👣 कार्तिकी एकादशी: माहिती आणि वारी

 हे सर्व स्त्रोत कार्तिकी एकादशी आणि वारकरी संप्रदाय या दोन प्रमुख विषयांवर केंद्रित आहेत. कार्तिकी एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी किंवा देवउठनी एकादशी असेही म्हणतात, कारण या दिवशी भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात, ज्यामुळे शुभ कार्यांना सुरुवात होते. या एकादशीचे एक महत्त्वाचे धार्मिक वैशिष्ट्य म्हणजे पंढरपूरची वारी, जिथे लाखो वारकरी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पदयात्रा करतात, तसेच या दिवसापासून तुळशी विवाहाला सुरुवात होते. याव्यतिरिक्त, काही स्त्रोतांमध्ये उत्पन्ना एकादशीची कथा आणि एकादशीच्या उपवासामागील वैज्ञानिक फायदे (उदा. ऑटोफेजी) यांची माहिती दिली आहे, तर वारकरी संप्रदाय हा भागवत धर्म म्हणून ओळखला जातो आणि तो संत ज्ञानेश्वर व संत तुकाराम यांच्या शिकवणीवर आधारित आहे.

कार्तिकी एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी, देवोत्थान एकादशी किंवा देवउठनी एकादशी असेही म्हणतात. हिंदू धर्मात या एकादशीचे विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे.

या एकादशीचे धार्मिक विधी, पौराणिक कथा आणि वारकरी संप्रदायातील महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

१. कार्तिकी एकादशीचे धार्मिक विधी (Religious Rituals)

कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या एकादशीला भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात, म्हणून या दिवसाचे व्रत आणि पूजा विधी विशेष महत्त्वाचे असतात.

अ. भगवान विष्णूंना जागृत करण्याची पद्धत (जागरण विधी): हा विधी कार्तिक शुक्ल एकादशीच्या रात्री केला जातो.

1. उपवास आणि शुद्धता: भाविक भक्तीने हे व्रत पाळतात. आदल्या दिवशी दशमीपासूनच धान्य, कांदा, लसूण आणि मांसाहार टाळणे आवश्यक असते.
2. रात्री जागरण: रात्रीच्या वेळी उत्साहाने जागे राहून पूजा, प्रदक्षिणा आणि प्रार्थना करावी लागते.
3. स्तुती आणि वाद्ये: भगवान विष्णूंना जागृत करण्यासाठी सुंदर स्तोत्रांचे पठण, पुराणातील कथांचे श्रवण आणि भजनांचे गायन केले जाते. यासाठी शंख, घंटा, ढोल, नगारे, मृदंग आणि वीणा यांसारखी वाद्ये वाजवली जातात.
4. जागरण मंत्र: विष्णूंचे ध्यान करताना खालील मंत्र जपून त्यांना जागृत केले जाते:
   • 'उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते। त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत् सुप्तं भवेदिदम।' (अर्थ: हे गोविंद, हे जगत्पती, उठा आणि तुमची निद्रा सोडा. तुमच्या झोपण्याने हे जगत् झोपी जात होते.)
   • 'उत्थिते चेष्टते सर्वमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव।' (अर्थ: हे माधव, उठा! तुमच्या उठण्याने सर्व काही चेतनामान होते).

ब. पूजा विधी आणि नियम:

1. स्नान आणि वस्त्र: पहाटे लवकर (ब्रह्म मुहूर्तावर) उठून पवित्र स्नान करावे. या दिवशी पिवळ्या रंगाचे वस्त्र परिधान करणे शुभ मानले जाते.
2. पूजा सामग्री: वेली, पाने, फळे, फुले आणि तोरणांनी मंदिराला किंवा सिंहासनाला सजवावे. विष्णूच्या पूजेसाठी तुळशीची पाने, चंदन लेप, पिवळी फुले, फळे, मिठाई, उसाचा रस आणि पंचामृत अर्पण केले जाते. तुपाचा दिवा (घृतदीप) लावला जातो.
3. जप: 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय', 'ॐ विष्णवे नमः' यांसारख्या मंत्रांचा जप करावा. विष्णू सहस्रनाम स्तोत्र, विष्णू चालीसा किंवा भगवद्गीतेचे (विशेषतः १५ व्या अध्यायाचे) पठण करावे.
4. उपवास आणि पारणे: एकादशीला फलाहार किंवा दूध/पाणी घेऊन उपवास केला जातो. भात आणि धान्य पूर्णपणे वर्जित असते. द्वादशीच्या दिवशी (दुसऱ्या दिवशी) सूर्योदयानंतर ब्राह्मणांना किंवा गरीब भक्तांना भोजन दिल्यानंतर उपवास सोडला जातो (पारण).
5. दान: या दिवशी वस्त्र, अन्न, तीळ (sesame) किंवा केशर, केळी, हळद दान करणे खूप पुण्यकारक मानले जाते.
6. हरिहर-अद्वैत: या रात्री श्रीविष्णूला बेल (Belpatra) आणि शिवाला तुळशीपत्र अर्पण करण्याची प्रथा आहे, ज्याला 'हरिहर-भेट' किंवा 'हरिहर-अद्वैत' म्हणतात. हे शिव आणि विष्णू यांच्यातील ऐक्य दर्शवते.

क. तुळशी विवाह: कार्तिकी एकादशीपासून (प्रबोधिनी एकादशी) तुळशी विवाह सोहळ्याला सुरुवात होते आणि कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत तो साजरा केला जातो. या दिवशी तुळशी (वृंदा देवी) आणि भगवान विष्णू (शालिग्राम किंवा कृष्ण) यांचा विवाह लावला जातो. तुळशी विवाह केल्याने कन्यादानाचे पुण्य मिळते आणि मोक्ष प्राप्ती होते असे मानले जाते. यानंतरच विवाह, मुंज, गृहप्रवेश यांसारख्या सर्व शुभ कार्यांना सुरुवात होते.

---

२. कार्तिकी एकादशीशी संबंधित पौराणिक कथा (Mythological Stories)

अ. भगवान विष्णूंची योगनिद्रा आणि जागरण: पुराणांमध्ये ही गोष्ट सर्वज्ञात आहे की भगवान विष्णू आषाढ महिन्याच्या शुद्ध पक्षाच्या एकादशीला (देवशयनी एकादशी) झोपतात आणि चार महिने झोपल्यानंतर कार्तिक शुद्ध एकादशीला (प्रबोधिनी एकादशी) जागे होतात. या चार महिन्यांच्या कालावधीला चातुर्मास म्हणतात.

ब. शंखासुराची कथा (झोपेचे कारण): धर्मग्रंथांनुसार, भगवान विष्णूंनी भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल एकादशीला शंखासुर नावाच्या महापराक्रमी राक्षसाचा वध केला. या प्रदीर्घ युद्धामुळे भगवान विष्णू खूप थकले आणि त्यांनी क्षीरसागरात शेषनागाच्या शैय्येवर विश्रांती घेतली. ते चार महिन्यांपर्यंत झोपून कार्तिक शुक्ल एकादशीला जागे झाले. या जागे होण्याच्या उत्सवाला देवप्रबोधिनी एकादशी म्हणतात.

क. एकादशी देवीची उत्पत्ती (उत्पत्ती एकादशी कथा): सत्ययुगात मुर नावाचा एक भयंकर राक्षस होता, ज्याने सर्व देवांना पळवून लावले. जेव्हा तो राक्षस श्री हरींना झोपलेले पाहून त्यांना मारण्यास तयार झाला, तेव्हा विष्णूंच्या शरीरातून एक तेजस्वी देवी प्रकट झाली. या देवीने मुर राक्षसाला आव्हान दिले, त्याच्याशी युद्ध केले आणि त्याचा वध केला. भगवान विष्णू जागे झाल्यावर त्यांनी देवीला सांगितले की तुझा जन्म एकादशीच्या दिवशी झाला आहे, म्हणून तुझी उत्पन्ना एकादशी या नावाने पूजा केली जाईल. (उत्पन्ना एकादशी ही कार्तिकी महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी आहे, जी चातुर्मास संपल्यानंतर लगेच येते).

---

३. वारकरी संप्रदायातील महत्त्व (Importance in Varkari Sampradaya)

कार्तिकी एकादशी वारकरी संप्रदायासाठी 'महाएकादशी' म्हणून ओळखली जाते.

अ. पंढरपूरची वारी: आषाढी एकादशीप्रमाणेच हजारो वारकरी कार्तिकी एकादशीलाही पंढरपूरची वारी करतात आणि विठूरायाचे दर्शन घेतात.

• वारीचे स्वरूप: वारी म्हणजे पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पायी केलेली पदयात्रा. वारकरी गळ्यात तुळशीची माळ घालतात, कपाळी गोपीचंदनाचा टिळा लावतात, हातात पताका घेतात आणि 'ज्ञानोबा-तुकोबा'चा जयघोष करत, टाळ-मृदंगाच्या तालावर अभंग गात प्रवास करतात.
• कार्तिकी वारीचा विशेष भाव: कार्तिकी वारीला जाणारे बहुसंख्य कोकणस्थ वारकरी असतात, जे कार्तिक महिन्यात भाताचे पीक आल्यानंतर, म्हणजेच सुगीच्या दिवसांत, परमेश्वराचे आभार मानण्यासाठी वारी करतात.
• पंढरपूरची व्यवस्था: या एकादशीनिमित्त लाखो भक्त येत असल्याने विठ्ठल मंदिर दर्शनासाठी २४ तास खुले ठेवले जाते. भाविकांना दर्शन घेता यावे म्हणून देवाच्या शयन कक्षातील पलंग काढून ठेवला जातो आणि राजोपचारही बंद केले जातात.
• चंद्रभागा स्नान: पंढरपूरला येणारा प्रत्येक भक्त चंद्रभागा नदीत (भीमा नदी) स्नान केल्याशिवाय परत जात नाही, या स्नानाला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.
• सरकारी मान: कार्तिकी एकादशीला विठ्ठल-रुक्मिणीच्या पूजेचा मान हा राज्याचे उपमुख्यमंत्री यांना दिला जातो.

ब. चातुर्मासाची समाप्ती: कार्तिकी एकादशी चातुर्मास व्रताचा शेवटचा दिवस मानला जातो. आषाढी एकादशीपासून सुरू झालेले नियम आणि व्रते या दिवशी समाप्त होतात. चातुर्मासात वारकरी केवळ भगवंताचे नामस्मरण, हरिपाठ, सत्त्व आचरण, दानधर्म आणि कठोर नियमांचे (उदा. कांदा, लसूण, मांसाहार, वांगी, मद्य यांचा त्याग) पालन करतात.

क. वारकरी संप्रदायाची शिकवण: वारकरी संप्रदाय महाराष्ट्राची 'सत्त्वधारा' मानला जातो. या संप्रदायाने समानता, बंधुभाव आणि सामाजिक ऐक्य या मूल्यांची रुजवणूक केली. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांनी दाखवलेल्या भक्तीच्या मार्गामुळे सामान्य माणसाला संसार सोडून न देताही परमार्थ साधता येतो, ही शिकवण या संप्रदायात दिली जाते.

कार्तिकी एकादशी ही केवळ एका व्रताचा दिवस नसून, ती आत्मिक जागृती, भक्ती आणि सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक आहे. ज्याप्रमाणे सृष्टीतील पुरुषाला (विष्णूला) विश्रांतीनंतर नवा उत्साह मिळतो, त्याचप्रमाणे या दिवशी व्रत आणि नामस्मरण करणाऱ्या भक्ताला पापांचा नाश होऊन पुण्यवृद्धी होते, ज्यामुळे त्याला मोक्षासह सर्व इच्छा पूर्ण होण्याची संधी मिळते.

आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी या दोन्ही वारकरी संप्रदायाच्या आणि हिंदू धर्माच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या महाएकादशी आहेत. पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी दरवर्षी या दोन एकादशांना वारी (पदयात्रा) आयोजित केली जाते.

आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी वारी परंपरेतील साम्य आणि भेद खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहेत:

---

१. आषाढी आणि कार्तिकी वारीतील साम्य (Similarities)

दोन्ही एकादशी वारकरी संप्रदायाच्या मुख्य आचारधर्माचा भाग आहेत आणि त्यांची मूळ श्रद्धा व उद्देश सारखा आहे:

• महाएकादशी आणि उपवास: दोन्ही तिथींना "मोठी एकादशी" मानले जाते आणि या दिवशी वारकरी तसेच वैष्णव पंथीय एक दिवसाचे उपवास व्रत करतात.
• पंढरपूर वारी: दोन्ही एकादशींना पंढरपूरला पदयात्रा (वारी) करून विठ्ठलाचे दर्शन घेतले जाते. वारी ही केवळ यात्रा नसून, एक आध्यात्मिक व्रत आणि साधना आहे.
• भक्ती आणि नामस्मरण: दोन्ही यात्रांमध्ये टाळ-मृदंगाच्या गजरात, अभंग गात आणि 'विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठलाच्या गजरात' वारकरी पंढरपूरकडे मार्गस्थ होतात.
• दर्शन व्यवस्था: यात्रेच्या काळात जास्तीत जास्त भाविकांना दर्शन मिळावे म्हणून पंढरपूरचे मंदिर अहोरात्र (२४ तास) दर्शनासाठी खुले ठेवले जाते.
• पवित्र स्नान: पंढरपुरात पोहोचल्यावर वारकरी चंद्रभागा नदीत स्नान करतात.

---

२. आषाढी आणि कार्तिकी वारीतील भेद (Differences)

या दोन्ही वाऱ्यांतील मुख्य फरक भगवान विष्णूच्या स्थितीवर आणि चातुर्मासाच्या संदर्भावर आधारित आहेत:

भेदक घटक	आषाढी एकादशी (देवशयनी एकादशी)	कार्तिकी एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी)	स्रोत
भगवान विष्णूची स्थिती	या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात (शयन).	या दिवशी भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या निद्रेतून जागे होतात (जागरण).
दुसरे नाव	देवशयनी एकादशी.	प्रबोधिनी एकादशी, देवउठनी एकादशी, किंवा जागर एकादशी.
चातुर्मास संबंध	या दिवसापासून चातुर्मास (चार पवित्र महिने) सुरू होतो.	या दिवशी चातुर्मास समाप्त होतो (विष्णुप्रबोधोत्सव).
मांगलिक कार्य	चातुर्मास काळात विवाह, मुंज इत्यादी शुभ कार्ये थांबतात.	या दिवसापासून तुळशी विवाहाने शुभ कार्यांना पुन्हा सुरुवात होते.
वारीचे स्वरूप	सर्वात मोठी यात्रा, सर्व संतांच्या पालख्या (ज्ञानेश्वर, तुकाराम) पायी पंढरपूरला येतात.	आषाढीपेक्षा संख्या कमी असते (सुमारे ३-४ लाख). वारकरी आपापल्या गावातून दर्शनासाठी जातात.
वारकरी समुदाय	यात घाटमाथ्यावरील (देशावरील) वारकरी अधिक संख्येने सहभागी होतात.	यात कोकणस्थ वारकरी अधिक संख्येने सहभागी होतात, कारण हा सुगीचा काळ असतो.
शासकीय मान	मुख्यमंत्री सपत्नीक विठ्ठल-रुक्मिणीची शासकीय महापूजा करतात.	उपमुख्यमंत्र्यांना पूजेचा मान दिला जातो.
विशेष पूजा	-	हरिहर-अद्वैत (हरिहर-भेट) व्रत पाळले जाते, जिथे शिवाला तुळस आणि विष्णूला बेल वाहिला जातो.

---

३. वारी परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप (Cultural Nature of Wari Tradition)

पंढरपूरची वारी, मग ती आषाढी असो वा कार्तिकी, ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून, महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा गाभा आहे. वारीचे सांस्कृतिक स्वरूप खालीलप्रमाणे आहे:

अ. सामाजिक समता आणि ऐक्य

वारकरी संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची समानतेची शिकवण.

• जातिभेद निर्मूलन: वारीत अठरापगड जाती-धर्माचे लोक लहान-मोठा असा कोणताही भेद न मानता एकत्र येतात. यामुळे वारी हे सामाजिक ऐक्याचे मूर्त स्वरूप ठरते.
• स्त्री-पुरुष समता: वारकरी संप्रदायाने स्त्रियांना भक्ती करण्याचा आणि मोक्ष मिळवण्याचा अधिकार दिला. संत जनाबाई, मुक्ताबाई, बहिणाबाई यांसारख्या संत कवयित्री यांना विठ्ठलाने विशेष प्रेम आणि सन्मान दिला, ज्यामुळे विठ्ठलाच्या समतेवर शिक्कामोर्तब झाले.

ब. आध्यात्मिक आणि नैतिक मूल्ये

वारी ही वारकरी संप्रदायाने दिलेली जीवनपद्धती आहे.

• भक्ती आणि मोक्ष: भक्तीच्या माध्यमातून अहंकार आणि इच्छा परमेश्वराला समर्पित करून विठोबाशी वैयक्तिक संबंध शोधणे हे वारकरी तत्त्वज्ञानाचे केंद्र आहे. भक्तीने व्रत केल्यास पापांचा नाश होतो, पुण्य वाढते आणि मोक्षासह सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
• प्रबोधन आणि जागृती: कार्तिकी एकादशी (प्रबोधिनी) ही निष्क्रियतेचा त्याग करून कर्मासाठी जागृत होण्याचा आणि स्वयंमधील देवत्व जागृत करण्याचा संदेश देते.
• सदाचार आणि अनासक्ती: संत तुकाराम महाराजांनी सांगितलेला मार्ग संसाराचा त्याग करायला सांगत नाही, तर सदाचार, सत्यनिष्ठा, नीतिमत्ता आणि समता या मूल्यांची जपवणूक करायला शिकवतो.
• सामूहिक उपासना: दिंडी ही सामूहिक भक्तीचा उत्सव आहे. वारकरी तुळशीची माळ गळ्यात घालून आणि कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा लावून आपले कर्तव्यकर्म निष्ठापूर्वक करत राहतात.

क. वारीतील शिस्त आणि आधुनिकता

• वारी ही शिस्तबद्ध आणि उत्स्फूर्त असते. लाखोंचा जनसमुदाय असूनही कुठेही गोंधळ नसतो, जी अनेक देशी-विदेशी अभ्यासकांसाठी आश्चर्यकारक बाब आहे.
• आजच्या आधुनिक युगातही वारी परंपरेत तंत्रज्ञानाचा स्वीकार होत आहे, जसे की AI दिंडी आणि भाविकांसाठी ई-दर्शन तसेच शासकीय आरोग्य आणि स्वच्छता सुविधा.

सांस्कृतिक प्रतीक: वारी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारसा आणि अध्यात्मिक परिवर्तनाचे प्रतीक आहे. ही परंपरा मानवतेला प्रबोधनाकडे नेण्याचा संतांनी दाखवलेला मार्ग आहे.

---

उपसंहार: आषाढी एकादशी चातुर्मासाची सुरुवात आणि देवाच्या शयनाचे प्रतीक आहे, जी संत पालख्यांच्या भव्य आगमनामुळे प्रसिद्ध आहे. याउलट, कार्तिकी एकादशी चातुर्मासाची समाप्ती आणि देवाच्या जागरणाचे (प्रबोधनाचे) प्रतीक आहे, तसेच तुळशी विवाहामुळे मांगलिक कार्यांच्या पुनरुज्जीवनाची घोषणा करते. परंतु या दोन्ही वाऱ्या सामाजिक समता, भक्ती आणि सामूहिक ऐक्याचा चिरस्थायी संदेश महाराष्ट्राच्या भूमीवर अखंडपणे जिवंत ठेवतात.

वारी म्हणजे एका नदीच्या दोन तीरांसारखी आहे: दोन्ही एकाच भक्तीच्या प्रवाहातून वाहत जातात (पंढरीचा विठ्ठल), परंतु एका तीरावर देव विश्रांतीसाठी शयन करतो (आषाढी), तर दुसऱ्या तीरावर तो उत्साहाने जागे होतो (कार्तिकी), आणि या दोन्ही अवस्था वारकऱ्यांच्या जीवनाला वर्षभर आध्यात्मिक ऊर्जा पुरवतात.

आपला प्रश्न एकादशी उपवास, तुळशी विवाह आणि चातुर्मास समाप्ती यांचे आरोग्य आणि आध्यात्मिक महत्त्व याबद्दल आहे. स्रोतांमध्ये या तिन्ही विषयांवर सविस्तर माहिती दिलेली आहे.

१. एकादशी उपवासाचे आध्यात्मिक आणि आरोग्य महत्त्व

कार्तिक महिन्यातील शुद्ध पक्षातील एकादशीला 'प्रबोधिनी एकादशी', 'देवोत्थान एकादशी' किंवा 'कार्तिकी एकादशी' म्हणतात. या एकादशीचे व्रत (उपवास) हे कार्तिक महिन्यातील सर्वोत्तम व्रत मानले जाते.

अ. आध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्व

• पापांचा नाश आणि पुण्यप्राप्ती: एकादशीचे व्रत भक्तीने केल्यास पापांचा नाश होतो, पुण्य वाढते, आणि मोक्षासह सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
• मोक्ष आणि सर्वोच्च स्थान: हे व्रत म्हणजे त्या होडीसारखे आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन आत्मा जीवनसागर पार करतो. हे व्रत पाळणाऱ्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. जे लोक नियमितपणे रात्रभर जागरण करून हे व्रत करतात, त्यांना मोक्षाचे अंतिम ध्येय प्राप्त होते आणि त्यांचे जीवन सुख, समृद्धी आणि संतती-नातवंडांनी समृद्ध होते.
• यज्ञांचे फळ: केवळ प्रबोधिनी व्रत केल्याने एक हजार अश्वमेध आणि शंभर राजसूय यज्ञांचे फळ मिळते.
• कर्तव्य आणि जागृती: हा सण निष्क्रियतेचा त्याग करून कर्मासाठी जागृत होण्याचा संदेश देतो. या दिवशी आळस बाजूला ठेवून उत्साहाने पूजा, प्रार्थना, आरती, विष्णु सहस्त्रनाम स्तोत्र किंवा भगवद्गीता पठण करावे.
• व्रतातील नियम: व्रताच्या दिवशी वारंवार मद्यपान, जास्त फळे खाणे, अशुद्धता, खोटे बोलणे, पानांचे सेवन, दिवसा झोपणे किंवा लैंगिक संबंध टाळावेत. उपवास शक्य नसल्यास, फक्त भात सोडण्याचा सल्ला दिला जातो.

ब. आरोग्याचे (वैज्ञानिक आणि जैविक) महत्त्व

एकादशीच्या उपवासामागे धार्मिक श्रद्धेसोबतच आरोग्याच्या दृष्टीने मोठे वैज्ञानिक आणि जैविक गूढ कारण आहे.

आरोग्याचे कारण	स्पष्टीकरण
चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम (Tidal Effect)	पौर्णिमा आणि अमावास्याप्रमाणेच एकादशीला चंद्राची गुरुत्वाकर्षण शक्ती पृथ्वीवर जास्त प्रभाव टाकते. यामुळे मानवी शरीरातील ७०% पाण्यावर सूक्ष्म परिणाम होतो (रक्तदाब, पचनसंस्था, मेंदूतील द्रव). उपवासामुळे शरीराला अतिरिक्त पाणी आणि मीठ साठवण्याची गरज कमी होते, ज्यामुळे रक्तदाब स्थिर राहतो.
पचनसंस्थेला विश्रांती	२४ तास उपवास केल्याने पोट, यकृत (Liver), आणि स्वादुपिंड (Pancreas) यांना विश्रांती मिळते. पचनसंस्था डिटॉक्स होते, यकृतातील ग्लायकोजन रिझर्व्ह वापरला जातो, इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढते (मधुमेह नियंत्रणात मदत) आणि आतड्यांतील जुन्या अन्नकणांचा निचरा होतो.
ऑटोफेजी प्रक्रिया सक्रिय (Autophagy)	१६ ते २४ तास उपवास केल्यास शरीर ऑटोफेजी मोडमध्ये जाते. या प्रक्रियेत जुन्या, खराब झालेल्या पेशी (सेल्स) स्वतःला खाऊन टाकतात आणि नवीन पेशी तयार होतात. यामुळे कर्करोग, अल्झायमर आणि हृदयरोग प्रतिबंधास मदत होते.
मेंदू आणि मानसिक स्वास्थ्य	उपवासामुळे BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) हार्मोन वाढतो, ज्यामुळे नवीन मेंदू पेशी तयार होतात. यामुळे स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते आणि तणाव (Stress) कमी होतो (कोर्टिसॉल कमी झाल्यामुळे).
तणाव मुक्ती (Stress Relief)	वारीसारख्या धार्मिक कृतींमधून (जे उपवासाशी जोडलेले आहेत) भक्तांना तणाव मुक्तीचा अनुभव मिळतो. ते जीवनातील समस्या विसरून पांडुरंगाच्या चरणी तल्लीन होतात, ज्यामुळे जगण्यातला उत्साह पुन्हा संचारतो.

२. तुळशी विवाह

तुळशी विवाह हा कार्तिक शुद्ध एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) पासून सुरू होतो आणि कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही एका दिवशी केला जातो.

आध्यात्मिक महत्त्व

• विष्णू आणि तुळस: तुळशी विवाह म्हणजे तुळशी (वृंदा देवी) चा भगवान विष्णूच्या (किंवा त्यांचे अवतार श्रीकृष्ण/शालिग्राम) सोबत विवाह लावण्याचा उत्सव आहे.
• हरिप्रिया: तुळस ही लक्ष्मीचे स्वरूप मानली जाते. ती श्रीविष्णूंना अत्यंत प्रिय आहे, म्हणून तिला हरिप्रिया असेही म्हणतात. पद्मपुराणानुसार, तुळशीशिवाय केलेली विष्णूची पूजा व्यर्थ ठरते.
• कन्यादानाचे पुण्य: तुळशी विवाह केल्यास कर्त्याला कन्यादानाचे पुण्य मिळते आणि मोक्ष प्राप्ती होते.
• मांगलिक कार्याची सुरुवात: तुळशी विवाहानंतर विवाह, साखरपुडा, मुंज (उपनयन), वास्तुशांती, गृहप्रवेश यांसारख्या सर्व शुभ कार्यांना (मांगलिक कार्य) सुरुवात होते.
• समृद्धी आणि नकारात्मक ऊर्जा नाश: प्रबोधिनी एकादशीला तुळशीच्या रोपाची पूजा केल्यास आणि तुळशीजवळ दिवा लावल्यास घरात समृद्धी येते आणि घरातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होते.

३. चातुर्मास समाप्ती

चातुर्मास हा आषाढ शुद्ध एकादशी (देवशयनी एकादशी) पासून सुरू होतो, जेव्हा भगवान विष्णू योगनिद्रेत जातात.

आध्यात्मिक महत्त्व

• देवाचे जागरण: चातुर्मास कार्तिक शुद्ध एकादशीला (प्रबोधिनी एकादशी) संपतो, कारण या दिवशी भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात.
  • देवांच्या झोपण्याच्या या काळात (दक्षिणायन) पालनकर्ता श्रीविष्णू निष्क्रिय असतो.
  • भगवान विष्णू जागे झाल्यानंतर, ते पुन्हा सृष्टीच्या पालनाचा कार्यभार स्वीकारतात.
• विष्णुप्रबोधोत्सव: कार्तिक शुद्ध एकादशीनंतर येणाऱ्या द्वादशीला विष्णुप्रबोधोत्सव साजरा केला जातो.
• दिव्यत्व जागृत करणे: विष्णूंचे जागरण म्हणजे निष्क्रियतेची रात्र संपून कर्माचा सूर्य उगवण्याचा संदेश आहे. हा काळ आपल्या आतील दिव्यत्व जागृत करण्याचा देखील आहे.
• व्रतांचे उद्यापन: चातुर्मास संपल्यानंतर तुळशी विवाह पार पडतो आणि या चार महिन्यांत जी व्रते घेतलेली असतील, त्या सर्वांचे उद्यापन (समाप्ती) केले जाते.

तात्त्विकदृष्ट्या:

भगवान विष्णूची चार महिन्यांची 'योग निद्रा' ही प्रकृतीच्या विश्रांतीचे (Nature itself slowing down) प्रतीक आहे. पावसाळ्यात ढगाळ आकाश, दमटपणा आणि नैसर्गिक जगातील वाढ खुंटलेली असते. ज्याप्रमाणे विष्णू विश्राम करतात, त्याचप्रमाणे सृष्टीची ऊर्जा विश्राम, पुनरुज्जीवन आणि नूतनीकरणासाठी विश्रांती घेते. जेव्हा कार्तिक एकादशीला विष्णू जागे होतात, तेव्हा जग त्यांच्यासोबत पुन्हा तेजस्वी, नूतन आणि शुभ कार्यांसाठी सज्ज होते.

पंढरपूर वारी: एक सर्वसमावेशक परिचालन नियोजन आराखडा

--------------------------------------------------------------------------------

1.0 परिचय आणि व्याप्ती (Introduction and Scope)

पंढरपूर वारी ही महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि शेकडो वर्षांची धार्मिक व सांस्कृतिक पदयात्रा आहे. दरवर्षी आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या निमित्ताने, 'वारकरी' म्हणून ओळखले जाणारे लाखो भाविक, संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालखी सोहळ्यासोबत पायी पंढरपूरला जातात. एवढ्या मोठ्या जनसमुदायाचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन करणे, त्यांची सुरक्षितता सुनिश्चित करणे, आणि त्यांना आवश्यक सुविधा पुरवणे, हे प्रशासकीय यंत्रणेच्या कार्यक्षमतेची कसोटी पाहणारे एक जटिल कार्य आहे. यात्रेचे धार्मिक पावित्र्य जपत, ती सुरळीतपणे पार पाडण्यासाठी एका मजबूत, सुसंघटित आणि सर्वसमावेशक परिचालन आराखड्याची (Operational Plan) आवश्यकता असते. हा आराखडा विविध प्रशासकीय विभागांमधील समन्वय, जबाबदारीचे वाटप आणि अंमलबजावणीची स्पष्ट रूपरेषा निश्चित करतो.

या आराखड्याच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी, वारीशी संबंधित काही मूलभूत संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे:

• वारी (Wari): ही महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी केली जाणारी एक सामुदायिक पदयात्रा आहे. ही केवळ एक यात्रा नसून भक्ती, शिस्त आणि समानतेचा एक अनोखा सोहळा आहे.
• वारकरी (Warkari): वारी करणाऱ्या भगवान विठ्ठलाच्या भक्तांना 'वारकरी' म्हणतात. गळ्यात तुळशीची माळ घालणे हे वारकऱ्याचे एक प्रमुख लक्षण मानले जाते.
• पालखी सोहळा (Palkhi Sohala): आळंदी येथून संत ज्ञानेश्वर आणि देहू येथून संत तुकाराम यांच्या पवित्र पादुका पालखीत ठेवून, रथातून पंढरपूरकडे नेणाऱ्या भव्य मिरवणुकीला 'पालखी सोहळा' असे म्हणतात.
• दिंडी (Dindi): दिंडी म्हणजे वारकऱ्यांचा एक संघटित गट. प्रत्येक दिंडीचा एक प्रमुख असतो आणि त्या दिंडीमार्फतच वारकऱ्यांच्या निवास, भोजन आणि इतर सुविधांची व्यवस्था केली जाते. दिंड्यांच्या शिस्तबद्ध रचनेमुळे वारीचे व्यवस्थापन सुलभ होते.
• चातुर्मास (Chaturmas): आषाढ महिन्यातील देवशयनी (आषाढी) एकादशीपासून ते कार्तिक महिन्यातील प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशीपर्यंतच्या चार महिन्यांच्या काळाला चातुर्मास म्हणतात. या काळात भगवान विष्णू योगनिद्रेत असतात, अशी धारणा आहे.

यात्रेचे हे स्वरूप लक्षात घेता, तिच्या व्यवस्थापनासाठी एक स्पष्ट प्रशासकीय रचना आणि प्रत्येक घटकाची निश्चित जबाबदारी असणे अनिवार्य ठरते.

2.0 प्रशासकीय रचना आणि जबाबदारी (Administrative Structure and Responsibilities)

पंढरपूर वारीसारख्या भव्य सोहळ्याच्या यशस्वी आयोजनासाठी, सुस्पष्ट प्रशासकीय रचना आणि विविध विभागांमध्ये प्रभावी समन्वय असणे, हे प्रशासकीय नियोजनाचे अनिवार्य अंग आहे. लाखो भाविकांची सुरक्षितता, आरोग्य आणि सुविधा सुनिश्चित करण्यासाठी एक केंद्रीकृत नियंत्रण आणि विकेंद्रित अंमलबजावणी प्रणाली स्थापित करणे आवश्यक आहे. प्रांताधिकारी यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या नियोजन बैठकीनुसार, खालील प्रमुख प्रशासकीय विभाग आणि त्यांच्या जबाबदाऱ्या निश्चित करण्यात आल्या आहेत:

• प्रांत कार्यालय (Provincial Officer's Office): संपूर्ण यात्रा नियोजनाचे नेतृत्व करणे, विविध विभागांमध्ये समन्वय साधणे आणि अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवणे ही मुख्य जबाबदारी असेल.
• पोलीस विभाग (Police Department): पालखी मार्गावर आणि पंढरपूर शहरात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, वाहतूक नियंत्रण, गर्दीचे व्यवस्थापन आणि भाविकांची सुरक्षितता सुनिश्चित करणे.
• मंदिर समिती (Temple Committee): विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर परिसराचे व्यवस्थापन करणे, दर्शन रांगेची व्यवस्था करणे, प्रदक्षिणा मार्गावर आवश्यक बॅरिकेडिंग करणे, अतिरिक्त पत्राशेड उभारणे आणि विद्युत रोषणाईचे फायर ऑडिट व स्कायवॉकचे स्ट्रक्चरल ऑडिट करून घेणे.
• नगरपालिका (Municipal Council): पंढरपूर शहरात स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याचा अखंड पुरवठा करणे, शौचालयांची संख्या वाढवणे, संपूर्ण शहरात आणि चंद्रभागा नदीच्या पात्रात स्वच्छतेसाठी अतिरिक्त कर्मचारी नेमणे, पुरेशी प्रकाश व्यवस्था करणे, अतिक्रमणे हटवणे आणि मोकाट जनावरांचा बंदोबस्त करणे.
• आरोग्य विभाग (Health Department): पालखी मार्गावर आणि पंढरपूरमध्ये वैद्यकीय पथके तैनात करणे, उपजिल्हा रुग्णालयात आवश्यक सुविधा सज्ज ठेवणे आणि आपत्कालीन आरोग्य सेवा पुरवणे.
• एसटी महामंडळ (ST Corporation): भाविकांच्या सोयीसाठी जादा बसगाड्यांचे नियोजन करणे, चंद्रभागा बसस्थानकावर आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देणे आणि वाहतूक सुरळीत ठेवण्यासाठी नियोजन करणे.
• पशुसंवर्धन विभाग (Animal Husbandry Department): वाखरी येथील जनावरांच्या बाजारात पशुपालकांसाठी पाण्याची सोय करणे आणि जनावरांच्या आरोग्याची तपासणी करण्यासाठी पशुवैद्यकीय पथक नेमणे.
• अन्न व औषध प्रशासन (Food and Drug Administration): पंढरपूर शहर आणि परिसरातील खाद्यपदार्थांच्या दुकानांची आणि स्टॉल्सची तपासणी करून अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करणे.

मुख्य प्रशासकीय निर्देश (Key Administrative Directives)

• भाविकांची सुरक्षा, स्वच्छता आणि आरोग्य सुविधा यांना सर्वोच्च प्राधान्य देणे बंधनकारक राहील.
• गर्दीचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि कोणताही अनुचित प्रकार टाळण्यासाठी सूक्ष्म नियोजन करणे आवश्यक आहे.
• सर्व विभागांनी आपापसात समन्वय साधून नेमून दिलेली जबाबदारी पूर्ण क्षमतेने पार पाडावी.
• चंद्रभागा नदीचे पात्र आणि प्रदक्षिणा मार्ग स्वच्छ व सुरक्षित ठेवण्यासाठी विशेष उपाययोजना कराव्यात.

ही प्रशासकीय रचना यात्रेच्या यशस्वीतेचा कणा असून, या रचनेच्या माध्यमातूनच पालखी सोहळ्याचे प्रत्यक्ष व्यवस्थापन केले जाईल.

3.0 पालखी सोहळा: मुख्य घटक आणि व्यवस्थापन (The Palkhi Procession: Core Components and Management)

पालखी सोहळा हा वारीचा आत्मा आहे आणि या सोहळ्याचे सुनियोजन हे प्रशासकीय यंत्रणेसाठी एक मुख्य आव्हान असते. लाखो वारकऱ्यांची श्रद्धा या पालख्यांशी जोडलेली असल्याने, या सोहळ्याचे व्यवस्थापन करताना त्याचे मूळ घटक—पालखी, दिंडी प्रणाली आणि पालखी रथ—यांचे पावित्र्य आणि परंपरा जपत, सुरक्षितता व सुव्यवस्था राखणे अनिवार्य आहे.

3.1 पालखी (The Palkhis): वारीमध्ये अनेक संतांच्या पालख्या सहभागी होत असल्या तरी, प्रशासकीय नियोजनाच्या दृष्टीने संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालखी सोहळ्यांचे व्यवस्थापन सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण व आव्हानात्मक ठरते. त्यामुळे हा आराखडा प्रामुख्याने या दोन प्रमुख पालख्यांवर केंद्रित आहे.

1. संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी: ही पालखी आळंदी येथून प्रस्थान करते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पादुका पालखीत ठेवून पंढरपूरला नेण्याची ही परंपरा हैबतबाबा आरफळकर यांनी सुरू केली.
2. संत तुकाराम महाराज पालखी: ही पालखी देहू येथून प्रस्थान करते. संत तुकाराम महाराजांचे कनिष्ठ पुत्र नारायण महाराज यांनी वारीचे रूपांतर पालखी सोहळ्यात करून ही परंपरा सुरू केली.

3.2 दिंडी प्रणाली (The Dindi System): दिंडी प्रणाली ही वारीची संघटनात्मक रचना आहे, ज्यामुळे लाखोंचा समुदाय अत्यंत शिस्तीने आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने प्रवास करतो. ही स्वयं-शिस्तबद्ध रचना गर्दी व्यवस्थापनासाठी प्रशासकीय यंत्रणेला एक महत्त्वपूर्ण साधन उपलब्ध करून देते.

• प्रत्येक दिंडीचा एक प्रमुख असतो, जो आपल्या दिंडीतील वारकऱ्यांच्या निवास आणि भोजनाची व्यवस्था पाहतो.
• नोंदणीकृत दिंड्यांना विशिष्ट क्रमांक दिले जातात आणि रथाच्या पुढे (रथाच्या पुढे व पाठी) त्यांचे स्थान निश्चित केलेले असते. हे शिस्त आणि सुव्यवस्थेसाठी आवश्यक आहे.

3.3 पालखी रथ आणि बैलजोडी (The Palkhi Chariot and Bullocks): पालखी रथ ओढण्याचे कार्य खिल्लार जातीच्या बैलजोडीद्वारे केले जाते. हे बैल केवळ शक्तीचे नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या निवडीची प्रक्रिया आणि आरोग्याची काळजी घेणे हे व्यवस्थापनाचा एक अविभाज्य भाग आहे.

• या बैलजोडीची निवड करण्यासाठी एक विशेष समिती कार्यरत असते आणि प्रवासात त्यांची काळजी घेण्यासाठी पशुवैद्यकीय पथक सोबत असते.
• संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी: या पालखीचा रथ ओढण्याचा मान आळंदी गावातील केवळ सहा कुटुंबांनाच मिळतो, ही एक जुनी परंपरा आहे.
• संत तुकाराम महाराज पालखी: या पालखीसाठी पुणे जिल्ह्यातील कोणतेही कुटुंब अर्ज करू शकते. यात दोन बैलजोड्यांची निवड केली जाते, ज्या आलटून-पालटून रथ ओढतात. यामुळे बैलांना पुरेशी विश्रांती मिळते.

या सर्व घटकांचे सुनियोजित व्यवस्थापन करूनच पालखी सोहळा आपल्या निर्धारित मार्गावरून आणि वेळापत्रकानुसार यशस्वीरित्या मार्गक्रमण करतो.

4.0 मार्ग नियोजन आणि वेळापत्रक (Route Planning and Schedules)

वारीचे यशस्वी परिचालन हे अचूक मार्ग आणि वेळापत्रकाच्या कठोर अंमलबजावणीवर अवलंबून असते. प्रत्येक पालखीचा मार्ग, मुक्कामाची ठिकाणे आणि मार्गावरील प्रमुख कार्यक्रम पूर्वनियोजित असल्याने प्रशासनाला सुरक्षा, आरोग्य आणि इतर सुविधा पुरवणे शक्य होते. या विभागात अधिकृत वेळापत्रक आणि मार्गावरील प्रमुख कार्यक्रमांची रूपरेषा देण्यात आली आहे.

4.1 संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी मार्ग आणि वेळापत्रक (Sant Dnyaneshwar Maharaj Palkhi Route and Schedule):

• मुख्य मार्ग: आळंदी-पुणे-सासवड-लोणंद-फलटण-नातेपुते-माळशिरस-वेळापूर-भंडीशेगाव-वाखरी-पंढरपूर.

वेळापत्रक: | दिवस | तिथी | प्रारंभाचे ठिकाण | मार्गावरील थांबे आणि प्रमुख कार्यक्रम | रात्रीचा मुक्काम | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | १ | ज्येष्ठ वद्य ८ | -- | -- | गांधीवाडा, आळंदी | | २ | ज्येष्ठ वद्य ९ | आळंदी | थोरल्या पादुका, भोसरी फाटा, फुले नगर, संगमवाडी | पालखी विठोबा मंदिर, भवानी पेठ, पुणे | | ३ | ज्येष्ठ वद्य १० | पुणे | पुणे | पालखी विठोबा मंदिर, पुणे | | ४ | ज्येष्ठ वद्य ११ | पुणे | शिंदे छत्री, हडपसर, उरुळी देवाची, वडकी नाला, झेंडेवाडी | सासवड | | ५ | ज्येष्ठ वद्य १२ | सासवड | सासवड | सासवड | | ६ | ज्येष्ठ वद्य १३ | सासवड | बोरावके मळा, यमाई शिवारी, साकुर्डे | जेजुरी | | ७ | ज्येष्ठ वद्य १४ | जेजुरी | दौंडज शीव, दौंडज, शुक्लवाडी | वाल्हे | | ८ | आषाढ शुद्ध १ | वाल्हे | पिंपरे खुर्द विहीर, नीरा स्नान | लोणंद | | ९ | आषाढ शुद्ध २ | लोणंद | चंदोबाचा लिंब (उभे रिंगण) | तरडगाव | | १० | आषाढ शुद्ध ३ | तरडगाव | सुरवाडी, निंभोरे ओढा, वडजळ | फलटण | | ११ | आषाढ शुद्ध ४ | फलटण | बिडणी, पिंप्रद, निंबळक फाटा | बरड | | १२ | आषाढ शुद्ध ५ | बरड | साधूबुवाचा ओढा, धर्मापुरी, शिंगणापूर फाटा | नातेपुते | | १३ | आषाढ शुद्ध ६ | नातेपुते | पुरंदवडे, सदाशिव नगर (गोल रिंगण), येळीव | माळशिरस | | १४ | आषाढ शुद्ध ७ | माळशिरस | खुडूस फाटा (गोल रिंगण), विंजोरी, धावाबावी टेकडी | वेळापूर | | १५ | आषाढ शुद्ध ८ | वेळापूर | ठाकूर बुवा समाधी (गोल रिंगण), टप्पा, संत सोपान देव भेट | भंडीशेगाव | | १६ | आषाढ शुद्ध ९ | भंडीशेगाव | बाजीरावाची विहीर | वाखरी (गोल व उभे रिंगण) | | १७ | आषाढ शुद्ध १० | वाखरी | (उभे रिंगण) | पंढरपूर | | १८ | आषाढ शुद्ध ११ | पंढरपूर | नगर प्रदक्षिणा, चंद्रभागा स्नान | पंढरपूर |

4.2 संत तुकाराम महाराज पालखी मार्ग आणि वेळापत्रक (Sant Tukaram Maharaj Palkhi Route and Schedule):

• मुख्य मार्ग: देहू-पुणे-लोणीकाळभोर-यवत-वरवंड-बारामती-इंदापूर-अकलूज-वाखरी-पंढरपूर.

वेळापत्रक: | दिवस | तिथी | प्रारंभाचे ठिकाण | मार्गावरील थांबे आणि प्रमुख कार्यक्रम | रात्रीचा मुक्काम | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | १ | ज्येष्ठ वद्य ७ | -- | -- | देहू | | २ | ज्येष्ठ वद्य ८ | देहू | अनगडशाहबाबा, चिंचोली, निगडी | आकुर्डी विठ्ठल मंदिर | | ३ | ज्येष्ठ वद्य ९ | आकुर्डी विठ्ठल मंदिर | एच.ए. कॉलनी, कासारवाडी, दापोडी, शिवाजीनगर | श्री निवडुंग्या विठ्ठल मंदिर, नाना पेठ, पुणे | | ४ | ज्येष्ठ वद्य १० | पुणे | पुणे | श्री निवडुंग विठ्ठल मंदिर, नाना पेठ, पुणे | | ५ | ज्येष्ठ वद्य ११ | पुणे | भैरोबा नाला, हडपसर, मांजरी फार्म, लोणी काळभोर | लोणी काळभोर विठ्ठल मंदिर | | ६ | ज्येष्ठ वद्य १२ | लोणी काळभोर | कुंजीरवाडी फाटा, उरुळी कांचन, जावजी बुवाची वाडी | भैरवनाथ मंदिर, यवत | | ७ | ज्येष्ठ वद्य १३ | यवत | भंडगाव, केडगाव चौफुला | श्री विठ्ठल मंदिर, वरवंड | | ८ | ज्येष्ठ वद्य १४ | वरवंड | भागवत वस्ती, पाटस, रोटी, हिंगणी वाडा, वासुंदे, खराडवाडी | उंडवडी गवळ्याची | | ९ | आषाढ शु.१ | उंडवडी गवळ्याची | उंडवडी पठार, बऱ्हाणपूर, मोरेवाडी, सराफ पेट्रोल पंप | बारामती सांस्कृतिक भवन, बारामती | | १० | आषाढ शु.२ | बारामती | मोतीबाग, पिंपळी ग्रेप लिमिटेड, काटेवाडी | सणसर मारुती मंदिर | | ११ | आषाढ शुद्ध ३ | सणसर | बेलवाडी (गोल रिंगण), लासुर्णे जंक्शन, लासुर्णे | अंथुर्णे, निमगाव केतकी | | १२ | आषाढ शुद्ध ४ | अंथुर्णे | तरंगवाडी केनोल, इंदापूर (गोल रिंगण) | इंदापूर | | १३ | आषाढ शुद्ध ५ | इंदापूर | गोकुळीचा ओढा, बावडा | सराटी | | १४ | आषाढ शुद्ध ६ | सराटी | माने विद्यालय (गोल रिंगण) | अकलूज | | १५ | आषाढ शुद्ध ७ | अकलूज | माळीनगर (उभे रिंगण), वडापुरी, पायरीचा पूल, शिरपूर | बोरगाव | | १६ | आषाढ शुद्ध ८ | बोरगाव | मलखांबी, तोंडले बोंडले (धावा), टप्पा | पिराची कुरोली गायरान | | १७ | आषाढ शुद्ध ९ | पिराची कुरोली | बाजीराव विहीर (उभे रिंगण) | वाखरी तळ | | १८ | आषाढ शुद्ध १० | वाखरी | पादुका अभंग आरती (उभे रिंगण) | पंढरपूर | | १९ | आषाढ शुद्ध ११ | पंढरपूर | नगर प्रदक्षिणा, चंद्रभागा स्नान | पंढरपूर |

4.3 मार्गावरील प्रमुख कार्यक्रम (Key On-Route Events):

• रिंगण (Ringan): हा वारीचा एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा आहे, ज्याचे व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण असते. मोकळ्या मैदानात वारकरी मानवी गोलाकार साखळी तयार करतात. या मोकळ्या जागेतून 'माऊलीचा अश्व' (संत ज्ञानेश्वरांचा घोडा) धावतो. कडूस फाटा, वेळापूर आणि वाखरी येथील रिंगणांसाठी विशेष सुरक्षा व गर्दी नियोजनाची आवश्यकता असते.
• धावा (Dhava): वेळापूर येथील टेकडीवरून पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराचा कळस दिसू लागताच, संत तुकाराम महाराज दर्शनाच्या ओढीने धावत सुटले, या घटनेचे स्मरण म्हणून वारकरी वेळापूर ते पंढरपूर हा शेवटचा टप्पा धावत पूर्ण करतात. या कार्यक्रमादरम्यान मार्गावर वैद्यकीय सुविधा आणि पाणीपुरवठा सुनिश्चित करणे आवश्यक ठरते.

मार्गावरील या कार्यक्रमांचे यशस्वी नियोजन झाल्यानंतर, सर्व पालख्या पंढरपुरात दाखल होतात, जिथे स्थळ व्यवस्थापनाची मोठी जबाबदारी प्रशासनावर असते.

5.0 पंढरपूर येथील स्थळ व्यवस्थापन (On-site Management in Pandharpur)

लाखो वारकऱ्यांच्या आगमनाने पंढरपूर शहराचे रूपांतर एका भव्य यात्रास्थळात होते. या काळात शहराचे व्यवस्थापन करणे हे एक मोठे आव्हान असते. भाविकांची सुरक्षा, स्वच्छता आणि आरोग्य सुविधांवर लक्ष केंद्रित करून एक समर्पित स्थळ व्यवस्थापन योजना (On-site Management Plan) कार्यान्वित करणे अनिवार्य आहे.

1. गर्दी व्यवस्थापन (Crowd Management):
   • भाविकांच्या निवासासाठी ६५ एकर परिसरात अतिरिक्त पत्राशेड (पत्राशेड) आणि जर्मन हँगर्स उभारण्यात येतील.
   • दर्शन रांग, प्रदक्षिणा मार्ग आणि चंद्रभागा नदीच्या पात्रात गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी आवश्यक ठिकाणी बॅरिकेडिंग (बॅरेकेटींग) करण्यात येईल.
   • दर्शन रांगेत भाविकांना मार्गदर्शन करण्यासाठी ठिकठिकाणी स्पष्ट माहिती देणारे सूचना फलक (सूचना फलक) लावण्यात येतील.
2. चंद्रभागा नदी परिसर (Chandrabhaga River Area):
   • वारीतील 'चंद्रभागा स्नान' या पवित्र विधीसाठी नदीचे पात्र सुरक्षित ठेवणे आवश्यक आहे. यासाठी नदीच्या पात्रातील खड्डे बुजवून जमीन सपाट केली जाईल.
   • नदी परिसर आणि वाळवंट स्वच्छ ठेवण्यासाठी स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची विशेष पथके २४ तास कार्यरत राहतील.
   • रात्रीच्या वेळी पुरेशा प्रकाशासाठी हायमास्ट दिवे (हायमास्ट दिवे) आणि इतर प्रकाशयोजना सुनिश्चित केली जाईल.
3. आरोग्य आणि स्वच्छता (Health and Sanitation):
   • संपूर्ण शहरात, विशेषतः गर्दीच्या ठिकाणी, शौचालयांची संख्या वाढवण्यात येईल.
   • नगरपालिकेकडून अतिरिक्त स्वच्छता कर्मचारी (स्वच्छता कर्मचारी) नेमून शहर स्वच्छतेवर विशेष लक्ष दिले जाईल.
   • भाविकांना स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध व्हावे यासाठी पाणीपुरवठा व्यवस्था अखंडित ठेवली जाईल.
4. सुरक्षितता आणि पायाभूत सुविधा (Safety and Infrastructure):
   • मंदिर आणि शहरातील प्रमुख ठिकाणी असलेल्या विद्युत प्रतिष्ठापनांचे फायर ऑडिट आणि स्कायवॉकचे स्ट्रक्चरल ऑडिट करणे बंधनकारक असेल.
   • शहरातील आणि प्रदक्षिणा मार्गावरील सर्व अतिक्रमणे आणि अनधिकृत होर्डिंग्ज काढून टाकण्यात येतील, जेणेकरून भाविकांना चालण्यासाठी मोकळा मार्ग मिळेल.

या स्थळ व्यवस्थापनाची यशस्वी अंमलबजावणी ही प्रत्येक सेवा विभागाच्या समर्पित परिचालन योजनेवर अवलंबून असेल.

6.0 मुख्य सेवा विभाग: परिचालन योजना (Core Service Departments: Operational Plans)

वारीच्या एकूण नियोजनाचा पाया हा प्रत्येक मुख्य सेवा विभागाच्या कार्यक्षमतेवर अवलंबून असतो. प्रत्येक विभागाची विशिष्ट परिचालन योजना (Operational Plan) यात्रेची सफलता सुनिश्चित करते.

6.1 वाहतूक व्यवस्थापन (Transportation Management): एसटी महामंडळाने भाविकांच्या सोयीसाठी एक विस्तृत वाहतूक योजना तयार केली आहे.

• वारीसाठी राज्यभरातून ११५० जादा बसेस सोडण्याचे नियोजन आहे.
• सर्व बसेसचे संचालन पंढरपूर येथील चंद्रभागा यात्रा बसस्थानक येथून केले जाईल. या बसस्थानकावर १७ फलाट आणि १००० बसेससाठी पार्किंगची व्यवस्था आहे.
• वाहतूक सुरळीत ठेवण्यासाठी बसस्थानकावर १२० पेक्षा जास्त एसटी कर्मचारी तैनात केले जातील.
• ४० पेक्षा जास्त प्रवाशांच्या गटासाठी थेट त्यांच्या गावातून बस आरक्षित करण्याची गट आरक्षण सुविधा उपलब्ध असेल. या सुविधेसाठी ज्येष्ठ नागरिक आणि महिलांसाठी असलेल्या प्रवासी भाड्यातील सवलती लागू राहतील.

6.2 आरोग्य आणि वैद्यकीय सेवा (Health and Medical Services):

• संपूर्ण पालखी मार्गावर आणि पंढरपूर शहरात विविध संस्थांमार्फत वैद्यकीय सेवा पुरविल्या जातील.
• तालुका आरोग्य अधिकारी आणि उपजिल्हा रुग्णालयाचे अधीक्षक यांना कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीसाठी सज्ज राहण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
• वाखरी येथील जनावरांच्या बाजारात पशुवैद्यकीय पथक तैनात केले जाईल.

6.3 सुरक्षा आणि कायदा-सुव्यवस्था (Security and Law & Order):

• पोलीस विभाग पालखी मार्गावर, मुक्कामाच्या ठिकाणी आणि पंढरपूर शहरात चोख बंदोबस्त ठेवेल. गर्दीचे व्यवस्थापन आणि भाविकांची सुरक्षितता ही त्यांची प्रमुख जबाबदारी असेल.

6.4 स्वच्छता आणि घनकचरा व्यवस्थापन (Sanitation and Solid Waste Management):

• स्वच्छतेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले आहे.
• चंद्रभागा नदीच्या पात्रात आणि शहरात स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची पथके २४ तास कार्यरत राहतील.
• यात्रा संपल्यानंतर पंढरपूर शहर आणि वारी मार्गावर महास्वच्छता अभियान राबवून परिसर पूर्ववत स्वच्छ केला जाईल.

या सर्व विभागांच्या एकत्रित प्रयत्नांमधूनच वारीच्या मुख्य धार्मिक विधींसाठी अनुकूल आणि सुरक्षित वातावरण निर्माण होते.

7.0 प्रमुख धार्मिक विधी आणि कार्यक्रम (Major Religious Rites and Ceremonies)

वारीचा संपूर्ण परिचालन आराखडा हा पंढरपूरमध्ये होणाऱ्या पवित्र धार्मिक विधी आणि कार्यक्रमांना सुलभ करण्यासाठीच आहे. हे विधी वारकरी संप्रदायाच्या श्रद्धेचे केंद्रस्थान असून, यांचे निर्विघ्नपणे आयोजन करणे प्रशासनाचे अंतिम ध्येय आहे.

7.1 शासकीय महापूजा (Governmental Mahapuja): हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मानाचा विधी आहे, ज्यात राज्याच्या प्रमुखांना पूजेचा मान दिला जातो.

• आषाढी एकादशी: या दिवशी पहाटे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री आपल्या सपत्नीक श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणीची महापूजा करतात.
• कार्तिकी एकादशी: या दिवशी पूजेचा मान राज्याच्या उपमुख्यमंत्री यांना दिला जातो.
• या शासकीय पूजेमध्ये दरवर्षी वारकरी समुदायातील एका दाम्पत्याला देखील सहभागी होण्याचा मान मिळतो, जो वारकरी संप्रदायात अत्यंत आदराचा समजला जातो.

7.2 मंदिर दर्शन व्यवस्था (Temple Darshan Arrangement): वारीच्या काळात जास्तीत जास्त भाविकांना विठुरायाचे दर्शन घेता यावे, यासाठी मंदिर समिती विशेष व्यवस्था करते.

• यात्रेच्या काळात देवाचा पलंग (देवाचा पलंग) काढला जातो आणि मंदिर दर्शनासाठी २४ तास (अहोरात्र) उघडे ठेवले जाते.
• भाविकांच्या दर्शन रांगेत कोणताही अडथळा येऊ नये, यासाठी देवाचे नित्य राजोपचार (राजोपचार) या काळात तात्पुरते थांबवले जातात.

हे विधी पार पडल्यानंतर वारीच्या समारोपाच्या आणि परतीच्या प्रवासाच्या टप्प्याला सुरुवात होते.

8.0 यात्रा-पश्चात नियोजन (Post-Event Plan)

एका यशस्वी कार्यक्रमाच्या नियोजनात केवळ आयोजनाचाच नव्हे, तर कार्यक्रमानंतरच्या व्यवस्थापनाचाही समावेश असतो. भाविकांची सुरक्षित घरवापसी आणि शहराची स्वच्छता पुनर्संचयित करणे हे या टप्प्यातील प्रमुख उद्देश आहेत.

8.1 परतवारी (Return Journey):

• वारी पूर्ण करून पंढरपूरहून आपापल्या गावाकडे परत जाण्याच्या प्रवासाला 'परतवारी' असे म्हणतात. हा देखील वारीच्या अनुभवाचा एक अविभाज्य भाग आहे.
• एसटी महामंडळाने तयार केलेली जादा बसेसची व्यवस्था भाविकांना त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी देखील उपलब्ध असेल, ज्यामुळे त्यांची सुरक्षित आणि सोयीस्कर घरवापसी सुनिश्चित होईल.

8.2 स्वच्छता अभियान (Cleanliness Drive):

• वारी संपल्यानंतर पंढरपूर शहर आणि पालखी मार्गावर जमा झालेला कचरा साफ करण्यासाठी एक व्यापक महास्वच्छता अभियान राबवले जाईल.
• या अभियानाचा उद्देश केवळ स्वच्छता करणे हा नाही, तर वारीच्या पावित्र्याप्रमाणेच परिसराची शुद्धता आणि सौंदर्य पुनर्संचयित करणे हा आहे.

थोडक्यात, हा सर्वसमावेशक परिचालन आराखडा सर्व प्रशासकीय विभागांच्या सहकार्याने आणि सूक्ष्म नियोजनातून प्रत्येक वारकऱ्यासाठी एक सुरक्षित, स्वच्छ आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या आनंददायी तीर्थयात्रेचा अनुभव प्रदान करण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.

वारी: वारकरी संप्रदायाचा एक सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वारसा

१. प्रस्तावना: महाराष्ट्राचा महासोहळा

महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत 'वारी' हा केवळ एक उत्सव नसून, तो शतकानुशतके चालत आलेला एक जिवंत, चैतन्यमय सांस्कृतिक वारसा आहे, जो भक्तीच्या धाग्यात समाजाला एकत्र बांधतो. ही परंपरा म्हणजे वारकरी भक्तांनी पंढरपूरच्या विठ्ठलाप्रती असलेली आपली निस्सीम श्रद्धा आणि भक्ती व्यक्त करण्याचा एक सामूहिक, सांस्कृतिक सोहळा आहे. दरवर्षी आषाढ आणि कार्तिक महिन्यात, भगवान विष्णूच्या योगनिद्रेच्या दिव्य काळाशी नाते जोडत, लाखो भाविक महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून देहू आणि आळंदी येथून निघणाऱ्या पालख्यांसोबत पंढरपूरच्या दिशेने पायी प्रवास करतात. या अहवालाचा मुख्य उद्देश वारीचे ऐतिहासिक, धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्व विशद करणे, तसेच या परंपरेने महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत बजावलेल्या भूमिकेवर प्रकाश टाकणे हा आहे.

हा अहवाल वारकरी संप्रदायाच्या मूलभूत तत्त्वज्ञानापासून ते वारीच्या ऐतिहासिक प्रवासापर्यंत आणि पालखी सोहळ्याच्या शिस्तबद्ध आयोजनापर्यंत विविध पैलूंचा आढावा घेईल, ज्यामुळे या परंपरेचे सखोल आकलन होण्यास मदत होईल.

२. वारकरी संप्रदाय: मूळ आणि तत्त्वज्ञान

वारीच्या परंपरेचे मूळ समजून घेण्यासाठी वारकरी संप्रदायाची ओळख करून घेणे आवश्यक आहे. हा संप्रदाय महाराष्ट्राच्या सामाजिक-धार्मिक जीवनाचा कणा असून, त्याचे तत्त्वज्ञान अत्यंत साधे, सरळ आणि समाजाभिमुख आहे. या संप्रदायाची शिकवणच वारीच्या परंपरेला शतकानुशतके जिवंत ठेवत आली आहे, त्यामुळे त्याच्या मूलभूत तत्त्वज्ञानाचे विश्लेषण करणे महत्त्वाचे ठरते.

'वारकरी' या शब्दाचा अर्थ आहे 'जो नियमितपणे वारी करतो तो'. वारकरी संप्रदायाला 'भागवत धर्म' असेही म्हटले जाते, कारण तो भगवंताच्या भक्तीवर आधारित आहे. या संप्रदायाने नामजपाने पुण्य मिळते, हा साधा आणि सोपा परमार्थ सांगितला आहे. 'पंढरीचा वास, चंद्रभागेस्नान, आणिक दर्शन विठोबाचे' या तीव्र इच्छेपोटी वारकरी आपली वारी कधीही चुकवत नाहीत.

वारकऱ्यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आचारधर्म:

• गळ्यात तुळशीची माळ: भगवंताचे विस्मरण होऊ नये आणि कर्तव्यकर्म निष्ठेने पार पाडता यावे यासाठी वारकरी गळ्यात तुळशीची माळ घालतात. हे केवळ एक धार्मिक चिन्ह नसून, कर्तव्य आणि परमार्थ यांच्यातील संतुलन साधण्याचे एक दृश्य प्रतीक आहे.
• कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा: स्नानानंतर भाळी गोपीचंदनाचा टिळा लावणे हे वारकरी आचारधर्माचे प्रतीक आहे.
• नित्यनेमाने हरिपाठ: वारकरी दररोज हरिपाठ पठण करतात आणि संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, एकनाथ यांच्यासारखे संत रचित ग्रंथ वाचतात.
• एकादशी व्रताचे पालन: प्रत्येक शुद्ध एकादशीला उपवास करणे हे वारकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे व्रत आहे.
• सात्त्विक आहार आणि सत्त्वाचरण: सात्त्विक आहार घेणे, परोपकार करणे आणि परमार्थाची कास धरणे यावर संप्रदायाचा भर आहे.

या संप्रदायाचा जयघोष, "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल श्री ज्ञानदेवतुकाराम | पंढरीनाथ महाराज की जय!", हा त्यांच्या प्रत्येक कार्याचा प्रारंभ असतो आणि तो त्यांच्यातील सामुदायिक भावनेचे दर्शन घडवतो.

वारकरी संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी सामाजिक समानतेवर दिलेला जोर. ज्या काळात समाजात जातीय भेदभावाची दरी खोल होती, त्या काळात वारकरी संप्रदायाने मराठा, महार, लिंगायत अशा सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एकाच पातळीवर आणून सामाजिक समरसतेचा एक अभूतपूर्व आदर्श निर्माण केला. या संप्रदायाचा पाया संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, आणि तुकाराम यांसारख्या महान संतांनी रचला. त्यांनी आपल्या अभंग आणि कीर्तनांतून भक्तीचा आणि समानतेचा संदेश दिला.

या संप्रदायाच्या भक्कम वैचारिक पायामुळेच वारीची परंपरा शेकडो वर्षे अविरतपणे सुरू आहे आणि ती महाराष्ट्राच्या सामाजिक व आध्यात्मिक जीवनाचा एक जिवंत प्रवाह बनली आहे.

३. वारीचा ऐतिहासिक प्रवास

वारीची परंपरा ही केवळ एक वार्षिक सोहळा नसून, पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला एक जिवंत इतिहास आहे. तिची मुळे तेराव्या शतकापर्यंत पोहोचलेली आढळतात. या परंपरेचा ऐतिहासिक आढावा घेतल्याशिवाय तिचे महत्त्व पूर्णपणे समजू शकत नाही.

वारीच्या इतिहासाचे प्रमुख टप्पे

• ज्ञानदेवपूर्व काळ: भक्त पुंडलिकाला वारकरी संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक मानले जाते, कारण त्याच्या मातृ-पितृ भक्तीमुळेच विठ्ठल पंढरपुरात आले आणि या तीर्थक्षेत्राचा पाया रचला गेला. या घटनेपासूनच पंढरपूर क्षेत्राचा आणि वारीच्या परंपरेचा उगम झाल्याचे मानले जाते.
• ज्ञानदेव-नामदेव काळ: संतश्रेष्ठ ज्ञानेश्वरांच्या घराण्यात पंढरीच्या वारीची परंपरा होती; त्यांचे वडील विठ्ठलपंत नियमित वारी करत असल्याचा उल्लेख आढळतो. संत ज्ञानेश्वरांनी भागवत धर्माची पताका आपल्या खांद्यावर घेतली आणि सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना एकत्र आणून या वारीला एक व्यापक आणि संघटित स्वरूप दिले. त्यांच्या काळातच वारी खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्रव्यापी झाली.
• एकनाथ आणि तुकाराम महाराजांचा काळ: संत एकनाथ आणि तुकाराम महाराज यांनी ही परंपरा पुढे नेटाने चालवली. संत तुकारामांच्या कुटुंबातही पिढ्यानपिढ्या वारीची परंपरा होती आणि ते स्वतः चौदाशे टाळकरी घेऊन प्रत्येक शुद्ध एकादशीला पंढरपूरला जात असत.

पालखी सोहळ्याचा उदय

सुरुवातीला वारकरी वैयक्तिक किंवा लहान गटांनी वारी करत असत. मात्र, पुढे या परंपरेला एका संघटित 'पालखी सोहळ्या'चे स्वरूप प्राप्त झाले.

• ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी: सातारा जिल्ह्यातील आरफळचे देशमुख असलेल्या हैबतबाबा आरफळकर यांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुका पालखीत ठेवून, दिंडीसह मोठ्या थाटामाटात पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली. त्यांनी या सोहळ्याला एक वैभवशाली स्वरूप दिले.
• तुकाराम महाराजांची पालखी: संत तुकारामांच्या निधनानंतर, त्यांचे कनिष्ठ पुत्र नारायण महाराज यांनी त्यांच्या पादुका पालखीत ठेवून वारी करण्याची परंपरा सुरू केली, ज्यामुळे वारीचे रूपांतर एका भव्य पालखी सोहळ्यात झाले.

या संतांनी आणि त्यांच्या अनुयायांनी वारीला वैयक्तिक साधनेतून एका सुसंघटित 'सोहळ्या'त रूपांतरित केले, ज्याची शिस्तबद्ध रचना आपण पुढील भागात पाहू.

४. पालखी सोहळा: वारीचे चैतन्य

पालखी सोहळा हा वारीचा आत्मा आहे. लाखो भाविकांच्या अगाध श्रद्धेचे, सामुदायिक सहभागाचे आणि उत्कृष्ट संघटन कौशल्याचे हे एक अद्वितीय प्रतीक आहे. आळंदी आणि देहूतून निघणाऱ्या प्रमुख पालख्या जेव्हा पंढरपूरच्या दिशेने मार्गस्थ होतात, तेव्हा अवघा महाराष्ट्र विठ्ठलनामाच्या गजरात दुमदुमून जातो.

प्रमुख पालख्या

वारीमध्ये अनेक संतांच्या पालख्या सहभागी होत असल्या तरी, दोन पालख्यांना प्रमुख स्थान आहे:

• संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी: ही पालखी आळंदीहून प्रस्थान करते. ‘माऊली, माऊली’च्या जयघोषात लाखो वारकरी या पालखीसोबत चालतात.
• संत तुकाराम महाराज पालखी: ही पालखी देहूहून प्रस्थान करते. ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’च्या गजरात वारकरी या सोहळ्यात सहभागी होतात.

या दोन मुख्य पालख्यांव्यतिरिक्त संत निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई, एकनाथ महाराज, सावता माळी, संत गजानन महाराज अशा अनेक संतांच्या पालख्याही आपापल्या गावाहून पंढरपूरला येतात.

पालखीचे संघटन

लाखो लोकांचा समावेश असूनही पालखी सोहळा अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने पार पडतो. यामागे एक सुव्यवस्थित संघटन रचना आहे.

• दिंडी योजना: 'दिंडी' म्हणजे वारकऱ्यांचा एक संघटित गट. प्रत्येक दिंडीचा एक प्रमुख असतो, जो आपल्या दिंडीतील सदस्यांच्या निवास, भोजन आणि इतर सुविधांची व्यवस्था करतो. पालखी सोहळ्यात प्रत्येक नोंदणीकृत दिंडीला एक क्रमांक दिलेला असतो आणि रथाच्या पुढे व मागे या दिंड्या आपल्या क्रमानुसार शिस्तीने चालतात. ही रचना वारीच्या यशस्वी आयोजनाचा कणा आहे.
• पालखी रथ आणि बैलजोडी: पालखीचा रथ ओढण्याचा मान महाराष्ट्राची शान असलेल्या 'खिल्लार' या गोवंशाच्या बैलांना दिला जातो. हे बैल धिप्पाड आणि सुंदर असून, त्यांची निवड एका विशेष समितीमार्फत केली जाते. संपूर्ण प्रवासात या बैलांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी एक वैद्यकीय टीम सोबत असते.
  • ज्ञानेश्वर माउलींच्या पालखीसाठी बैलजोडी देण्याचा मान केवळ आळंदीतील सहा विशिष्ट कुटुंबांनाच मिळतो.
  • तुकोबांच्या पालखीसाठी पुणे जिल्ह्यातील कोणतेही कुटुंब अर्ज करू शकते आणि त्यातून निवड केली जाते. दरवर्षी वेगवेगळ्या कुटुंबांना हा मान मिळतो.

पालखी सोहळ्यातील ही शिस्तबद्धता आणि सामुदायिक सहभागातून व्यक्त होणारी श्रद्धा हेच या परंपरेचे खरे वैभव आहे, जे वारीला एका अविस्मरणीय अनुभवात रूपांतरित करते.

५. वारीमार्गावरील प्रमुख विधी आणि परंपरा

वारी हा केवळ पंढरपूरपर्यंतचा पायी प्रवास नाही, तर तो अनेक भावनिक, प्रतिकात्मक आणि चैतन्यमय विधींनी समृद्ध झालेला एक अनुभव आहे. हे विधी वारकऱ्यांच्या भक्तीची सामूहिक अभिव्यक्ती असून ते वारीला एका सजीव उत्सवाचे स्वरूप देतात. वारीच्या मार्गावर होणारे हे कार्यक्रम वारकऱ्यांचा उत्साह वाढवतात आणि त्यांच्या श्रद्धेला अधिक दृढ करतात.

प्रमुख विधी

• रिंगण: रिंगण हा वारीतील अत्यंत चित्तथरारक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा आहे. या विधीमध्ये, मोकळ्या मैदानात वारकरी एकमेकांचे हात धरून गोलाकार उभे राहतात. या गोलाच्या मधून मोकळ्या जागेतून 'माऊलीचा अश्व' (घोडा) धावतो. या अश्वावर स्वतः ज्ञानेश्वर महाराज आरूढ आहेत, अशी वारकऱ्यांची दृढ श्रद्धा असते. कडूस फाटा, वेळापूर आणि वाखरी येथे होणारी गोल आणि उभी रिंगणे पाहण्यासाठी भाविकांची प्रचंड गर्दी जमते. रिंगण हे केवळ श्रद्धेचे प्रदर्शन नाही, तर लाखो लोकांच्या गर्दीतही शिस्त, एकता आणि सामूहिक चेतनेचा अनुभव देणारा एक प्रभावी सामाजिक विधी आहे.
• धावा: 'धावा' ही प्रथा संत तुकाराम महाराजांच्या भक्तीच्या तीव्रतेचे स्मरण करून देते. वेळापूर येथील एका छोट्या टेकडीवरून संत तुकाराम महाराजांना पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या कळसाचे दर्शन झाले. आपल्या आराध्य दैवताच्या दर्शनाच्या ओढीने ते तिथून पंढरपूरपर्यंत धावत गेले, अशी आख्यायिका आहे. याच घटनेचे स्मरण म्हणून, वारकरी वेळापूरपासून पंढरपूरपर्यंतचा शेवटचा टप्पा धावत पूर्ण करतात. ही प्रथा वर्तमान काळातील वारकऱ्याला थेट संत तुकारामांच्या भावनिक अनुभवाशी जोडते, ज्यामुळे इतिहासाची पुनरावृत्ती होऊन भक्तीचा प्रवाह अखंड राहतो.

दैनंदिन कार्यक्रम

वारीच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी दररोज भजन, कीर्तन आणि प्रवचन यांसारखे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या कार्यक्रमांसाठी 'फड' ही संकल्पना महत्त्वाची आहे. 'फड' म्हणजे वारीप्रमुखांच्या (गुरूंच्या) नेतृत्वाखालील शिष्यांचा एक सुसंघटित समुदाय. प्रत्येक वारकरी आपल्या गुरूच्या फडावर जाऊन कीर्तन-भजनाचा लाभ घेतो. श्री नामदेव महाराजांचा फड, वासकरांचा फड आणि देहूकरांचा फड हे काही प्रमुख फड आहेत, ज्यांनी कीर्तनाची आणि भजनाची परंपरा जिवंत ठेवली आहे.

हे सर्व विधी आणि परंपरा वारीला केवळ एक शारीरिक यात्रा न ठेवता, तिला एक आध्यात्मिक आणि भावनिक उंची प्राप्त करून देतात, ज्यामुळे वारकऱ्याचा प्रवास अविस्मरणीय ठरतो.

६. धार्मिक महत्त्व: आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी

वारीचा आध्यात्मिक प्रवास आषाढी आणि कार्तिकी या दोन एकादशींच्या पौराणिक चौकटीत बांधलेला आहे. एक देवाच्या शयनाचा काळ सुरू करते, तर दुसरी त्याच्या प्रबोधनाचा उत्सव साजरा करते, आणि या दोन ध्रुवांमध्येच चातुर्मासाचे व्रत पूर्ण होते. या दिवसांचे पौराणिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व वारीच्या परंपरेला एक भक्कम आधार प्रदान करते.

चातुर्मासाची संकल्पना

चार महिन्यांच्या पवित्र काळाला 'चातुर्मास' म्हटले जाते, ज्याची सुरुवात आणि समाप्ती या दोन एकादशींशी जोडलेली आहे.

• देवशयनी (आषाढी) एकादशी: आषाढ महिन्यातील शुक्ल एकादशीला 'देवशयनी एकादशी' म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात चार महिन्यांसाठी योगनिद्रेत जातात, असे मानले जाते. याला 'विष्णुशयन' असे म्हणतात आणि येथूनच 'चातुर्मास' सुरू होतो. निसर्गातही हा काळ पावसाळ्याचा असतो, जेव्हा सृष्टी जणू विश्रांती घेत असते. हा प्रतिकात्मक संबंध वारकरी परंपरेत महत्त्वाचा मानला जातो. या काळात विवाह, गृहप्रवेश यांसारखी शुभ कार्ये थांबवली जातात.
• प्रबोधिनी/देवउठनी (कार्तिकी) एकादशी: कार्तिक महिन्यातील शुक्ल एकादशीला भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेतून जागे होतात. म्हणूनच या एकादशीला 'प्रबोधिनी' किंवा 'देवउठनी' एकादशी म्हणतात. या दिवसाला 'विष्णुप्रबोधोत्सव' म्हणूनही ओळखले जाते आणि याच दिवशी चातुर्मासाची समाप्ती होते. या दिवसानंतर विवाह आणि इतर शुभ कार्यांना पुन्हा सुरुवात होते.

एकादशी व्रताचे महत्त्व

एकादशीचे व्रत करणे हे वारकरी आचारधर्माचे अविभाज्य अंग आहे. यामागे धार्मिक श्रद्धेसोबतच काही वैज्ञानिक कारणेही सांगितली जातात:

• धार्मिक श्रद्धा: एकादशीचे व्रत केल्याने पितरांना मोक्ष मिळतो आणि व्रत करणाऱ्याला धन, मान-सन्मान आणि संततीसुख प्राप्त होते, अशी मान्यता आहे.
• वैज्ञानिक कारणे: चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा मानवी शरीरावर परिणाम होतो, ज्यामुळे रक्तदाब आणि मानसिक अवस्थेत बदल होऊ शकतात. उपवासामुळे हे परिणाम संतुलित राहतात. तसेच, उपवासामुळे पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते आणि शरीरातील 'ऑटोफेजी' (Autophagy) प्रक्रिया सक्रिय होते, ज्यात जुन्या आणि खराब पेशी नष्ट होऊन शरीर स्वतःची शुद्धी करते.

हरिहर-भेट आणि तुळशी विवाह

• हरिहर-भेट: कार्तिकी एकादशीला एक विशेष परंपरा पाळली जाते, तिला 'हरिहर-भेट' म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णूला बेल आणि भगवान शिवाला तुळस वाहिली जाते. हे शैव आणि वैष्णव पंथांमधील तात्त्विक ऐक्य दर्शवते, जे वारकरी संप्रदायाच्या सर्वसमावेशकतेचे एक अद्वितीय प्रतीक आहे.
• तुळशी विवाह: कार्तिकी एकादशीनंतर द्वादशीपासून पौणिमेपर्यंत तुळशी विवाहाची सुरुवात होते. तुळशीचा विवाह श्रीकृष्णाशी लावला जातो, ज्यामुळे लग्नसराईचे दिवस सुरू होतात.

या धार्मिक संकल्पनांमुळे वारीला एक व्रतस्थ आणि पवित्र स्वरूप प्राप्त होते, जे वारकऱ्यांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू आहे.

७. सामाजिक, सांस्कृतिक आणि प्रशासकीय पैलू

वारी ही केवळ एक धार्मिक परंपरा नसून महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे एक सजीव प्रतिबिंब आहे. या सोहळ्यात लाखो लोकांचा सहभाग, त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक समरसता आणि त्याच्या यशस्वी आयोजनासाठी लागणारे प्रशासकीय नियोजन हे या परंपरेचे महत्त्वाचे स्तंभ आहेत.

सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रभाव

• सामाजिक समता: वारी हे सामाजिक समतेचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. येथे जात, पंथ, लिंग किंवा सामाजिक-आर्थिक स्तराचा कोणताही भेद मानला जात नाही. सर्व स्तरांतील लोक 'माऊली' या एकाच नावाने एकत्र येतात, एकत्र भजन करतात, एकत्र जेवतात आणि एकत्र चालतात.
• सामुदायिक सेवा: वारीच्या मार्गावर स्वयंस्फूर्त सेवेचा महासागर उसळलेला दिसतो. अनेक सामाजिक, वैद्यकीय आणि औद्योगिक संस्था, तसेच वैयक्तिक पातळीवर हजारो लोक वारकऱ्यांसाठी अन्न, पाणी, वैद्यकीय सेवा आणि निवाऱ्याची सोय करतात. हा सेवेचा भाव म्हणजे विभाग २ मध्ये चर्चिलेल्या वारकरी संप्रदायाच्या 'सत्त्वाचरण' आणि 'परोपकार' या मूलभूत तत्त्वज्ञानाचा प्रत्यक्ष आविष्कार आहे.
• मानसिक आरोग्य: मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, वारी हा एक प्रभावी तणावमुक्तीचा अनुभव आहे. दैनंदिन जीवनातील चिंता आणि समस्या विसरून, पांडुरंगाच्या नामस्मरणात तल्लीन झाल्यामुळे वारकऱ्यांना मानसिक शांती आणि जगण्याचा नवीन उत्साह मिळतो.
• आधुनिक स्वरूप: वारीने परंपरेला आधुनिकतेची जोड दिली आहे. तरुणांमध्ये जागरूकता निर्माण करणारी 'सायकल वारी' तसेच तंत्रज्ञानाचा वापर करून सर्वांना वारीचा अनुभव देणारी 'AI दिंडी' यांसारखे उपक्रम हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहेत. शाळांमध्ये आयोजित होणारी 'बाल दिंडी' ही परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे कार्य करते.

प्रशासकीय नियोजन आणि सुविधा

लाखो भाविकांच्या या सोहळ्याचे यशस्वी आयोजन हे सुव्यवस्थित प्रशासकीय नियोजनाशिवाय शक्य नाही.

• शासकीय महापूजा: आषाढी एकादशीला महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री सपत्निक विठ्ठलाची महापूजा करतात, तर कार्तिकी एकादशीला उपमुख्यमंत्र्यांना हा मान दिला जातो. या पूजेसाठी वारकरी समुदायातील एका दाम्पत्याची निवड केली जाते, जे वारकऱ्यांसाठी अत्यंत सन्मानाचे मानले जाते.
• सरकारी सुविधा: महाराष्ट्र शासन आणि स्थानिक प्रशासन पालखी मार्गाची दुरुस्ती, स्वच्छता, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, शौचालये आणि वैद्यकीय सेवा पुरवण्यासाठी विशेष प्रयत्न करते.
• एसटी महामंडळाची सेवा: आषाढी आणि कार्तिकी यात्रेसाठी एसटी महामंडळातर्फे राज्याच्या विविध भागांतून पंढरपूरसाठी हजारो जादा बसेस सोडल्या जातात, ज्यामुळे भाविकांचा प्रवास सुलभ होतो.
• सुरक्षा आणि स्वच्छता: पंढरपूरमध्ये यात्रा काळात गर्दीचे व्यवस्थापन करणे, भाविकांच्या सुरक्षेसाठी पोलीस बंदोबस्त ठेवणे आणि संपूर्ण परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी विशेष स्वच्छता अभियान राबवले जाते.

सामाजिक समरसता आणि सुव्यवस्थित प्रशासकीय नियोजन हे वारीच्या चिरंतन यशस्वीतेचे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत, जे या परंपरेला अधिक भक्कम आणि लोकाभिमुख बनवतात.

८. निष्कर्ष

वारी ही केवळ पंढरपूरची वार्षिक तीर्थयात्रा नसून, ती महाराष्ट्राचा एक जिवंत, चैतन्यमय आणि समृद्ध सांस्कृतिक व आध्यात्मिक वारसा आहे. हा सोहळा म्हणजे विठ्ठलावरील अगाध भक्ती, सामाजिक समता, नि:स्वार्थ सामुदायिक सेवा आणि परंपरेबद्दलच्या आदराचे प्रतीक आहे. वारीमध्ये जात, पंथ किंवा सामाजिक भेदांना स्थान नसते; येथे प्रत्येकजण केवळ 'वारकरी' असतो. लाखो लोकांचा शिस्तबद्ध सहभाग, मार्गावर दिसणारा सेवेचा महासागर आणि प्रशासनाचे सुयोग्य नियोजन यांमुळे हा सोहळा यशस्वी होतो. शतकानुशतके ही परंपरा महाराष्ट्राच्या सामाजिक जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावत आली आहे. ती केवळ व्यक्तीला आध्यात्मिक शांतीच देत नाही, तर संपूर्ण समाजाला एकता, प्रेम आणि सहकार्याच्या धाग्यात बांधून ठेवते. खऱ्या अर्थाने, वारी हे महाराष्ट्राच्या सामूहिक श्रद्धेचे आणि सांस्कृतिक अस्मितेचे स्पंदन आहे.

वारकरी संप्रदायाची गाथा: विठ्ठल भक्तीची परंपरा

1. प्रस्तावना: वारकरी कोण आहेत?

वारकरी संप्रदाय म्हणजे पंढरपूर येथील विठ्ठलाच्या भक्तांचा एक समुदाय. 'वारकरी' हा शब्द त्या व्यक्तीसाठी वापरला जातो, जो नियमितपणे पंढरपूरची 'वारी' म्हणजेच पायी तीर्थयात्रा करतो. ही परंपरा 'भागवत धर्म' म्हणूनही ओळखली जाते, जी साधी भक्ती आणि समानतेच्या तत्त्वावर भर देते. या संप्रदायातील सर्व स्त्री-पुरुष भक्त, मग ते कोणत्याही जाती-धर्माचे असोत, एकत्र येऊन विठ्ठलाच्या दर्शनाची आस धरतात.

परंतु, भगवान विठ्ठल पंढरपुरात का आणि कसे आले? या भक्ती परंपरेचे मूळ भक्त पुंडलिकाच्या कथेत दडलेले आहे.

2. भक्तीचे मूळ: भक्त पुंडलिक आणि पंढरपूरचा विठोबा

भक्त पुंडलिक यांना वारकरी संप्रदायाचे 'आद्य प्रवर्तक' म्हणजेच पहिले प्रणेते मानले जाते. त्यांच्या भक्तीमुळेच भगवान विठ्ठल पंढरपूरला आले आणि गेल्या अठ्ठावीस युगांपासून विटेवर उभे आहेत ('विटेवरी उभा'). पुंडलिकाच्या भक्तीमुळेच विठ्ठलाचे वास्तव्य पंढरपुरात आहे, म्हणूनच वारकरी 'पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल' असा जयघोष करतात, ज्याचा अर्थ आहे, 'पुंडलिकाला वर देणाऱ्या हरी विठ्ठलाचा जयजयकार असो.'

पुंडलिकाने भक्तीचा हा प्रवाह सुरू केला, पण या प्रवाहाचे विशाल नदीत रूपांतर करण्याचे कार्य महान संतांच्या एका गौरवशाली परंपरेने केले.

3. परंपरेचे आधारस्तंभ: प्रमुख वारकरी संत

पुंडलिकाने वारकरी संप्रदायाची सुरुवात केली असली तरी, त्यानंतरच्या काळात अनेक महान संतांनी या परंपरेला आकार दिला आणि तिचा विस्तार केला. १३व्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेल्या पायावर, संत नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांनी भक्तीचा, स्थैर्याचा आणि परंपरेच्या पूर्ततेचा भव्य प्रासाद उभारला. संत बहिणाबाई यांनी एका प्रसिद्ध अभंगात या परंपरेच्या उभारणीचे वर्णन एका इमारतीच्या रूपकातून केले आहे, जे या संतांचे योगदान अचूकपणे स्पष्ट करते.

संत कृपा झाली l इमारत फळा आली l ज्ञानदेवे रचिला पाया l उभारिले देवालया l नामा तयाचा किंकर l तेणे केला हा विस्तार l जनार्दन एकनाथ l खांब दिधला भागवत l तुका झालासे कळस l भजन करा सावकाश l

3.1. संत ज्ञानेश्वर: ज्ञानाचा पाया

संत ज्ञानेश्वर यांनी १३व्या शतकात वारकरी संप्रदायाची पायाभरणी केली. त्यांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ या ग्रंथाची रचना करून अध्यात्मिक ज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले. त्यांच्या घरात पंढरीच्या वारीची परंपरा आधीपासूनच होती आणि त्यांचे वडीलही नियमितपणे वारीला जात असत. ज्ञानेश्वरांनी या परंपरेला ज्ञानाचा भक्कम आधार दिला.

3.2. संत नामदेव: भक्तीचा विस्तार

संत नामदेव हे संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन होते आणि त्यांनी भागवत धर्माचा झेंडा महाराष्ट्राबाहेर पोहोचवला. त्यांनी या परंपरेचा विस्तार पंजाबपर्यंत केला. त्यांची भक्ती इतकी प्रभावशाली होती की, शिखांच्या पवित्र धर्मग्रंथ 'गुरु ग्रंथ साहिब'मध्ये त्यांच्या रचना "नामदेव जी मुखबानी" या नावाने समाविष्ट केल्या आहेत.

3.3. संत एकनाथ: भागवत धर्माचा खांब

संत एकनाथ यांनी भागवत धर्माच्या इमारतीला एका मजबूत खांबाप्रमाणे आधार दिला. 'शांतिब्रह्म' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संत एकनाथांनी ही परंपरा अधिक दृढ केली आणि पुढील पिढ्यांसाठी तिचे जतन केले.

3.4. संत तुकाराम: परंपरेचा कळस

संत तुकाराम महाराज हे वारकरी परंपरेचे कळस मानले जातात. त्यांचे अभंग वारकरी साधनेचा आणि भजनाचा केंद्रबिंदू आहेत. त्यांच्या भक्तीने या परंपरेला पूर्णत्व दिले. विशेष म्हणजे, संत तुकारामांचे कनिष्ठ पुत्र नारायण महाराज यांनी वैयक्तिक स्तरावरील वारीचे रूपांतर भव्य 'पालखी सोहळ्यात' केले, जे आज आपल्याला पाहायला मिळते.

3.5. संतांच्या कार्याचा सारांश

खालील तक्त्यामध्ये संत बहिणाबाईंच्या रूपकानुसार प्रमुख संतांचे योगदान सारांश रूपाने दिले आहे:

संत (Saint)	योगदान (Contribution)
संत ज्ञानेश्वर	‘ज्ञानेश्वरी’द्वारे ज्ञानाचा पाया रचला.
संत नामदेव	भागवत धर्माचा विस्तार पंजाबपर्यंत केला.
संत एकनाथ	परंपरेला भागवत धर्माचा मजबूत खांब दिला.
संत तुकाराम	अभंग रचनेने परंपरेचा कळस चढवला.

या महान संतांनी रचलेला पाया आणि त्यावर उभारलेली इमारत आज 'पंढरीची वारी' या जिवंत परंपरेच्या रूपाने दिमाखात उभी आहे.

4. जिवंत परंपरा: पंढरीची वारी

'वारी' ही केवळ एक यात्रा नसून एक जिवंत सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरा आहे. ही एक 'पदयात्रा' आहे, ज्यात लाखो भक्त-संत, विविध जाती-धर्माचे लोक, संतांच्या समाधी स्थानांवरून त्यांच्या पादुका पालखीत घेऊन पंढरपूरकडे पायी चालत जातात. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या वाऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या मानल्या जातात.

4.1. आषाढी आणि कार्तिकी वारी: एक नैसर्गिक आणि आध्यात्मिक चक्र

आषाढी एकादशीला 'देवशयनी एकादशी' असेही म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात चार महिन्यांच्या योगनिद्रेत जातात. या काळाला 'चातुर्मास' म्हटले जाते. हे केवळ एक पौराणिक रूपक नसून, निसर्गाच्या चक्राशी जोडलेले आहे. पावसाळ्यात सृष्टीचा वेग मंदावतो, जणू काही विश्वाला चालवणारी दैवी शक्तीच ध्यानस्थ झाली आहे.

कार्तिकी एकादशीला 'देवउठनी' किंवा 'प्रबोधिनी' एकादशी म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू आपल्या योगनिद्रेतून जागे होतात. हे जागृत होणे चातुर्मासाची समाप्ती आणि सृष्टीतील नवचैतन्याचे प्रतीक आहे. या दिवसापासून विवाहसोहळे आणि इतर शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात, जे निसर्गाच्या आणि मानवी जीवनाच्या नूतनीकरणाचे द्योतक आहे.

4.2. रिंगण

हा एक अत्यंत पवित्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा आहे. मोकळ्या मैदानात वारकरी एकमेकांचे हात धरून एक मोठे मानवी वर्तुळ तयार करतात. या वर्तुळाच्या आत मोकळ्या जागेत संत ज्ञानेश्वरांचा अश्व, ज्याला 'माऊलीचा अश्व' म्हणतात, धावतो. अशी श्रद्धा आहे की या अश्वावर स्वतः संत ज्ञानेश्वर आरूढ झालेले असतात.

4.3. धावा

'धावा' म्हणजे धावणे. संत तुकाराम महाराज वेळापूरजवळील एका टेकडीवरून पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराचा कळस पाहिल्यावर दर्शनाच्या ओढीने पंढरपूरपर्यंत धावत गेले, अशी आख्यायिका आहे. या घटनेचे स्मरण म्हणून वारकरी यात्रेच्या शेवटच्या टप्प्यात वेळापूरपासून पंढरपूरपर्यंत धावतात.

वारीचा हा सामूहिक अनुभव प्रत्येक वारकऱ्याच्या वैयक्तिक आचारधर्मात आणि श्रद्धेत खोलवर रुजलेला आहे.

5. वारकरी संप्रदायाची शिकवण आणि आचारधर्म

वारकरी संप्रदायाची शिकवण अत्यंत साधी आणि सरळ आहे, जी दैनंदिन जीवनात सहज आचरणात आणता येते. यातील प्रमुख तत्त्वे खालीलप्रमाणे आहेत:

• विठ्ठलावर भक्ती: भगवान विठ्ठलावर निस्सीम प्रेम आणि श्रद्धा ठेवणे हे या संप्रदायाचे मूळ आहे.
• समता: हा संप्रदाय जात, धर्म किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेचा कोणताही भेद मानत नाही. या वारीमध्ये मराठा, महार, लिंगायत अशा विविध जाती-धर्माचे स्त्री-पुरुष भक्त समानतेने सहभागी होतात.
• नामस्मरण: देवाच्या नावाचा जप करणे, विशेषतः "पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल श्री ज्ञानदेव तुकाराम | पंढरीनाथ महाराज की जय!" हा जयघोष करणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
• साधी जीवनशैली:
  • गळ्यात तुळशीची माळ घालणे.
  • कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा लावणे.
  • एकादशीचे व्रत (उपवास) करणे.
  • भजन आणि कीर्तनात सहभागी होऊन सात्विक आचरण करणे.

ही साधी जीवनशैली आणि भक्तीचा मार्गच या परंपरेला चिरंतन बनवतो.

6. निष्कर्ष: समानतेचा आणि भक्तीचा चिरंतन वारसा

भक्त पुंडलिकाच्या निष्ठेवर स्थापित झालेला आणि संत ज्ञानेश्वर व संत तुकाराम यांसारख्या महान संतांनी घडवलेला वारकरी संप्रदाय हा केवळ एक धार्मिक पंथ नसून एक शक्तिशाली आध्यात्मिक चळवळ आहे. ही केवळ एक धार्मिक पदयात्रा नाही, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि कृषी जीवनाच्या लयीशी एकरूप झालेली एक जिवंत परंपरा आहे. समानतेचा संदेश देणारी, सामाजिक सलोखा वाढवणारी आणि भक्तीचा एक सोपा मार्ग दाखवणारी ही परंपरा आजही महाराष्ट्रात आणि देशाच्या इतर भागांत लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहे. पंढरीची वारी हा या परंपरेचा जिवंत अविष्कार आहे, जो श्रद्धेचा, समुदायाचा आणि मानवी एकात्मतेचा एक कालातीत उत्सव आहे.

पंढरपूर वारी: श्रद्धा आणि परंपरेचा संगम

प्रास्ताविक: वारी म्हणजे काय?

पंढरपूर वारी ही महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही महाराष्ट्रातील विविध गावांपासून पंढरपूरपर्यंत पायी केली जाणारी एक सामुदायिक पदयात्रा आहे. या यात्रेत सहभागी होणाऱ्या भक्तांना 'वारकरी' म्हटले जाते. वारकऱ्यांसाठी हा केवळ प्रवास नसून एक आनंद सोहळा असतो, जिथे ते विठ्ठलाच्या भक्तीत तल्लीन होऊन जातात.

वारीचे स्थान वारकरी संप्रदायात अनमोल आहे, कारण ती केवळ एक यात्रा नसून एका मोठ्या वैश्विक चक्राचा भाग आहे. वर्षातील दोन प्रमुख वाऱ्या, आषाढी आणि कार्तिकी, ह्या पवित्र चातुर्मास काळाची सुरुवात आणि समाप्ती दर्शवतात. आषाढी एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ म्हणतात, कारण या दिवशी भगवान विष्णू आपल्या योगनिद्रेत जातात. ही वारी म्हणजे जणू काही देव विश्रांतीला जात असताना त्यांच्यासोबत पंढरपूरपर्यंत जाणे. चार महिन्यांनंतर, कार्तिकी एकादशीला ‘प्रबोधिनी एकादशी’ दिवशी ते जागे होतात आणि सृष्टीचा कार्यभार पुन्हा स्वीकारतात. वारीचा हा अनुभव पालखी सोहळ्यामुळे अधिक भव्य आणि संघटित बनतो, जो या परंपरेचा केंद्रबिंदू आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

1. वारीचे हृदय: पालखी सोहळा

पूर्वी वैयक्तिक स्तरावर होणाऱ्या वारीचे रूपांतर एका भव्य, संघटित आणि चैतन्यमय भक्तीच्या प्रवाहात करणारे माध्यम म्हणजे 'पालखी सोहळा'. 'पालखी सोहळा' म्हणजे आदरणीय संतांच्या पादुका (प्रतिकात्मक पादत्राणे) पालखीत ठेवून काढलेली भव्य मिरवणूक. या प्रथेने वारीला एका विशाल, शिस्तबद्ध सोहळ्याचे स्वरूप दिले. यातील दोन पालखी सोहळे सर्वात प्रमुख मानले जातात.

पालखी	प्रारंभ स्थान	महत्वपूर्ण माहिती
संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी	आळंदी	हैबतबाबा आरफळकर यांनी ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पादुका पालखीत घालून दिंडी-समारंभासह पंढरपूरला नेण्याची प्रथा सुरू केली.
संत तुकाराम महाराज पालखी	देहू	संत तुकारामांचे कनिष्ठ पुत्र नारायण महाराज यांनी वारीचे रूपांतर पालखी सोहळ्यात केले.

या पालखी सोहळ्याचा मुख्य उद्देश म्हणजे, साक्षात संत स्वतः लाखो भक्तांच्या साक्षीने आपल्या आराध्य दैवताला, म्हणजेच भगवान विठ्ठलाला भेटायला पंढरपूरला जात आहेत, हे दर्शवणे. हे भव्य पालखी सोहळे आषाढी आणि कार्तिकी या दोन्ही एकादशींसाठी आयोजित केले जातात. साधारणपणे, आषाढी वारीमध्ये भक्तांची संख्या अधिक असते. आषाढी एकादशीला सुमारे नऊ ते दहा लाख वारकरी पंढरपुरात दाखल होतात, तर कार्तिकी एकादशीला ही संख्या तीन ते चार लाखांपर्यंत असते.

हा पालखी सोहळा केवळ एक मिरवणूक नसून, मार्गावर पार पडणाऱ्या अनेक अद्वितीय विधींमुळे तो अधिक अर्थपूर्ण बनतो.

--------------------------------------------------------------------------------

2. मार्गावरील अद्वितीय विधी

वारीचा हा प्रवास अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि खोल अर्थ असलेल्या विधींनी समृद्ध आहे, जे वारकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे क्षण असतात.

2.1. दैवी वर्तुळ: रिंगण

रिंगण हा वारीतील एक अत्यंत पवित्र आणि श्रद्धेय विधी आहे.

1. स्वरूप: मोकळ्या मैदानात हजारो वारकरी एकमेकांचे हात धरून एक मोठे गोलाकार वर्तुळ तयार करतात.
2. मुख्य क्षण: या गोलाकार मोकळ्या जागेत संत ज्ञानेश्वरांच्या पवित्र अश्वाला (घोड्याला) धावण्यासाठी सोडले जाते, ज्याला आदराने 'माऊलीचा अश्व' म्हटले जाते.
3. श्रद्धा: वारकरी संप्रदायात अशी धारणा आहे की, या अश्वावर स्वतः ज्ञानेश्वर महाराज आरूढ होतात. हीच श्रद्धा या विधीला दैवी महत्त्व प्राप्त करून देते.

2.2. विठ्ठल भेटीची ओढ: धावा

धावा हा विधी वारकऱ्यांच्या विठ्ठल भेटीच्या तीव्र ओढीचे प्रतीक आहे.

1. स्वरूप: पंढरपूरच्या जवळ आल्यानंतर, प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यात वारकरी धावत मार्गक्रमण करतात.
2. उगम कथा: असे मानले जाते की, संत तुकाराम महाराजांना वेळापूर येथील एका छोट्याशा टेकडीवरून पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या कळसाचे दर्शन झाले. ते पाहताच, विठ्ठलाच्या दर्शनाच्या ओढीने ते तिथून पंढरपूरपर्यंत धावत गेले.
3. तात्पर्य: ही धाव म्हणजे भक्ताच्या मनातील तीव्र तळमळ आणि आपल्या दैवताला अखेर भेटण्यासाठी शेवटच्या क्षणी लावलेला जोर यांचे शारीरिक प्रदर्शन आहे.

वारीच्या मार्गावरील हे विधी पूर्ण झाल्यावर, वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, जिथे चंद्रभागा नदीच्या तीरावर यात्रेचा एक महत्त्वपूर्ण विधी पार पाडला जातो.

--------------------------------------------------------------------------------

3. पवित्र स्नान: चंद्रभागेच्या तीरावर

पंढरपुरातील चंद्रभागा नदीला वारकरी संप्रदायात अत्यंत पवित्र स्थान आहे. भीमा नदी पंढरपुराजवळून वाहताना तिचा प्रवाह अर्धवर्तुळाकार चंद्राच्या कोरीप्रमाणे दिसतो, म्हणूनच तिला 'चंद्रभागा' या नावाने ओळखले जाते. संत जनाबाईंच्या अभंगात उल्लेख येतो की, ‘भीमा आणि चंद्रभागा तुझ्या चरणीच्या गंगा’, यातून तिचे पावित्र्य स्पष्ट होते.

1. विधी: पंढरपूरला पोहोचल्यावर प्रत्येक वारकरी चंद्रभागा नदीत पवित्र आंघोळ करतो. हा यात्रेतील एक अत्यावश्यक विधी मानला जातो.
2. महत्त्व: वारकऱ्यांच्या प्रमुख इच्छांमध्ये 'चंद्रभागेस्नान' समाविष्ट आहे आणि या स्नानाशिवाय वारी अपूर्ण मानली जाते. प्रत्येक भक्त चंद्रभागा नदीत स्नान केल्याशिवाय परत जात नाही.
3. आध्यात्मिक अर्थ: हे स्नान केवळ शारीरिक शुद्धीसाठी नसून, ते एक आध्यात्मिक शुद्धीकरण आहे. या स्नानाने पापक्षालन होते आणि भक्त विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या तयार होतो, अशी श्रद्धा आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

निष्कर्ष: भक्तीचा महासागर

थोडक्यात सांगायचे तर, पंढरपूर वारीतील पालखी सोहळा, रिंगण, धावा आणि चंद्रभागेतील स्नान हे केवळ विधी नाहीत, तर ते श्रद्धा, सामूहिकता आणि भक्तीच्या खोल भावनांचे प्रतीक आहेत. चातुर्मासाच्या पवित्र काळाशी जोडलेली ही धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा शतकानुशतके लाखो लोकांना भगवान विठ्ठलावरील समान प्रेमाच्या धाग्यात एकत्र बांधून ठेवत आहे.

कार्तिकी एकादशी: महत्त्व, विधी आणि परंपरा

परिचय: प्रबोधिनी एकादशीचे स्वरूप आणि महत्त्व

कार्तिकी एकादशी, जिला 'प्रबोधिनी', 'देवउठनी' किंवा 'देवोत्थानी' अशा विविध नावांनी ओळखले जाते, हिंदू पंचांगातील एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण तिथीचे स्थान भूषवते. या दिवसाचे मूळ महत्त्व भगवान विष्णूंच्या योगनिद्रेच्या समाप्तीमध्ये आहे. आषाढी एकादशीपासून सुरू होणारा चार महिन्यांचा चातुर्मासाचा काळ या दिवशी संपतो आणि विश्वाचे पालनकर्ते भगवान विष्णू आपल्या योगनिद्रेतून जागे होऊन सृष्टीच्या पालनाचा कार्यभार पुन्हा स्वीकारतात, अशी श्रद्धा आहे. ही केंद्रीय संकल्पना केवळ एका पौराणिक घटनेपुरती मर्यादित नसून, ती वैश्विक ऊर्जेच्या पुनर्जागरणाचे प्रतीक मानली जाते.

त्यामुळे, ही एकादशी केवळ एक व्रत किंवा उपवासाचा दिवस नाही, तर ती थांबलेल्या शुभ कार्यांचा आरंभ आणि आध्यात्मिक जागृतीचे प्रतीक आहे. चातुर्मासातील निष्क्रियतेचा काळ संपून या दिवसापासून विवाह, गृहप्रवेश यांसारख्या मंगल कार्यांना पुन्हा सुरुवात होते. विशेषतः महाराष्ट्रातील विठ्ठल भक्तांसाठी आणि वारकरी संप्रदायासाठी या दिवसाचे सांस्कृतिक आणि भावनिक महत्त्व अनमोल आहे. पंढरपूरच्या विठुरायाचे स्मरण करण्याचा हा दिवस श्रद्धा, भक्ती आणि परंपरेचा एक अद्वितीय संगम आहे, जो वैश्विक सुव्यवस्था, ऋतू बदल आणि मराठी संस्कृती यांच्यातील एक कालातीत दुवा म्हणून काम करतो.

पुढील विभागात, या एकादशीचा वैश्विक संदर्भ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी आपण चातुर्मासाच्या संकल्पनेवर अधिक प्रकाश टाकू.

वैश्विक संदर्भ: चातुर्मास आणि भगवंताची योगनिद्रा

कार्तिकी एकादशीचे पूर्ण महत्त्व समजून घेण्यासाठी चातुर्मासाची संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. चातुर्मासाचा प्रारंभ आषाढ महिन्यातील देवशयनी एकादशीपासून होतो. या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात चार महिन्यांच्या योगनिद्रेसाठी जातात, अशी श्रद्धा आहे. या काळात सृष्टीच्या पालनाचे दैवी कार्य तात्पुरते थांबते आणि विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश यांसारखी शुभ कार्ये केली जात नाहीत.

भगवान विष्णूंच्या या "वैश्विक निद्रेची" सांगड निसर्गातील बदलांशी घातली जाते. चातुर्मासाचा काळ प्रामुख्याने पावसाळ्याशी जुळतो. या काळात जसे निसर्गात ढगाळ वातावरण, संततधार आणि एक प्रकारची स्थिरता असते, त्याचप्रमाणे विश्वाला टिकवणारी दैवी ऊर्जा (पुरुष) ध्यानावस्थेत जाते आणि निसर्ग (प्रकृती) देखील विश्राम करतो. ही केवळ नैसर्गिक घटना नसून, ते पुरुष (चेतना) आणि प्रकृती (प्रकटीकरण) यांच्यातील शाश्वत लय दर्शवते, जिथे विश्रांतीनंतरच नवनिर्मिती शक्य होते. सूर्यप्रकाशाची तीव्रता कमी होते आणि सृष्टीची वाढ काही काळासाठी थांबते, जणू काही निसर्ग स्वतःला नवचैतन्यासाठी तयार करत असतो.

हा चार महिन्यांचा काळ संपल्यानंतर, कार्तिकी एकादशीला भगवान विष्णू जागे होतात. त्यांच्या या जागृतीसोबतच जगात पुन्हा मांगल्याची आणि उत्साहाची सुरुवात होते. आकाश निरभ्र होते, निसर्ग पुन्हा बहरतो आणि थांबलेली सर्व शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात. अशा प्रकारे, विष्णूंची योगनिद्रा आणि जागृती हे निसर्गचक्राचे आणि मानवी जीवनातील शुभ-अशुभ काळाचे एक सुंदर प्रतीक आहे.

पुढील विभागात, २०२५ सालातील कार्तिकी एकादशीच्या विशिष्ट तिथी आणि मुहूर्ताची माहिती दिली जाईल.

कार्तिकी एकादशी २०२५: तिथी आणि मुहूर्त

पंचांगाच्या तिथी-गणनेनुसार अनेकदा एकादशी तिथी दोन दिवसांमध्ये विभागली जाते, ज्यामुळे व्रताच्या अचूक दिवसाविषयी संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच, २०२५ सालातील कार्तिकी एकादशीच्या शास्त्रसंमत तिथी आणि मुहूर्ताचे ज्ञान आवश्यक आहे.

• एकादशी तिथीचा प्रारंभ: शनिवार, १ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ९:११ वाजता
• एकादशी तिथीची समाप्ती: रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ७:३१ वाजता
• उपवासाचा दिवस (भागवत परंपरेनुसार): रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५
• पारण (उपवास सोडण्याची वेळ): सोमवार, ३ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ७:३१ नंतर

'स्मार्त' आणि 'भागवत' परंपरेनुसार एकादशीच्या तारखेत फरक आढळतो. स्मार्त परंपरेनुसार ज्या दिवशी एकादशी तिथी सुरू होते, तो दिवस उपवासासाठी मानला जातो. याउलट, भागवत परंपरेत सूर्योदयाच्या वेळी असलेल्या तिथीला महत्त्व दिले जाते. २०२५ मध्ये, २ नोव्हेंबर रोजी सूर्योदय एकादशी तिथीमध्येच होत असल्यामुळे, पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरासह बहुतेक सर्व विष्णू मंदिरे आणि वारकरी संप्रदाय भागवत परंपरेनुसार रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५ रोजीच कार्तिकी एकादशीचे व्रत पाळतील.

या अचूक माहितीनंतर, आता आपण हे व्रत शास्त्रोक्त पद्धतीने कसे करावे याच्या विधीकडे वळूया.

व्रत विधी: पूजेची शास्त्रोक्त पद्धत

कार्तिकी एकादशीचे व्रत हे केवळ एक धार्मिक कर्मकांड नसून ते भक्ती, शुद्धता आणि संयम यांचा एक सुंदर मिलाफ आहे. या व्रताचे शास्त्रोक्त पालन केल्यास अपेक्षित फळ प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. व्रताची संपूर्ण प्रक्रिया तीन टप्प्यांत विभागलेली आहे:

दशमीची तयारी (शनिवार, १ नोव्हेंबर २०२५)

व्रताची सुरुवात एक दिवस आधी, म्हणजेच दशमीच्या दिवसापासून होते. या दिवशी शारीरिक आणि मानसिक शुद्धतेची तयारी केली जाते.

• आहार संयम: दशमीच्या संध्याकाळपासून धान्य, तांदूळ, डाळी, कांदा, लसूण आणि मांसाहार पूर्णपणे टाळावा.
• स्वच्छता: घर आणि विशेषतः देवघर स्वच्छ करावे. पूजेसाठी आवश्यक असलेले तुळशीपत्र, दिवे आणि इतर साहित्य तयार ठेवावे.
• संयम: साधेपणा आणि संयमाचे प्रतीक म्हणून या रात्री जमिनीवर किंवा साध्या चटईवर झोपावे.

एकादशीचे व्रत आणि पूजा (रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५)

हा व्रताचा मुख्य दिवस असून, या दिवशी खालीलप्रमाणे विधी करावेत:

• ब्रह्म मुहूर्तावर स्नान: सूर्योदयापूर्वी, शक्य असल्यास ब्रह्म मुहूर्तावर उठून स्नान करावे आणि मन शुद्ध करावे.
• पिवळे वस्त्र: या दिवशी पिवळे वस्त्र परिधान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. पिवळा रंग ज्ञान, भक्ती आणि समृद्धीचे प्रतीक असून तो भगवान विष्णूंना प्रिय आहे.
• देव्हाऱ्याची सजावट: देवघरातील भगवान विष्णू आणि लक्ष्मी मातेची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करावी. देव्हारा तुळशीची पाने, पिवळी फुले आणि तुपाच्या दिव्यांनी सजवावा.
• पूजा आणि अर्पण: मूर्तीला चंदन, फुले, फळे, मिठाई आणि विशेषतः उसाचा रस अर्पण करावा. पंचामृताने अभिषेक करणेही श्रेष्ठ मानले जाते.
• मंत्र जप: पूजेदरम्यान मन एकाग्र करून खालील मंत्रांचा जप करावा. हे मंत्र मन आणि आत्म्याला शुद्ध करतात:
  • "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
  • "ॐ विष्णवे नमः"
  • "ॐ नारायणाय नमः"
• पठण आणि जागरण: दिवसभर उपवास ठेवून विष्णू सहस्रनामाचे पठण करावे. महाराष्ट्रात, अनेक भक्त रात्रभर जागरण करून विठ्ठल-रुक्मिणीचे अभंग आणि भजन गातात.
• आरती आणि सायंकाळची पूजा: पूजेची सांगता आरती करून आणि कळत-नकळत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा मागून करावी. संध्याकाळी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर तुपाचा दिवा लावावा. हा दिवा घरात दिव्य प्रकाश आणि संरक्षण आणतो, अशी श्रद्धा आहे.

द्वादशीचे पारण (सोमवार, ३ नोव्हेंबर २०२५)

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या दिवशी योग्य नियमांनुसार करणे महत्त्वाचे आहे.

• उपवास सोडण्याची वेळ: सूर्योदयानंतर आणि द्वादशी तिथी सुरू झाल्यावरच उपवास सोडावा.
• दान: उपवास सोडण्यापूर्वी ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना भोजन द्यावे. या दिवशी वस्त्र, अन्न किंवा तीळ (तिल) दान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

व्रताच्या विधीनंतर, या दिवसाशी संबंधित असलेल्या मांगल्याच्या उत्सवांची माहिती पुढील भागात दिली जाईल.

मांगल्याचा प्रारंभ: तुळशी विवाह आणि शुभ कार्यांना सुरुवात

कार्तिकी एकादशी केवळ आध्यात्मिक जागृतीच नव्हे, तर सामाजिक जीवनातही एका नव्या पर्वाची सुरुवात करते. हा दिवस चातुर्मासाच्या समाप्तीचे प्रतीक आहे, ज्यामुळे गेल्या चार महिन्यांपासून थांबलेल्या सर्व शुभ कार्यांना पुन्हा प्रारंभ होतो.

भगवान विष्णूंच्या योगनिद्रेच्या काळात विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश, मुंडन यांसारख्या मंगल कार्यांवर तात्पुरती बंदी असते. कार्तिकी एकादशीला विष्णू जागे होताच हे सर्व अडथळे दूर होतात आणि शुभ कार्यांसाठी अनुकूल काळ सुरू होतो.

या दिवसाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे 'तुळशी विवाह' या मंगलमय प्रथेचा आरंभ. हा विधी म्हणजे तुळशी (वृंदा देवीचे प्रतीक) आणि भगवान विष्णू (शालीग्राम रूपात) यांचा दिव्य विवाहसोहळा आहे. २०२५ साली हा सोहळा २ नोव्हेंबर ते ५ नोव्हेंबर या काळात साजरा केला जाईल. तुळशी विवाहानंतरच लग्नकार्याला सुरुवात होते, ही एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक प्रथा आहे. अशाप्रकारे, कार्तिकी एकादशी ही वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनात आनंद आणि उत्साहाची नवी लाट घेऊन येते.

महाराष्ट्रातील या सांस्कृतिक उत्सवांवर आणि विशेषतः पंढरपूरच्या वारीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी पुढील विभागात अधिक माहिती दिली आहे.

महाराष्ट्रातील उत्सव: पंढरपूरची कार्तिकी वारी

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनात कार्तिकी वारीचे स्थान अनमोल आहे. आषाढी वारीप्रमाणेच कार्तिकी एकादशीलाही हजारो वारकरी "विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल" या गजरात तल्लीन होऊन पंढरपूरला आपल्या लाडक्या विठुरायाच्या दर्शनासाठी पायी वारी करतात.

आषाढी वारीत साधारणतः नऊ ते दहा लाख भाविक सहभागी होतात, तर कार्तिकी वारीला येणाऱ्या वारकऱ्यांची संख्या तुलनेने कमी (सुमारे तीन ते चार लाख) असली तरी, तिचे महत्त्व आणि भक्तीचा उत्साह किंचितही कमी नसतो. "आषाढी एकादशीचे वारकरी वेगळे आणि कार्तिकी एकादशीचे वारकरी वेगळे," अशी सुद्धा एक परंपरा आहे, जी विशिष्ट प्रादेशिक किंवा कौटुंबिक निष्ठा दर्शवते. पंढरपूर, नाशिक, आणि कोल्हापूर यांसारख्या शहरांमधील विष्णू मंदिरे दिव्यांनी आणि फुलांनी सजवली जातात. सर्वत्र कीर्तन, भजन आणि अभंगांचे सूर ऐकू येतात, ज्यामुळे वातावरण भक्तीमय आणि चैतन्यमय होते.

या वारीमध्ये शासकीय महापूजेची एक विशेष परंपरा आहे. आषाढी एकादशीला राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांना पूजेचा मान मिळतो, तर कार्तिकी एकादशीच्या पूजेचा मान परंपरेनुसार उपमुख्यमंत्र्यांना दिला जातो.

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, वारीचे मानसिक आणि भावनिक लाभही मोठे आहेत. वारीत सहभागी झाल्यामुळे भक्तगण त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील समस्या आणि ताणतणाव विसरून जातात. पांडुरंगाच्या भक्तीत एकरूप झाल्यामुळे त्यांना तणावमुक्तीचा अनुभव येतो आणि जगण्याचा एक नवीन उत्साह मिळतो.

उत्सवाच्या या वर्णनानंतर, या व्रतामागे असलेले एक अद्वितीय आध्यात्मिक रहस्य, म्हणजेच 'हरिहर ऐक्य', पुढील विभागात उलगडले जाईल.

हरिहर ऐक्य: शैव आणि वैष्णव परंपरेचा संगम

भारताच्या धार्मिक इतिहासात शैव आणि वैष्णव मतभेदांचे पडसाद उमटलेले असताना, कार्तिकी एकादशी ही या भेदांच्या पलीकडे जाऊन एकात्मतेचा संदेश देणारी एक अद्वितीय परंपरा जपते, जी 'हरिहर-भेट' या संकल्पनेतून प्रकट होते. हा दिवस शैव (शिवभक्त) आणि वैष्णव (विष्णूभक्त) या दोन प्रमुख परंपरांमधील एकतेचे प्रतीक मानला जातो.

या दिवशी एक विशेष प्रथा पाळली जाते, ज्यात शिवाचे प्रतीक असलेले 'बेलपत्र' भगवान विष्णूंना अर्पण केले जाते आणि विष्णूचे प्रतीक असलेली 'तुळस' भगवान शंकरांना वाहिली जाते. सामान्यतः शिवाला तुळस आणि विष्णूंना बेलपत्र अर्पण केले जात नाही, परंतु या एकादशीला असे करणे शुभ मानले जाते. या प्रथेमागे दोन प्रमुख कारणे आहेत:

1. अद्वैत भावना: ही प्रथा 'हरी' (विष्णू) आणि 'हर' (शिव) यांच्यातील एकतेचे प्रतीक आहे. ती भक्तांना शिकवते की ईश्वर एकच असून त्याची रूपे वेगवेगळी आहेत. यामुळे संप्रदायाच्या सीमा ओलांडून ईश्वराचे एकरूप अनुभवण्यास प्रोत्साहन मिळते.
2. अध्यात्मशास्त्रीय कारण: असे मानले जाते की, कालमाहात्म्यानुसार या विशिष्ट दिवशी बेलाच्या पानांमध्ये भगवान विष्णूची पवित्रके (दैवी कण) आणि तुळशीच्या पानांमध्ये भगवान शंकरांची पवित्रके आकर्षित करण्याची क्षमता निर्माण होते.

ही परंपरा भक्तांना संकुचित वृत्तीचा त्याग करून ईश्वराच्या सर्वव्यापी आणि एकरूप स्वरूपाचे दर्शन घडवते, हा या व्रताचा एक महत्त्वाचा उद्देश आहे.

या आध्यात्मिक पैलूंनंतर, एकादशीच्या उपवासामागे असलेल्या वैज्ञानिक कारणांचा आढावा पुढील विभागात घेतला जाईल.

विज्ञान आणि श्रद्धा: एकादशीच्या उपवासाचे आरोग्यदायी फायदे

प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या धार्मिक परंपरा केवळ श्रद्धेवर आधारित नसून, त्यामागे अनेकदा सखोल वैज्ञानिक आणि आरोग्यदायी कारणे दडलेली असतात. एकादशीचा उपवास हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. हा उपवास केवळ आध्यात्मिक लाभासाठीच नव्हे, तर शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठीही अत्यंत फायदेशीर आहे, हे आधुनिक विज्ञानाने सिद्ध केले आहे.

एकादशीच्या उपवासामागे असलेली काही प्रमुख वैज्ञानिक कारणे खालीलप्रमाणे:

• चंद्राचा प्रभाव: पौर्णिमा आणि अमावास्येप्रमाणेच एकादशीच्या दिवशी चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा पृथ्वीवर आणि मानवी शरीरावर अधिक प्रभाव असतो. आपल्या शरीरात सुमारे ७०% पाणी असल्याने, चंद्राच्या आकर्षणामुळे समुद्राच्या भरती-ओहोटीप्रमाणे शरीरातील द्रव पदार्थांवर परिणाम होऊ शकतो. उपवासामुळे शरीरातील पाण्याचे आणि क्षारांचे संतुलन राखले जाते, ज्यामुळे रक्तदाब स्थिर राहण्यास मदत होते.
• पचनसंस्थेला विश्रांती: नियमितपणे उपवास केल्याने सतत कार्यरत असलेल्या पचनसंस्थेला (पोट, यकृत, स्वादुपिंड) आराम मिळतो. यामुळे शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकले जातात (डिटॉक्सिफिकेशन), आणि इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारते, ज्यामुळे मधुमेहाचा धोका कमी होतो.
• 'ऑटोफेजी' प्रक्रिया: साधारणतः १६ ते २४ तासांच्या उपवासानंतर शरीर 'ऑटोफेजी' (Autophagy) नावाच्या प्रक्रियेत जाते. या प्रक्रियेत शरीर आपल्या जुन्या आणि खराब झालेल्या पेशी नष्ट करून नवीन, निरोगी पेशी तयार करते. यामुळे कर्करोग आणि अल्झायमरसारख्या आजारांना प्रतिबंध होतो.
• मेंदूचे आरोग्य: उपवासामुळे मेंदूतील BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) नावाच्या हार्मोनची पातळी वाढते. यामुळे नवीन मेंदू पेशी तयार होण्यास मदत होते, ज्यामुळे स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते. तसेच, तणाव आणि चिंता कमी होण्यासही मदत मिळते.
• सूज (Inflammation) कमी होणे: उपवासामुळे शरीरातील सूज निर्माण करणारे घटक (Inflammatory markers like CRP, IL-6) कमी होतात. यामुळे संधिवात, हृदयरोग आणि आतड्यांचे विकार यांसारख्या आजारांमध्ये आराम मिळतो.

थोडक्यात, "दर १५ दिवसांनी २४ तासांचा उपवास करणे हे दीर्घायुष्य आणि उत्तम रोगप्रतिकारशक्तीसाठी आवश्यक आहे," हा प्राचीन ऋषींचा दृष्टिकोन आधुनिक विज्ञानानेही खरा ठरवला आहे.

या वैज्ञानिक विश्लेषणानंतर, व्रताच्या नियमांचे पालन करण्यासाठी काय करावे आणि काय टाळावे, याची सुलभ माहिती पुढील विभागात दिली जाईल.

व्रताचे नियम: काय करावे आणि काय टाळावे

कार्तिकी एकादशीच्या व्रताचे पूर्ण फळ मिळवण्यासाठी आणि त्याचे पावित्र्य राखण्यासाठी काही नियमांचे पालन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे नियम केवळ आहारापुरते मर्यादित नसून, ते आचार आणि विचारांच्या शुद्धतेवरही भर देतात. खालील तक्त्यामध्ये व्रताच्या दिवशी काय करावे आणि काय टाळावे, हे सोप्या भाषेत दिले आहे.

काय करावे (Do’s)	काय टाळावे (Don'ts)
उपवास करावा (फळे, दूध किंवा पाणी सेवन करता येते).	धान्य (तांदूळ, गहू), डाळी, कांदा, लसूण आणि मांसाहार टाळावा.
दिवसभर भगवान विष्णूंच्या मंत्रांचा जप करावा.	राग, खोटे बोलणे, निंदा-नालस्ती किंवा वाईट विचार करणे टाळावे.
यथाशक्ती दानधर्म करावा (अन्न, वस्त्र इत्यादी).	दिवसा झोपणे किंवा टीव्ही पाहण्यासारख्या अनावश्यक गोष्टींमध्ये वेळ घालवणे टाळावे.
संध्याकाळी घराच्या देव्हाऱ्यात आणि प्रवेशद्वारावर तुपाचा दिवा लावावा.

या नियमांचे पालन केल्याने व्रत अधिक फलदायी होते. या नियमांच्या माहितीनंतर, आता आपण संपूर्ण लेखाचा सार सांगून समारोप करूया.

निष्कर्ष: श्रद्धा, संस्कृती आणि नवचैतन्याचा सोहळा

कार्तिकी एकादशी ही केवळ पंचांगातील एक तिथी नसून, ती वैश्विक सुव्यवस्था, ऋतू बदल आणि मराठी संस्कृती यांच्यातील एक कालातीत आणि सजीव दुवा आहे. भगवान विष्णूंच्या चार महिन्यांच्या योगनिद्रेनंतर होणारी जागृती ही केवळ एक पौराणिक घटना नाही, तर ती निसर्गात आणि मानवी जीवनात पुन्हा सुरू होणाऱ्या मांगल्याचे, उत्साहाचे आणि नवचैतन्याचे प्रतीक आहे.

चातुर्मासातील स्थिरतेनंतर येणारा हा दिवस विवाह आणि इतर शुभ कार्यांचा आरंभ करतो, तर पंढरपूरची वारी लाखो भक्तांना एकत्र आणून सामाजिक एकतेचा संदेश देते. हरिहर ऐक्याची परंपरा शैव आणि वैष्णव मतभेद विसरून ईश्वराच्या एकरूपाची जाणीव करून देते. त्याचबरोबर, या व्रतामागे असलेले वैज्ञानिक आरोग्यदायी फायदे आपल्या पूर्वजांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देतात.

थोडक्यात, कार्तिकी एकादशी हा श्रद्धा, संस्कृती, निसर्गचक्र आणि मानवी कल्याणाचा एक अद्भुत संगम आहे. हा उत्सव आपल्याला आठवण करून देतो की श्रद्धा आणि धर्म हेच आपल्या जीवनातील मार्गदर्शक दिवे आहेत, जे अंधारातून प्रकाशाकडे आणि निष्क्रियतेतून नवउद्यमाकडे नेतात.

कार्तिकी एकादशी: महत्त्व, विधी आणि परंपरा

परिचय: प्रबोधिनी एकादशीचे स्वरूप आणि महत्त्व

कार्तिकी एकादशी, जिला 'प्रबोधिनी', 'देवउठनी' किंवा 'देवोत्थानी' अशा विविध नावांनी ओळखले जाते, हिंदू पंचांगातील एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण तिथीचे स्थान भूषवते. या दिवसाचे मूळ महत्त्व भगवान विष्णूंच्या योगनिद्रेच्या समाप्तीमध्ये आहे. आषाढी एकादशीपासून सुरू होणारा चार महिन्यांचा चातुर्मासाचा काळ या दिवशी संपतो आणि विश्वाचे पालनकर्ते भगवान विष्णू आपल्या योगनिद्रेतून जागे होऊन सृष्टीच्या पालनाचा कार्यभार पुन्हा स्वीकारतात, अशी श्रद्धा आहे. ही केंद्रीय संकल्पना केवळ एका पौराणिक घटनेपुरती मर्यादित नसून, ती वैश्विक ऊर्जेच्या पुनर्जागरणाचे प्रतीक मानली जाते.

त्यामुळे, ही एकादशी केवळ एक व्रत किंवा उपवासाचा दिवस नाही, तर ती थांबलेल्या शुभ कार्यांचा आरंभ आणि आध्यात्मिक जागृतीचे प्रतीक आहे. चातुर्मासातील निष्क्रियतेचा काळ संपून या दिवसापासून विवाह, गृहप्रवेश यांसारख्या मंगल कार्यांना पुन्हा सुरुवात होते. विशेषतः महाराष्ट्रातील विठ्ठल भक्तांसाठी आणि वारकरी संप्रदायासाठी या दिवसाचे सांस्कृतिक आणि भावनिक महत्त्व अनमोल आहे. पंढरपूरच्या विठुरायाचे स्मरण करण्याचा हा दिवस श्रद्धा, भक्ती आणि परंपरेचा एक अद्वितीय संगम आहे, जो वैश्विक सुव्यवस्था, ऋतू बदल आणि मराठी संस्कृती यांच्यातील एक कालातीत दुवा म्हणून काम करतो.

पुढील विभागात, या एकादशीचा वैश्विक संदर्भ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी आपण चातुर्मासाच्या संकल्पनेवर अधिक प्रकाश टाकू.

वैश्विक संदर्भ: चातुर्मास आणि भगवंताची योगनिद्रा

कार्तिकी एकादशीचे पूर्ण महत्त्व समजून घेण्यासाठी चातुर्मासाची संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. चातुर्मासाचा प्रारंभ आषाढ महिन्यातील देवशयनी एकादशीपासून होतो. या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात चार महिन्यांच्या योगनिद्रेसाठी जातात, अशी श्रद्धा आहे. या काळात सृष्टीच्या पालनाचे दैवी कार्य तात्पुरते थांबते आणि विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश यांसारखी शुभ कार्ये केली जात नाहीत.

भगवान विष्णूंच्या या "वैश्विक निद्रेची" सांगड निसर्गातील बदलांशी घातली जाते. चातुर्मासाचा काळ प्रामुख्याने पावसाळ्याशी जुळतो. या काळात जसे निसर्गात ढगाळ वातावरण, संततधार आणि एक प्रकारची स्थिरता असते, त्याचप्रमाणे विश्वाला टिकवणारी दैवी ऊर्जा (पुरुष) ध्यानावस्थेत जाते आणि निसर्ग (प्रकृती) देखील विश्राम करतो. ही केवळ नैसर्गिक घटना नसून, ते पुरुष (चेतना) आणि प्रकृती (प्रकटीकरण) यांच्यातील शाश्वत लय दर्शवते, जिथे विश्रांतीनंतरच नवनिर्मिती शक्य होते. सूर्यप्रकाशाची तीव्रता कमी होते आणि सृष्टीची वाढ काही काळासाठी थांबते, जणू काही निसर्ग स्वतःला नवचैतन्यासाठी तयार करत असतो.

हा चार महिन्यांचा काळ संपल्यानंतर, कार्तिकी एकादशीला भगवान विष्णू जागे होतात. त्यांच्या या जागृतीसोबतच जगात पुन्हा मांगल्याची आणि उत्साहाची सुरुवात होते. आकाश निरभ्र होते, निसर्ग पुन्हा बहरतो आणि थांबलेली सर्व शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात. अशा प्रकारे, विष्णूंची योगनिद्रा आणि जागृती हे निसर्गचक्राचे आणि मानवी जीवनातील शुभ-अशुभ काळाचे एक सुंदर प्रतीक आहे.

पुढील विभागात, २०२५ सालातील कार्तिकी एकादशीच्या विशिष्ट तिथी आणि मुहूर्ताची माहिती दिली जाईल.

कार्तिकी एकादशी २०२५: तिथी आणि मुहूर्त

पंचांगाच्या तिथी-गणनेनुसार अनेकदा एकादशी तिथी दोन दिवसांमध्ये विभागली जाते, ज्यामुळे व्रताच्या अचूक दिवसाविषयी संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. म्हणूनच, २०२५ सालातील कार्तिकी एकादशीच्या शास्त्रसंमत तिथी आणि मुहूर्ताचे ज्ञान आवश्यक आहे.

• एकादशी तिथीचा प्रारंभ: शनिवार, १ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ९:११ वाजता
• एकादशी तिथीची समाप्ती: रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ७:३१ वाजता
• उपवासाचा दिवस (भागवत परंपरेनुसार): रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५
• पारण (उपवास सोडण्याची वेळ): सोमवार, ३ नोव्हेंबर २०२५, सकाळी ७:३१ नंतर

'स्मार्त' आणि 'भागवत' परंपरेनुसार एकादशीच्या तारखेत फरक आढळतो. स्मार्त परंपरेनुसार ज्या दिवशी एकादशी तिथी सुरू होते, तो दिवस उपवासासाठी मानला जातो. याउलट, भागवत परंपरेत सूर्योदयाच्या वेळी असलेल्या तिथीला महत्त्व दिले जाते. २०२५ मध्ये, २ नोव्हेंबर रोजी सूर्योदय एकादशी तिथीमध्येच होत असल्यामुळे, पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरासह बहुतेक सर्व विष्णू मंदिरे आणि वारकरी संप्रदाय भागवत परंपरेनुसार रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५ रोजीच कार्तिकी एकादशीचे व्रत पाळतील.

या अचूक माहितीनंतर, आता आपण हे व्रत शास्त्रोक्त पद्धतीने कसे करावे याच्या विधीकडे वळूया.

व्रत विधी: पूजेची शास्त्रोक्त पद्धत

कार्तिकी एकादशीचे व्रत हे केवळ एक धार्मिक कर्मकांड नसून ते भक्ती, शुद्धता आणि संयम यांचा एक सुंदर मिलाफ आहे. या व्रताचे शास्त्रोक्त पालन केल्यास अपेक्षित फळ प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. व्रताची संपूर्ण प्रक्रिया तीन टप्प्यांत विभागलेली आहे:

दशमीची तयारी (शनिवार, १ नोव्हेंबर २०२५)

व्रताची सुरुवात एक दिवस आधी, म्हणजेच दशमीच्या दिवसापासून होते. या दिवशी शारीरिक आणि मानसिक शुद्धतेची तयारी केली जाते.

• आहार संयम: दशमीच्या संध्याकाळपासून धान्य, तांदूळ, डाळी, कांदा, लसूण आणि मांसाहार पूर्णपणे टाळावा.
• स्वच्छता: घर आणि विशेषतः देवघर स्वच्छ करावे. पूजेसाठी आवश्यक असलेले तुळशीपत्र, दिवे आणि इतर साहित्य तयार ठेवावे.
• संयम: साधेपणा आणि संयमाचे प्रतीक म्हणून या रात्री जमिनीवर किंवा साध्या चटईवर झोपावे.

एकादशीचे व्रत आणि पूजा (रविवार, २ नोव्हेंबर २०२५)

हा व्रताचा मुख्य दिवस असून, या दिवशी खालीलप्रमाणे विधी करावेत:

• ब्रह्म मुहूर्तावर स्नान: सूर्योदयापूर्वी, शक्य असल्यास ब्रह्म मुहूर्तावर उठून स्नान करावे आणि मन शुद्ध करावे.
• पिवळे वस्त्र: या दिवशी पिवळे वस्त्र परिधान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. पिवळा रंग ज्ञान, भक्ती आणि समृद्धीचे प्रतीक असून तो भगवान विष्णूंना प्रिय आहे.
• देव्हाऱ्याची सजावट: देवघरातील भगवान विष्णू आणि लक्ष्मी मातेची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करावी. देव्हारा तुळशीची पाने, पिवळी फुले आणि तुपाच्या दिव्यांनी सजवावा.
• पूजा आणि अर्पण: मूर्तीला चंदन, फुले, फळे, मिठाई आणि विशेषतः उसाचा रस अर्पण करावा. पंचामृताने अभिषेक करणेही श्रेष्ठ मानले जाते.
• मंत्र जप: पूजेदरम्यान मन एकाग्र करून खालील मंत्रांचा जप करावा. हे मंत्र मन आणि आत्म्याला शुद्ध करतात:
  • "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
  • "ॐ विष्णवे नमः"
  • "ॐ नारायणाय नमः"
• पठण आणि जागरण: दिवसभर उपवास ठेवून विष्णू सहस्रनामाचे पठण करावे. महाराष्ट्रात, अनेक भक्त रात्रभर जागरण करून विठ्ठल-रुक्मिणीचे अभंग आणि भजन गातात.
• आरती आणि सायंकाळची पूजा: पूजेची सांगता आरती करून आणि कळत-नकळत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा मागून करावी. संध्याकाळी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर तुपाचा दिवा लावावा. हा दिवा घरात दिव्य प्रकाश आणि संरक्षण आणतो, अशी श्रद्धा आहे.

द्वादशीचे पारण (सोमवार, ३ नोव्हेंबर २०२५)

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या दिवशी योग्य नियमांनुसार करणे महत्त्वाचे आहे.

• उपवास सोडण्याची वेळ: सूर्योदयानंतर आणि द्वादशी तिथी सुरू झाल्यावरच उपवास सोडावा.
• दान: उपवास सोडण्यापूर्वी ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना भोजन द्यावे. या दिवशी वस्त्र, अन्न किंवा तीळ (तिल) दान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.

व्रताच्या विधीनंतर, या दिवसाशी संबंधित असलेल्या मांगल्याच्या उत्सवांची माहिती पुढील भागात दिली जाईल.

मांगल्याचा प्रारंभ: तुळशी विवाह आणि शुभ कार्यांना सुरुवात

कार्तिकी एकादशी केवळ आध्यात्मिक जागृतीच नव्हे, तर सामाजिक जीवनातही एका नव्या पर्वाची सुरुवात करते. हा दिवस चातुर्मासाच्या समाप्तीचे प्रतीक आहे, ज्यामुळे गेल्या चार महिन्यांपासून थांबलेल्या सर्व शुभ कार्यांना पुन्हा प्रारंभ होतो.

भगवान विष्णूंच्या योगनिद्रेच्या काळात विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश, मुंडन यांसारख्या मंगल कार्यांवर तात्पुरती बंदी असते. कार्तिकी एकादशीला विष्णू जागे होताच हे सर्व अडथळे दूर होतात आणि शुभ कार्यांसाठी अनुकूल काळ सुरू होतो.

या दिवसाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे 'तुळशी विवाह' या मंगलमय प्रथेचा आरंभ. हा विधी म्हणजे तुळशी (वृंदा देवीचे प्रतीक) आणि भगवान विष्णू (शालीग्राम रूपात) यांचा दिव्य विवाहसोहळा आहे. २०२५ साली हा सोहळा २ नोव्हेंबर ते ५ नोव्हेंबर या काळात साजरा केला जाईल. तुळशी विवाहानंतरच लग्नकार्याला सुरुवात होते, ही एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक प्रथा आहे. अशाप्रकारे, कार्तिकी एकादशी ही वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनात आनंद आणि उत्साहाची नवी लाट घेऊन येते.

महाराष्ट्रातील या सांस्कृतिक उत्सवांवर आणि विशेषतः पंढरपूरच्या वारीवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी पुढील विभागात अधिक माहिती दिली आहे.

महाराष्ट्रातील उत्सव: पंढरपूरची कार्तिकी वारी

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनात कार्तिकी वारीचे स्थान अनमोल आहे. आषाढी वारीप्रमाणेच कार्तिकी एकादशीलाही हजारो वारकरी "विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल" या गजरात तल्लीन होऊन पंढरपूरला आपल्या लाडक्या विठुरायाच्या दर्शनासाठी पायी वारी करतात.

आषाढी वारीत साधारणतः नऊ ते दहा लाख भाविक सहभागी होतात, तर कार्तिकी वारीला येणाऱ्या वारकऱ्यांची संख्या तुलनेने कमी (सुमारे तीन ते चार लाख) असली तरी, तिचे महत्त्व आणि भक्तीचा उत्साह किंचितही कमी नसतो. "आषाढी एकादशीचे वारकरी वेगळे आणि कार्तिकी एकादशीचे वारकरी वेगळे," अशी सुद्धा एक परंपरा आहे, जी विशिष्ट प्रादेशिक किंवा कौटुंबिक निष्ठा दर्शवते. पंढरपूर, नाशिक, आणि कोल्हापूर यांसारख्या शहरांमधील विष्णू मंदिरे दिव्यांनी आणि फुलांनी सजवली जातात. सर्वत्र कीर्तन, भजन आणि अभंगांचे सूर ऐकू येतात, ज्यामुळे वातावरण भक्तीमय आणि चैतन्यमय होते.

या वारीमध्ये शासकीय महापूजेची एक विशेष परंपरा आहे. आषाढी एकादशीला राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांना पूजेचा मान मिळतो, तर कार्तिकी एकादशीच्या पूजेचा मान परंपरेनुसार उपमुख्यमंत्र्यांना दिला जातो.

मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, वारीचे मानसिक आणि भावनिक लाभही मोठे आहेत. वारीत सहभागी झाल्यामुळे भक्तगण त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील समस्या आणि ताणतणाव विसरून जातात. पांडुरंगाच्या भक्तीत एकरूप झाल्यामुळे त्यांना तणावमुक्तीचा अनुभव येतो आणि जगण्याचा एक नवीन उत्साह मिळतो.

उत्सवाच्या या वर्णनानंतर, या व्रतामागे असलेले एक अद्वितीय आध्यात्मिक रहस्य, म्हणजेच 'हरिहर ऐक्य', पुढील विभागात उलगडले जाईल.

हरिहर ऐक्य: शैव आणि वैष्णव परंपरेचा संगम

भारताच्या धार्मिक इतिहासात शैव आणि वैष्णव मतभेदांचे पडसाद उमटलेले असताना, कार्तिकी एकादशी ही या भेदांच्या पलीकडे जाऊन एकात्मतेचा संदेश देणारी एक अद्वितीय परंपरा जपते, जी 'हरिहर-भेट' या संकल्पनेतून प्रकट होते. हा दिवस शैव (शिवभक्त) आणि वैष्णव (विष्णूभक्त) या दोन प्रमुख परंपरांमधील एकतेचे प्रतीक मानला जातो.

या दिवशी एक विशेष प्रथा पाळली जाते, ज्यात शिवाचे प्रतीक असलेले 'बेलपत्र' भगवान विष्णूंना अर्पण केले जाते आणि विष्णूचे प्रतीक असलेली 'तुळस' भगवान शंकरांना वाहिली जाते. सामान्यतः शिवाला तुळस आणि विष्णूंना बेलपत्र अर्पण केले जात नाही, परंतु या एकादशीला असे करणे शुभ मानले जाते. या प्रथेमागे दोन प्रमुख कारणे आहेत:

1. अद्वैत भावना: ही प्रथा 'हरी' (विष्णू) आणि 'हर' (शिव) यांच्यातील एकतेचे प्रतीक आहे. ती भक्तांना शिकवते की ईश्वर एकच असून त्याची रूपे वेगवेगळी आहेत. यामुळे संप्रदायाच्या सीमा ओलांडून ईश्वराचे एकरूप अनुभवण्यास प्रोत्साहन मिळते.
2. अध्यात्मशास्त्रीय कारण: असे मानले जाते की, कालमाहात्म्यानुसार या विशिष्ट दिवशी बेलाच्या पानांमध्ये भगवान विष्णूची पवित्रके (दैवी कण) आणि तुळशीच्या पानांमध्ये भगवान शंकरांची पवित्रके आकर्षित करण्याची क्षमता निर्माण होते.

ही परंपरा भक्तांना संकुचित वृत्तीचा त्याग करून ईश्वराच्या सर्वव्यापी आणि एकरूप स्वरूपाचे दर्शन घडवते, हा या व्रताचा एक महत्त्वाचा उद्देश आहे.

या आध्यात्मिक पैलूंनंतर, एकादशीच्या उपवासामागे असलेल्या वैज्ञानिक कारणांचा आढावा पुढील विभागात घेतला जाईल.

विज्ञान आणि श्रद्धा: एकादशीच्या उपवासाचे आरोग्यदायी फायदे

प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या धार्मिक परंपरा केवळ श्रद्धेवर आधारित नसून, त्यामागे अनेकदा सखोल वैज्ञानिक आणि आरोग्यदायी कारणे दडलेली असतात. एकादशीचा उपवास हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. हा उपवास केवळ आध्यात्मिक लाभासाठीच नव्हे, तर शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठीही अत्यंत फायदेशीर आहे, हे आधुनिक विज्ञानाने सिद्ध केले आहे.

एकादशीच्या उपवासामागे असलेली काही प्रमुख वैज्ञानिक कारणे खालीलप्रमाणे:

• चंद्राचा प्रभाव: पौर्णिमा आणि अमावास्येप्रमाणेच एकादशीच्या दिवशी चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा पृथ्वीवर आणि मानवी शरीरावर अधिक प्रभाव असतो. आपल्या शरीरात सुमारे ७०% पाणी असल्याने, चंद्राच्या आकर्षणामुळे समुद्राच्या भरती-ओहोटीप्रमाणे शरीरातील द्रव पदार्थांवर परिणाम होऊ शकतो. उपवासामुळे शरीरातील पाण्याचे आणि क्षारांचे संतुलन राखले जाते, ज्यामुळे रक्तदाब स्थिर राहण्यास मदत होते.
• पचनसंस्थेला विश्रांती: नियमितपणे उपवास केल्याने सतत कार्यरत असलेल्या पचनसंस्थेला (पोट, यकृत, स्वादुपिंड) आराम मिळतो. यामुळे शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकले जातात (डिटॉक्सिफिकेशन), आणि इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारते, ज्यामुळे मधुमेहाचा धोका कमी होतो.
• 'ऑटोफेजी' प्रक्रिया: साधारणतः १६ ते २४ तासांच्या उपवासानंतर शरीर 'ऑटोफेजी' (Autophagy) नावाच्या प्रक्रियेत जाते. या प्रक्रियेत शरीर आपल्या जुन्या आणि खराब झालेल्या पेशी नष्ट करून नवीन, निरोगी पेशी तयार करते. यामुळे कर्करोग आणि अल्झायमरसारख्या आजारांना प्रतिबंध होतो.
• मेंदूचे आरोग्य: उपवासामुळे मेंदूतील BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) नावाच्या हार्मोनची पातळी वाढते. यामुळे नवीन मेंदू पेशी तयार होण्यास मदत होते, ज्यामुळे स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते. तसेच, तणाव आणि चिंता कमी होण्यासही मदत मिळते.
• सूज (Inflammation) कमी होणे: उपवासामुळे शरीरातील सूज निर्माण करणारे घटक (Inflammatory markers like CRP, IL-6) कमी होतात. यामुळे संधिवात, हृदयरोग आणि आतड्यांचे विकार यांसारख्या आजारांमध्ये आराम मिळतो.

थोडक्यात, "दर १५ दिवसांनी २४ तासांचा उपवास करणे हे दीर्घायुष्य आणि उत्तम रोगप्रतिकारशक्तीसाठी आवश्यक आहे," हा प्राचीन ऋषींचा दृष्टिकोन आधुनिक विज्ञानानेही खरा ठरवला आहे.

या वैज्ञानिक विश्लेषणानंतर, व्रताच्या नियमांचे पालन करण्यासाठी काय करावे आणि काय टाळावे, याची सुलभ माहिती पुढील विभागात दिली जाईल.

व्रताचे नियम: काय करावे आणि काय टाळावे

कार्तिकी एकादशीच्या व्रताचे पूर्ण फळ मिळवण्यासाठी आणि त्याचे पावित्र्य राखण्यासाठी काही नियमांचे पालन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे नियम केवळ आहारापुरते मर्यादित नसून, ते आचार आणि विचारांच्या शुद्धतेवरही भर देतात. खालील तक्त्यामध्ये व्रताच्या दिवशी काय करावे आणि काय टाळावे, हे सोप्या भाषेत दिले आहे.

काय करावे (Do’s)	काय टाळावे (Don'ts)
उपवास करावा (फळे, दूध किंवा पाणी सेवन करता येते).	धान्य (तांदूळ, गहू), डाळी, कांदा, लसूण आणि मांसाहार टाळावा.
दिवसभर भगवान विष्णूंच्या मंत्रांचा जप करावा.	राग, खोटे बोलणे, निंदा-नालस्ती किंवा वाईट विचार करणे टाळावे.
यथाशक्ती दानधर्म करावा (अन्न, वस्त्र इत्यादी).	दिवसा झोपणे किंवा टीव्ही पाहण्यासारख्या अनावश्यक गोष्टींमध्ये वेळ घालवणे टाळावे.
संध्याकाळी घराच्या देव्हाऱ्यात आणि प्रवेशद्वारावर तुपाचा दिवा लावावा.

या नियमांचे पालन केल्याने व्रत अधिक फलदायी होते. या नियमांच्या माहितीनंतर, आता आपण संपूर्ण लेखाचा सार सांगून समारोप करूया.

निष्कर्ष: श्रद्धा, संस्कृती आणि नवचैतन्याचा सोहळा

कार्तिकी एकादशी ही केवळ पंचांगातील एक तिथी नसून, ती वैश्विक सुव्यवस्था, ऋतू बदल आणि मराठी संस्कृती यांच्यातील एक कालातीत आणि सजीव दुवा आहे. भगवान विष्णूंच्या चार महिन्यांच्या योगनिद्रेनंतर होणारी जागृती ही केवळ एक पौराणिक घटना नाही, तर ती निसर्गात आणि मानवी जीवनात पुन्हा सुरू होणाऱ्या मांगल्याचे, उत्साहाचे आणि नवचैतन्याचे प्रतीक आहे.

चातुर्मासातील स्थिरतेनंतर येणारा हा दिवस विवाह आणि इतर शुभ कार्यांचा आरंभ करतो, तर पंढरपूरची वारी लाखो भक्तांना एकत्र आणून सामाजिक एकतेचा संदेश देते. हरिहर ऐक्याची परंपरा शैव आणि वैष्णव मतभेद विसरून ईश्वराच्या एकरूपाची जाणीव करून देते. त्याचबरोबर, या व्रतामागे असलेले वैज्ञानिक आरोग्यदायी फायदे आपल्या पूर्वजांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देतात.

थोडक्यात, कार्तिकी एकादशी हा श्रद्धा, संस्कृती, निसर्गचक्र आणि मानवी कल्याणाचा एक अद्भुत संगम आहे. हा उत्सव आपल्याला आठवण करून देतो की श्रद्धा आणि धर्म हेच आपल्या जीवनातील मार्गदर्शक दिवे आहेत, जे अंधारातून प्रकाशाकडे आणि निष्क्रियतेतून नवउद्यमाकडे नेतात.