल्यातील क्रोध, अहंकार आणि नकारात्मक विचारांसारख्या असुरी प्रवृत्तींचा नाश करून ज्ञानाच्या आणि आनंदाच्या प्रकाशाने आपले जीवन उजळवायला हवे. हीच अभ्यंगस्नानामागील खरी भावना आहे.

  दिवाळी: दिव्यांच्या पलीकडच्या ५ आश्चर्यकारक गोष्टी ज्या तुमचा दृष्टिकोन बदलतील

  दिवाळी म्हटलं की डोळ्यासमोर येतात पणत्यांची आरास, आकाशकंदिलाचा मंद प्रकाश, फराळाचा घमघमाट, फटाक्यांची आतषबाजी आणि कुटुंबीयांसोबत घालवलेले आनंदाचे क्षण. हा सण आपल्या घरात फराळाचा सुगंध आणि मनात उत्साहाची नवी ज्योत घेऊन येतो. पण या प्रसिद्ध उत्सवाच्या पलीकडे इतिहास, विज्ञान आणि अध्यात्माचा एक असा खजिना दडलेला आहे, ज्याबद्दल फार कमी लोकांना माहिती आहे.

  या लेखात, आम्ही तुम्हाला दिवाळीच्या अशा पाच आश्चर्यकारक आणि महत्त्वपूर्ण गोष्टींबद्दल सांगणार आहोत, ज्या केवळ तुमची माहिती वाढवणार नाहीत, तर या सणाकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन कायमचा बदलून टाकतील.

  ‘हिंदू’ हा शब्द मुळात एक गैरसमज आहे

  'हिंदू' या शब्दाची कहाणी म्हणजे भूगोल आणि भाषेच्या माध्यमातून झालेला एक रंजक प्रवास आहे, जो शतकांपूर्वी एका नदीपलीकडील साध्या गैरसमजातून जन्माला आला. वैदिक शास्त्रानुसार 'हिंदू धर्म' असा कोणताही शब्द अस्तित्वात नाही. आपले मूळ नाव सनातन धर्म (Sanatan Dharma) आहे, ज्याचा अर्थ 'शाश्वत जीवनमार्ग' असा होतो. सनातन धर्म हा केवळ एक धर्म नसून ते एक अचूक विज्ञान आहे.

  सुमारे १५०० वर्षांपूर्वी, सिंधू नदीच्या (Indus River) पश्चिमेला राहणाऱ्या मुस्लिम लोकांना 'इंडस' या शब्दाचा उच्चार करता येत नव्हता. ते नदीच्या पलीकडे राहणाऱ्या लोकांना 'हिंदू' म्हणू लागले आणि हळूहळू हेच नाव रूढ झाले. सनातन धर्म हा तामिळ, हिंदी, गुजराती किंवा मराठी बोलणाऱ्या सर्वांना सामावून घेतो. या केवळ बोलीभाषा आहेत, विभागणीचे माध्यम नाहीत. आपली खरी ओळख ही शारीरिक किंवा सांस्कृतिक नसून आध्यात्मिक आहे, हेच सत्य बृहदारण्यक उपनिषदात सांगितले आहे.

  "aham brahmaasmi" "I am not this body I am spirit soul"

  अभ्यंगस्नान (Abhyanga Snan): फक्त एक विधी नाही, तर आरोग्यदायी विज्ञान

  नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी अंगाला तेल (विशेषतः तिळाचे तेल) आणि सुगंधी उटणे लावून स्नान करण्याची परंपरा म्हणजेच 'अभ्यंगस्नान'. ही केवळ एक परंपरा नाही, तर यामागे खोल आयुर्वेदिक आणि वैज्ञानिक कारणे दडलेली आहेत. चला, यामागचे रहस्य जाणून घेऊया.

  आयुर्वेदानुसार, अभ्यंगस्नान शरीरातील वात, पित्त आणि कफ या तिन्ही दोषांचे संतुलन राखते. तिळाच्या तेलाने केलेली मालिश स्नायूंना बळकट करते आणि हाडांचे आरोग्य सुधारते. हिवाळ्याच्या काळात त्वचेला कोरडेपणापासून वाचवून तिला मऊ आणि तेजस्वी बनवते. पूर्वीच्या काळी, जेव्हा साबण उपलब्ध नव्हते, तेव्हा मुलतानी माती, हळद आणि विविध नैसर्गिक तेलांसारख्या घटकांचा वापर शरीराच्या स्वच्छतेसाठी केला जात असे, जे त्वचेसाठी अत्यंत फायदेशीर होते.

  या विधीचा प्रतिकात्मक अर्थही खूप खोल आहे. हे केवळ शारीरिक शुद्धीकरण नसून, मन आणि आत्म्याचेही शुद्धीकरण आहे. या स्नानाद्वारे आपण आपल्यातील अहंकार, क्रोध आणि नकारात्मकता धुऊन टाकतो आणि एका नव्या, सकारात्मक वर्षाची सुरुवात करण्यासाठी आध्यात्मिकरित्या तयार होतो.

  एका जीवनाच्या उत्सवात मृत्यूच्या देवतेचा सन्मान

  दिवाळी हा प्रकाशाचा आणि जीवनाचा उत्सव आहे, पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या सणात मृत्यूची देवता यमराज (यम) यांच्या पूजेलाही विशेष महत्त्व आहे.

  धनत्रयोदशीच्या दिवशी यमदीपदान (Yamadeepadaan) करण्याची प्रथा आहे. या दिवशी घरातील लोकांना अकाली मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी घराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून तेरा दिवे लावले जातात. यामागे राजा हिमाच्या सोळा वर्षांच्या मुलाची कथा आहे. त्याच्या पत्रिकेत लग्नाच्या चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होण्याचे भाकीत होते. त्याच्या पत्नीने त्या रात्री पतीला झोपू दिले नाही, राज्याच्या दारात असंख्य दिवे लावले आणि सोन्या-चांदीच्या नाण्यांचा ढीग रचला. जेव्हा यमराज सापाच्या रूपात आले, तेव्हा दिव्यांच्या तेजस्वी प्रकाशाने आणि दागिन्यांच्या चकाकीने त्यांचे डोळे दिपले आणि ते आत प्रवेश करू शकले नाहीत. अशा प्रकारे, त्या पत्नीने आपल्या पतीचे प्राण वाचवले.

  कुटुंबाला अकाली मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी दिवे लावण्यापलीकडे, दुसऱ्या दिवशी म्हणजे नरक चतुर्दशीला, मृत्यूनंतर आत्म्याला शांती मिळावी यासाठी यमतर्पण (Yamatarpan) केले जाते. यामध्ये यमराजाच्या १४ नावांनी तर्पण (पाण्याचे अर्घ्य) देऊन नरकाच्या यातनांमधून मुक्ती मिळावी आणि त्यांचे आशीर्वाद प्राप्त व्हावेत, यासाठी प्रार्थना केली जाते.

  खरा अर्थ: भूतकाळ जाळून टाका आणि नवीन सुरुवात करा

  ज्याप्रमाणे आपण मृत्यूच्या देवतेचा सन्मान करून जीवनाच्या सुरुवातीचे महत्त्व जाणतो, त्याचप्रमाणे दिवाळी आपल्याला आध्यात्मिकरित्या आपला भूतकाळ ‘संपवून’ नव्याने सुरुवात करायला शिकवते. दिवाळीचा खरा अर्थ बाह्य सजावटीपेक्षा खूप खोल आहे.

  आपण जे फटाके फोडतो, ते केवळ मनोरंजनासाठी नसून आपल्या भूतकाळातील दुःख, चिंता आणि वाईट आठवणींचे ओझे जाळून टाकण्याचे प्रतीक आहेत. यामुळे आपले मन ताजे आणि नवीन बनते. या सणात साजरी होणारी खरी संपत्ती केवळ सोने-चांदी नाही. खरी संपत्ती आपल्या आत आहे: शांती, प्रेम, आत्मविश्वास आणि ज्ञान. बाह्य दिवे लावण्यासोबतच आपल्या आतला ज्ञानाचा दिवा प्रज्वलित करणे हे दिवाळीचे खरे उद्दिष्ट आहे.

  "फक्त दिवे आणि मेणबत्त्या लाऊन काही होणार नाही तर आपणा प्रत्येकाला आनंदी आणि प्रज्वलित व्हावे लागेल. प्रत्येकाला आनंदी आणि बुध्दीवान बनावे लागेल."

  १०० वर्षांत बदललेली दिवाळी: स्वरूप बदलले, पण उत्साह तोच

  गेल्या शंभर वर्षांत दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत खूप बदल झाला आहे, पण त्यातील मूळ भावना आणि उत्साह आजही टिकून आहे. आता आपण काळाच्या पडद्याआड डोकावून पाहूया.

  पूर्वी: तेव्हा एकत्र कुटुंबपद्धती होती, ज्यामुळे सणाचा आनंद द्विगुणीत होत असे. फराळाचे पदार्थ जसे की लाडू, करंज्या, चकल्या घरोघरी बनवल्या जात. स्त्रिया नऊवारी लुगडे आणि पुरुष धोतर नेसत. घरांची सजावट मातीच्या पणत्यांच्या मंद प्रकाशाने आणि फुलांच्या तोरणांनी केली जात असे, ज्यात एक साधेपणा आणि आपुलकी होती.

  आता: आज विभक्त कुटुंबे आहेत आणि धावपळीच्या जीवनात फराळ आणि मिठाई बाजारातून विकत आणण्याकडे कल वाढला आहे. कपड्यांमध्ये नवनवीन फॅशन आली आहे आणि घरांची सजावट इलेक्ट्रिक दिव्यांच्या झगमगाटाने केली जाते.

  जरी उत्सवाचे बाह्य स्वरूप बदलले असले तरी, त्यामागील आनंद, उत्साह आणि एकोपा यांची भावना आजही तितकीच मजबूत आहे. कवी दत्त यांच्या कवितेतील ओळी शंभर वर्षांनंतरही तितक्याच समर्पक वाटतात, ज्या खऱ्या दिवाळीची आकांक्षा व्यक्त करतात.

  जधी जाइल दारिद्रय बांधवाचे, जधी जातिल हे दूत यमाजीचे, जधी होइल जन्मणू पुण्यशाली, तदा माझी गे समज ती दिवाळी

  समारोप: आतला दिवा

  थोडक्यात, दिवाळी हा केवळ बाह्य दिव्यांचा सण नाही, तर तो इतिहास, विज्ञान आणि गहन आध्यात्मिक ज्ञानाचा एक समृद्ध संगम आहे. हा सण आपल्याला केवळ आनंदच देत नाही, तर जीवनाकडे पाहण्याची एक नवी दृष्टी देतो.

  तर मग, या दिवाळीत, बाहेरचे दिवे लावताना, आपण आपल्या आतला कोणता अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवण्यास तयार आहोत?

  दिवाळी आणि संबंधित परंपरा: एक व्यापक संक्षिप्त माहिती

  कार्यकारी सारांश

  प्रस्तुत दस्तऐवज विविध स्त्रोतांकडून दिवाळी सण आणि संबंधित हिंदू परंपरा, ज्योतिषीय उपाय आणि सामाजिक बदलांचे सर्वसमावेशक विश्लेषण सादर करतो. दिवाळी हा केवळ प्रकाशाचा उत्सव नसून, तो वाईटावर चांगल्याचा, अंधारावर प्रकाशाचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाचा विजय दर्शवणारा एक बहुआयामी सण आहे. २०२५ सालातील दिवाळी १८ ऑक्टोबर ते २३ ऑक्टोबर या कालावधीत साजरी केली जाईल, ज्यामध्ये धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज यांसारख्या महत्त्वाच्या दिवसांचा समावेश आहे.

  या सणाचे मूळ श्रीराम, श्रीकृष्ण, लक्ष्मी, गणेश, महावीर आणि गुरु हरगोबिंद यांच्याशी संबंधित विविध पौराणिक आणि ऐतिहासिक घटनांमध्ये आहे. अभ्यंगस्नान आणि यमतर्पण यांसारखे विधी केवळ धार्मिकच नाहीत, तर त्यांना आयुर्वेदिक आणि आरोग्यदायी महत्त्वही आहे. काळाच्या ओघात, एकत्र कुटुंब पद्धतीचा ऱ्हास, वाढते शहरीकरण आणि जीवनशैलीतील बदलांमुळे दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत लक्षणीय बदल झाला आहे, जिथे पारंपरिक फराळ, सजावट आणि सामाजिक भेटीगाठींचे स्वरूप आधुनिक झाले आहे. याव्यतिरिक्त, ज्योतिषशास्त्र आणि वास्तुशास्त्र व्यवसायातील प्रगती आणि घरात समृद्धी टिकवण्यासाठी विविध उपाय सुचवतात, जसे की कुबेर पूजा, पिंपळाच्या पानांचा वापर आणि सोमवती अमावस्येचे व्रत. हा दस्तऐवज या सर्व पैलूंचा सखोल आढावा घेतो.

  दिवाळी २०२५: तिथी, मुहूर्त आणि महत्त्व

  दिवाळी, ज्याला दीपावली (दिव्यांची रांग) असेही म्हटले जाते, हा हिंदू धर्मातील एक प्रमुख सण आहे जो साधारणपणे पाच ते सहा दिवस चालतो. २०२५ मध्ये, हा उत्सव खालीलप्रमाणे साजरा केला जाईल:

  दिवस	तिथी (२०२५)	सण	मुख्य विधी आणि महत्त्व
  १	१७ ऑक्टोबर	वसुबारस (गोवत्स द्वादशी)	सवत्स गाईची पूजा केली जाते, जे धन आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे.
  २	१८ ऑक्टोबर	धनत्रयोदशी (धनतेरस)	संपत्तीची देवता कुबेर आणि आरोग्याची देवता धन्वंतरी यांची पूजा. नवीन वस्तू खरेदी करणे शुभ मानले जाते. या दिवशी अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी 'यमदीपदान' केले जाते.
  ३	१९ ऑक्टोबर	दीपदान / काली चौदस	वाईट शक्तींपासून संरक्षणासाठी देवी काली आणि हनुमानाची रात्री पूजा केली जाते.
  ४	२० ऑक्टोबर	नरक चतुर्दशी	श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केला. सूर्योदयापूर्वी 'अभ्यंगस्नान' आणि 'यमतर्पण' यांना विशेष महत्त्व आहे.
  ५	२०/२१ ऑक्टोबर	लक्ष्मीपूजन / दिवाळी	मुख्य दिवस. प्रदोषकाळी लक्ष्मी, गणेश आणि सरस्वती यांची पूजा केली जाते. व्यापारी नवीन हिशोबवहीची सुरुवात करतात.
  ६	२२ ऑक्टोबर	बलिप्रतिपदा / दिवाळी पाडवा / गोवर्धन पूजा	साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक. पती-पत्नीच्या नात्याचा दिवस. श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलल्याच्या स्मरणार्थ 'अन्नकूट' साजरा केला जातो.
  ७	२३ ऑक्टोबर	भाऊबीज (यमद्वितीया)	भाऊ-बहिणीच्या पवित्र नात्याचा दिवस. बहीण भावाला ओवाळते.

  टीप: स्त्रोतांमध्ये लक्ष्मीपूजनाच्या तारखेबद्दल भिन्नता आढळते. काही स्त्रोत २० ऑक्टोबर (अमावस्येची रात्र) सुचवतात, तर काही २१ ऑक्टोबर (अमावस्येचा दिवस) सांगतात. 'Dipika' या स्त्रोतानुसार, अमावस्या तिथी २० आणि २१ ऑक्टोबरला असली तरी, 'अमावस्येची रात्र' महत्त्वाची मानली गेल्याने पूजा २० ऑक्टोबरच्या संध्याकाळी करावी.

  पौराणिक आणि आध्यात्मिक पार्श्वभूमी

  दिवाळी अनेक धार्मिक कथा आणि प्रतीकांशी जोडलेली आहे:

  • वाईटावर चांगल्याचा विजय: हा सण अंधारावर प्रकाशाचा, वाईटावर चांगल्याचा आणि अज्ञानावर ज्ञानाच्या विजयाचे प्रतीक आहे.
  • श्रीरामांचे अयोध्येत पुनरागमन: १४ वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा वध करून भगवान श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह अयोध्येत परतले. त्यांच्या स्वागतासाठी अयोध्यावासियांनी दिवे लावले होते.
  • श्रीकृष्णाचा नरकासुरावर विजय: भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करून त्याच्या बंदिवासातील १६,१०० स्त्रियांना मुक्त केले.
  • लक्ष्मी आणि धन्वंतरीचे प्रकटीकरण: समुद्रमंथनातून देवी लक्ष्मी आणि देवांचे वैद्य धन्वंतरी अमृतकुंभ घेऊन प्रकट झाले.
  • बळीराजाचे स्मरण: वामन अवतारात भगवान विष्णूने बळीराजाला पाताळात पाठवले, पण त्याच्या दानशूरतेमुळे त्याला वर्षातून एकदा पृथ्वीवर परत येण्याची परवानगी दिली.
  • जैन धर्म: २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांना या दिवशी मोक्ष (निर्वाण) प्राप्ती झाली.
  • शीख धर्म: मुघल तुरुंगातून सहावे गुरु हरगोबिंद यांची सुटका झाल्याबद्दल 'बंदी छोर दिवस' साजरा केला जातो.
  • आध्यात्मिक संदेश (आर्ट ऑफ लिव्हिंग): गुरुदेव श्री श्री रविशंकर यांच्या मते, दिवाळी म्हणजे भूतकाळातील दुःख आणि ओझे विसरून नवीन सुरुवात करणे. खरी संपत्ती बाह्य सोने-चांदी नसून, अंतर्मनातील शांती, प्रेम, आत्मविश्वास आणि ज्ञान आहे.

  दिवाळीतील प्रमुख विधी आणि परंपरा

  अभ्यंगस्नान

  अभ्यंगस्नान म्हणजे तेल, उटणे किंवा अत्तर लावून स्नान करणे. हे विशेषतः नरक चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी केले जाते.

  • पौराणिक महत्त्व: श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्यानंतर तेल आणि उटणे लावून स्नान केले. नरकासुराने वर मागितला होता की, जो कोणी या दिवशी मंगलस्नान करेल, त्याला नरकाची बाधा होऊ नये.
  • आरोग्यदायी फायदे:
    • आयुर्वेदिक महत्त्व: शरीराची कांती तजेलदार करणे, स्नायू बलवान करणे आणि त्वचेचे आरोग्य सुधारणे हा याचा मुख्य हेतू आहे. तिळाचे तेल हाडांसाठी उपयुक्त असते, तर उटण्यातील औषधी वनस्पती (उदा. नागरमोथा, सुगंधी कचोरा, मुलतानी माती, वाळा) त्वचेला मऊ ठेवतात.
    • वैज्ञानिक दृष्टिकोन: आंघोळीपूर्वी कोमट पाणी प्यायल्याने शरीराचे अंतर्गत आणि बाह्य तापमान समान राहण्यास मदत होते, ज्यामुळे डोकेदुखीसारखे त्रास टाळता येतात. जेवणापूर्वी स्नान करणे पचनक्रियेसाठी चांगले मानले जाते.
  • पद्धत: प्रथम अंगाला कोमट तिळाचे तेल लावले जाते. त्यानंतर तेल आणि सुगंधी उटण्याचे मिश्रण लावून स्नान केले जाते.

  यमतर्पण आणि यमदीपदान

  हे विधी अकाली मृत्यूचे भय दूर करण्यासाठी आणि यमराजाचा आशीर्वाद प्राप्त करण्यासाठी केले जातात.

  • यमदीपदान (धनत्रयोदशी): या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे वात करून एक दिवा लावला जातो. काही ठिकाणी गव्हाच्या पिठाचे किंवा मातीचे १३ दिवे लावले जातात.
  • यमतर्पण (नरक चतुर्दशी): अभ्यंगस्नानानंतर दक्षिणेकडे तोंड करून हा विधी केला जातो. ज्यांचे वडील हयात आहेत, त्यांनी पाण्यात तांदूळ (अक्षता) घालून तर्पण करावे. ज्यांचे वडील हयात नाहीत, त्यांनी पाण्यात काळे तीळ घालून तर्पण करावे. यमराजाच्या १४ नावांचा (उदा. ॐ यमाय नमः, ॐ धर्मराजाय नमः) जप करत तर्पण केले जाते.

  लक्ष्मीपूजन

  आश्विन अमावास्येला प्रदोषकाळी (संध्याकाळी) लक्ष्मी, गणेश आणि सरस्वती यांची पूजा केली जाते.

  • महत्त्व: लक्ष्मी ही संपत्ती, समृद्धी आणि सौभाग्याची देवता आहे. व्यापारी या दिवशी नवीन हिशोबवह्यांचे पूजन करून नववर्षाचा प्रारंभ करतात.
  • विधी: पाटावर रांगोळी काढून त्यावर सोने-चांदीचे दागिने, पैसे ठेवून पूजा केली जाते. लाह्या, बत्तासे आणि साळीच्या लाह्यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. घरात स्वच्छता राहावी म्हणून नवीन केरसुणी विकत घेऊन तिची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे.

  दिवाळी: बदलणारे स्वरूप आणि सामाजिक पैलू

  शंभर वर्षांपूर्वीच्या आणि आजच्या दिवाळीत मोठे अंतर पडले आहे. कवी दत्त (दत्तात्रय कोंडो घाटे) यांनी १८९८ मध्ये वर्णन केल्याप्रमाणे दिवाळीचा उत्साह कायम असला तरी, त्याचे स्वरूप बदलले आहे.

  • पारंपारिक विरुद्ध आधुनिक दिवाळी:
    • कुटुंब पद्धती: पूर्वीच्या एकत्र कुटुंब पद्धतीमुळे सण सहकार्याने आणि खेळीमेळीने साजरे होत असत. आता विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे त्यात यांत्रिकता आली आहे.
    • फराळ: पूर्वी घरोघरी फराळाचे पदार्थ बनवले जात असत, आता विकत आणण्याकडे कल वाढला आहे.
    • सामाजिकता: एकमेकांच्या घरी फराळासाठी जाण्या-येण्याऐवजी सुट्टीत बाहेर फिरायला जाण्यास पसंती दिली जात आहे.
    • पेहराव आणि सजावट: पारंपरिक नऊवारी साडी आणि धोतराची जागा फॅशनेबल कपड्यांनी घेतली आहे. पणत्या आणि आकाश कंदिलांसोबत विजेच्या दिव्यांची रोषणाई अविभाज्य भाग बनली आहे.
    • खरेदी: पूर्वी मर्यादित गरजांमुळे खरेदीही मर्यादित होती. आता दिवाळी म्हणजे घरासाठी मोठ्या प्रमाणावर नवीन वस्तूंची खरेदी केली जाते.
  • प्रादेशिक विविधता: भारतात विविध समाज आपापल्या परंपरेनुसार दिवाळी साजरी करतात. बंगाली लोक काली पूजा करतात, जैन समाज महावीरांचा निर्वाण दिन साजरा करतो, तर दक्षिण भारतात नरक चतुर्दशी हा मुख्य दिवस असतो.
  • सांस्कृतिक उपक्रम: महाराष्ट्रात मुले मातीचे किल्ले बनवतात, जे एक ऐतिहासिक वारसा जपण्याचा प्रयत्न आहे. शहरांमध्ये 'दिवाळी पहाट'सारखे संगीत आणि कला सादर करणारे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. तसेच, 'दिवाळी अंक' प्रकाशित करण्याची एक मोठी साहित्यिक परंपरा महाराष्ट्रात आहे.

  ज्योतिष, वास्तु आणि आध्यात्मिक उपाय

  ज्योतिषशास्त्र आणि वास्तुशास्त्र दैनंदिन जीवनात आणि विशेषतः सणांच्या काळात सुख-समृद्धीसाठी विविध उपाय सुचवतात.

  व्यावसायिक प्रगतीसाठी उपाय

  • नुकसान टाळण्यासाठी: कच्चा कापूस केशरात रंगवून, हनुमानाच्या मंत्राचा ११ वेळा जप करून तो व्यवसायाच्या ठिकाणी बांधल्यास व्यवसायात यश मिळते.
  • समृद्धीसाठी: धनाची देवता कुबेर यांचे स्थान उत्तर दिशेला असल्याने, कामाच्या ठिकाणी त्यांची मूर्ती उत्तरेला ठेवावी.
  • वाढीसाठी: मंगळवारी लिंबू आणि मिरचीचा हार व्यवसायाच्या ठिकाणी दारावर लावावा. तसेच, शनिवारी पिंपळाचे पान आसनाखाली ठेवून शनिदेवाचे ध्यान केल्यास व्यवसायात भरभराट येते.

  घरात समृद्धीसाठी उपाय

  • सोमवती अमावस्या: सोमवारी येणाऱ्या अमावस्येला विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी भगवान शिव आणि पार्वतीची पूजा केल्याने अखंड सौभाग्य प्राप्त होते. पिंपळाच्या झाडाची १०८ वेळा प्रदक्षिणा घालून पूजा करण्याची परंपरा आहे.
  • पिंपळ वृक्षाचे महत्त्व: गीतेत भगवान श्रीकृष्ण स्वतःला वृक्षांमध्ये पिंपळ म्हणतात. पिंपळाच्या मुळात विष्णू, खोडात केशव आणि फांद्यांमध्ये नारायण वास करतात असे मानले जाते. वैज्ञानिक दृष्ट्या, हा वृक्ष २४ तास ऑक्सिजन देतो.
  • दैनंदिन सवयी: सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करणे, रोज संध्याकाळी घरात अगरबत्ती लावणे, आणि अतिथींचा सन्मान करणे यांसारख्या सवयींमुळे घरात लक्ष्मीचा वास राहतो, असे मानले जाते.

  महत्त्वाचे विचार आणि कविता

  कवी दत्त (१८९८):

  पौरजनही निजगृहा रंगवीती, द्वारकेशी सुमहार घालिताती, नवी वस्त्रे भूषणे लेवुनी ही, घरे सजली जणु पुरुष भव्य देही।

  संत ज्ञानेश्वर:

  मी अविवेकाची काजळी। फेडोनी विवेक दीप उजळी॥ ते योगिया पाहे दिवाळी॥ निरंतर॥

  संत तुकाराम:

  साधू संत येती घरा। तोची दिवाळी दसरा॥

  गुरुदेव श्री श्री रवि शंकर:

  "फटाक्यांप्रमाणे गत काळ देखील जळून जातो, नष्ट होतो आणि आपले मन नवीन नूतन बनते. ही दिवाळी होय. फक्त दिवे आणि मेणबत्त्या लाऊन काही होणार नाही तर आपणा प्रत्येकाला आनंदी आणि प्रज्वलित व्हावे लागेल."

  • दिवाळी आणि ज्योतिषशास्त्र: एक अभ्यास मार्गदर्शक

    प्रश्नमंजुषा: लघु उत्तरे

    खालील प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येकी २-३ वाक्यांत द्या.

    १. व्यवसायात सतत नुकसान होत असल्यास ज्योतिषशास्त्रानुसार कोणता उपाय सांगितला आहे?

    २. 'दीपवली' या शब्दाचा संस्कृत अर्थ काय आहे आणि त्याचे 'दिवाळी' या नावात कसे रूपांतर झाले?

    ३. 'अभ्यंगस्नान' म्हणजे काय आणि ते नरक चतुर्दशीच्या दिवशी का केले जाते?

    ४. 'यमतर्पण' विधी का केला जातो आणि तो कोण करू शकतो?

    ५. 'सोमवती अमावस्या' म्हणजे काय आणि या दिवशी पिंपळाच्या झाडाची पूजा का केली जाते?

    ६. 'दिवाळी पाडवा' किंवा 'बलिप्रतिपदा' या दिवसाचे महत्त्व काय आहे?

    ७. शंभर वर्षांपूर्वीच्या आणि आताच्या दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत कोणते दोन मुख्य बदल झाले आहेत?

    ८. 'सनातनी धर्म' या संकल्पनेचा उगम कसा झाला आणि 'हिंदू' हा शब्द कसा प्रचलित झाला?

    ९. धनत्रयोदशीच्या दिवशी 'यमदीपदान' करण्याची प्रथा का आहे? यामागील कथा थोडक्यात सांगा.

    १०. दिवाळीचा सण विविध प्रादेशिक आणि धार्मिक समुदायांमध्ये कसा साजरा केला जातो? (कोणतेही दोन उदाहरणे द्या.)

    --------------------------------------------------------------------------------

    उत्तरसूची

    १. व्यवसायात सतत नुकसान होत असल्यास, थोडा कच्चा कापूस केशरात रंगवून, संकट निवारक हनुमानाच्या मंत्राचा ११ वेळा जप करून तो कापूस दुकानात किंवा व्यवसायाच्या ठिकाणी बांधावा. हा उपाय केल्यास व्यवसायात यश मिळते, अशी ज्योतिषशास्त्रात मान्यता आहे.

    २. 'दीपवली' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'दिव्यांची ओळ' (दीप + आवली) आहे, जो अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचे प्रतीक आहे. संस्कृत भाषेचे ज्ञान कमी झाल्यामुळे, विशेषतः उत्तर भारतात, या शब्दाचे रूपांतर 'दिवाळी' या लोकप्रिय नावात झाले.

    ३. अभ्यंगस्नान म्हणजे पहाटे सूर्योदयापूर्वी अंगाला तेल आणि सुगंधी उटणे लावून स्नान करणे. नरक चतुर्दशीच्या दिवशी श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्यानंतर तेल लावून स्नान केले होते, या घटनेचे स्मरण म्हणून आणि पापांपासून शुद्धी मिळवण्यासाठी हा विधी केला जातो.

    ४. यमतर्पण विधी अकाली मृत्यूचे (अपमृत्यू) भय टाळण्यासाठी आणि यमदेवाचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी केला जातो. ज्या व्यक्तीचे वडील हयात आहेत, त्यांनी पाण्यात अक्षता घालून आणि ज्यांचे वडील हयात नाहीत, त्यांनी काळे तीळ घालून हा विधी करावा.

    ५. सोमवारी येणाऱ्या अमावस्येला 'सोमवती अमावस्या' म्हणतात. या दिवशी पिंपळाच्या झाडामध्ये भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीचा वास असतो असे मानले जाते, म्हणून या झाडाची पूजा व प्रदक्षिणा केल्याने सौभाग्य आणि समृद्धी प्राप्त होते.

    ६. दिवाळी पाडवा, म्हणजेच बलिप्रतिपदा, हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. या दिवशी वामनाने बळिराजाला पाताळात ढकलले होते. या दिवशी व्यापारी नवीन वर्षाची सुरुवात करतात आणि पत्नी पतीला ओवाळते, ज्यामुळे त्यांच्यातील प्रेमसंबंध दृढ होतात.

    ७. शंभर वर्षांपूर्वी दिवाळी प्रामुख्याने एकत्र कुटुंबपद्धतीत साजरी होत असे, आता कुटुंबे विभक्त झाली आहेत. पूर्वी फराळाचे पदार्थ घरोघरी बनवले जात असत, तर आता ते बाजारातून विकत आणण्याकडे कल वाढला आहे.

    ८. 'सनातनी धर्म' म्हणजे जीवनाचा शाश्वत मार्ग, जो एक विज्ञान मानला जातो. सुमारे १५०० वर्षांपूर्वी सिंधू नदीच्या पलीकडे राहणाऱ्या लोकांना पश्चिमेकडील मुस्लिम लोक 'हिंदू' म्हणू लागले, कारण त्यांना 'सिंधू' शब्दाचा उच्चार 'हिंदू' असा करता येत होता, आणि तेव्हापासून हे नाव प्रचलित झाले.

    ९. राजा हिमाच्या सोळा वर्षांच्या मुलाचा लग्नानंतर चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होणार असल्याची भविष्यवाणी होती. त्याच्या पत्नीने त्या रात्री भरपूर दिवे लावून आणि दागिने व नाण्यांचा ढीग रचून त्याला जागे ठेवले, ज्यामुळे सर्परूपात आलेला यम दिपून परत गेला. या कथेचे स्मरण म्हणून अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी यमदीपदान केले जाते.

    १०. बंगाली समाज: बंगाली लोक दिवाळीच्या दिवशी कालीची पूजा करतात आणि रात्री जागरण करून भजन म्हणतात. जैन समाज: २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांना या दिवशी मोक्षप्राप्ती झाली होती, म्हणून जैन धर्मीय हा दिवस 'निर्वाण महोत्सव' म्हणून साजरा करतात आणि मंदिरांमध्ये 'निर्वाण लाडू' चढवतात.

    --------------------------------------------------------------------------------

    निबंधात्मक प्रश्न

    खालील प्रश्नांवर सविस्तर उत्तरे लिहा. (उत्तरे दिलेली नाहीत)

    १. दिवाळीच्या पाच दिवसांचे (वसुबारस ते भाऊबीज) धार्मिक, पौराणिक आणि सामाजिक महत्त्व काय आहे? प्रत्येक दिवसाशी संबंधित कथा आणि विधींचे तपशीलवार वर्णन करा.

    २. "दिवाळी हा केवळ प्रकाशाचा सण नसून, तो वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे आणि आध्यात्मिक शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे." या विधानाचे समर्थन करण्यासाठी नरकासुर वध, श्रीरामाचे अयोध्येत पुनरागमन आणि बळिराजाच्या कथांचा आधार घेऊन विश्लेषण करा.

    ३. अभ्यंगस्नानाचे आयुर्वेदिक आणि शास्त्रीय महत्त्व काय आहे? विविध दोषांनुसार (वात, पित्त, कफ) तेलाची निवड आणि स्नानाची योग्य पद्धत यावर सविस्तर चर्चा करा.

    ४. ज्योतिषशास्त्र आणि वास्तुशास्त्रानुसार व्यवसाय आणि घरात सुख-समृद्धी आणण्यासाठी कोणते विविध उपाय सांगितले आहेत? या उपायांमागील प्रतीकात्मक अर्थ स्पष्ट करा.

    ५. "काळानुरूप पारंपारिक दिवाळी बदलते आहे." या विषयावर एकत्र कुटुंब पद्धती, फराळाची परंपरा, पेहराव, सजावट आणि लोकांच्या मानसिकतेतील बदल या मुद्द्यांच्या आधारे विस्तृत विवेचन करा.

    --------------------------------------------------------------------------------

    पारिभाषिक शब्दकोश

    संज्ञा	व्याख्या
    अभ्यंगस्नान	दिवाळीत नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी अंगाला तेल व सुगंधी उटणे लावून केले जाणारे मंगलस्नान. हे शारीरिक आणि आध्यात्मिक शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे.
    अमावस्या	चंद्राचा क्षय होऊन तो आकाशात दिसत नाही ती रात्र. दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन आणि सोमवती अमावस्या यांसारख्या तिथींना विशेष महत्त्व आहे.
    अष्टलक्ष्मी	देवी लक्ष्मीची आठ रूपे, जी संपत्तीच्या आठ प्रकारांचे प्रतीक आहेत: आदि लक्ष्मी, धन्य लक्ष्मी, धैर्य लक्ष्मी, गज लक्ष्मी, संतान लक्ष्मी, विजय लक्ष्मी, विद्या लक्ष्मी आणि धन लक्ष्मी.
    आकाशकंदील	दिवाळीत घराबाहेर लावला जाणारा एक प्रकारचा कागदी किंवा कापडी दिवा. हा प्रकाशाचे आणि आनंदाचे प्रतीक मानला जातो.
    उटणे	वाळा, सुगंधी कचोरा, मुलतानी माती, हळद, चंदन आणि बेसन यांसारख्या औषधी आणि सुगंधी वनस्पतींच्या चूर्णांचे मिश्रण, जे अभ्यंगस्नानावेळी अंगाला लावले जाते.
    कुबेर	धनाची देवता. ज्योतिषशास्त्रानुसार, कुबेराचे स्थान उत्तर दिशेला मानले जाते, त्यामुळे व्यवसायाच्या ठिकाणी त्यांची मूर्ती उत्तर दिशेला ठेवल्याने समृद्धी येते.
    गोवर्धन पूजा	दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी केली जाणारी पूजा. श्रीकृष्णाने इंद्रदेवाचा पराभव करून गोवर्धन पर्वत उचलला होता, त्या घटनेचे स्मरण म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.
    धनत्रयोदशी	दिवाळीचा दुसरा दिवस, जो आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला साजरा होतो. या दिवशी धन्वंतरी, लक्ष्मी आणि कुबेर यांची पूजा केली जाते. याला 'छोटी दिवाळी' असेही म्हणतात.
    नरक चतुर्दशी	आश्विन कृष्ण चतुर्दशीचा दिवस. या दिवशी श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केला होता. या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे.
    पाडवा (बलिप्रतिपदा)	कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेचा दिवस. हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असून, या दिवशी बळीराजाची पूजा केली जाते. पती-पत्नीच्या नात्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.
    फराळ	दिवाळीनिमित्त बनवले जाणारे लाडू, करंज्या, शंकरपाळी, चिवडा, चकली यांसारखे गोड आणि खारट पदार्थ.
    भाऊबीज (यमद्वितीया)	कार्तिक शुद्ध द्वितीयेचा दिवस. या दिवशी यमराज आपली बहीण यमी हिच्या घरी जेवायला गेला होता. या दिवशी बहीण भावाला ओवाळते.
    यमतर्पण	नरक चतुर्दशीच्या दिवशी अकाली मृत्यू टाळण्यासाठी आणि यमदेवाच्या कृपेसाठी केला जाणारा विधी. यात यमराजाच्या १४ नावांनी दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी अर्पण केले जाते.
    यमदीपदान	धनत्रयोदशीच्या दिवशी संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे वात करून दिवा लावण्याची प्रथा. यामुळे अपमृत्यू टळतो, अशी श्रद्धा आहे.
    लक्ष्मीपूजन	आश्विन अमावस्येच्या दिवशी संध्याकाळी (प्रदोषकाळी) देवी लक्ष्मीची पूजा केली जाते. या पूजेने घरात धन, संपत्ती आणि समृद्धी स्थिर राहते, अशी मान्यता आहे.
    वसुबारस (गोवत्सद्वादशी)	आश्विन कृष्ण द्वादशीचा दिवस. या दिवशी गाईची तिच्या वासरासह पूजा केली जाते. घरात धन-धान्याचे आगमन व्हावे म्हणून ही पूजा करतात.
    सनातन धर्म	'शाश्वत जीवनमार्ग' या अर्थाची संकल्पना, जिला धर्मग्रंथांमध्ये एक विज्ञान मानले गेले आहे. हा कोणत्याही एका व्यक्तीने स्थापित केलेला धर्म नाही.
    सोमवती अमावस्या	सोमवारी येणारी अमावस्या. या दिवशी पितरांना तर्पण, दानधर्म आणि शिव-पार्वती पूजेला विशेष महत्त्व दिले जाते, ज्यामुळे पितृदोष निवारण होते व सौभाग्य प्राप्त होते.