सदगुरु चिले महाराज माहात्म्य

हा समूह स्त्रोत दत्त अवतारी सदगुरू श्री चिले महाराज यांच्या जीवनावर, कार्यावर आणि वारशावर केंद्रित आहे. यामध्ये महाराजांच्या जन्मस्थानाची (जेऊर) आणि त्यांच्या समाधी स्थानाची (पैजारवाडी) माहिती दिली आहे, जिथे कासवाच्या आकाराचे भव्य मंदिर उभे आहे. विविध मराठी लेख, ई-पुस्तकाचे अंश आणि व्हिडिओ ट्रान्सक्रिप्ट महाराजांना दत्ताचा अवतार मानतात आणि त्यांचे साधे राहणीमान, चमत्कारी कार्य आणि शंकर महाराजांशी असलेले जवळचे नाते स्पष्ट करतात. या स्रोतांमध्ये महाराजांचे भक्तांना दिलेले उपदेश आणि दत्त संप्रदायातील त्यांचे महत्त्वाचे स्थानही नमूद केले आहे.

दत्त संप्रदाय आणि सद्गुरू चिले महाराज: एक व्यापक आढावा

कार्यकारी सारांश

दत्त संप्रदाय हा भारतातील एक महत्त्वपूर्ण आणि प्राचीन धर्मपंथ आहे, ज्याचे मूळ गुरुतत्त्वाच्या आदर्शात आणि योगाच्या उपदेशात खोलवर रुजलेले आहे. भगवान दत्तात्रेय यांना उपास्यदैवत मानणारा हा संप्रदाय, श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि विशेषतः पंधराव्या शतकातील श्री नृसिंह सरस्वती यांच्या कार्यामुळे महाराष्ट्रात दृढ झाला. या संप्रदायाने त्याग, समर्पण, विवेक आणि लोकोद्धार या मूल्यांचा वारसा संत, महंत आणि सत्पुरुषांच्या माध्यमातून अव्याहतपणे पुढे चालू ठेवला आहे. स्वामी समर्थ, गजानन महाराज, शंकर महाराज आणि साईबाबा यांसारख्या दैवी विभूतींनी या परंपरेला अधिक तेजस्वी केले.

याच तेजस्वी परंपरेतील एक अलीकडच्या काळातील महत्त्वपूर्ण सत्पुरुष म्हणजे सद्गुरू श्री चिले महाराज (जन्म: १५ ऑगस्ट १९२२, महानिर्वाण: ७ मे १९८६). त्यांना दत्तात्रेयाचा अवतार मानले जाते. त्यांचे जीवन आणि कार्य हे गूढ, चमत्कारपूर्ण आणि अत्यंत साधेपणाचे मिश्रण होते. शंकर महाराज यांना मोठे बंधू मानणाऱ्या चिले महाराजांनी आपले कार्यक्षेत्र प्रामुख्याने कोल्हापूर, सातारा, पुणे आणि नाशिक येथे ठेवले. 'सुखात दुःखाला आठवावे आणि दुःखाला हसत सामोरे जावे' हे त्यांचे साधे तत्त्वज्ञान होते. त्यांनी जात-पात-धर्माच्या पलीकडे जाऊन विश्वकल्याणाचे कार्य केले. कोल्हापूर-रत्नागिरी मार्गावरील पैजारवाडी येथे असलेले त्यांचे कासवाच्या आकाराचे समाधी मंदिर आज एक प्रमुख दत्तक्षेत्र आणि तीर्थस्थान बनले आहे. हे मंदिर केवळ आध्यात्मिक केंद्रच नाही, तर 'परमपूज्य सद्‌गुरू श्री चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्ट' च्या माध्यमातून आरोग्य, शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण कार्य करणारे एक प्रेरणास्थान आहे.

दत्त संप्रदाय: एक तेजस्वी परंपरा

दत्त संप्रदाय हा दत्तात्रेयास उपास्यदैवत मानणारा एक प्रमुख धर्मपंथ आहे. पुराणे आणि अर्वाचीन उपनिषदांमध्ये दत्तात्रेयांना वर्णाश्रमधर्माची प्रतिष्ठा राखणारे, गुरुतत्त्वाचे आदर्श आणि योगाचे उपदेशक म्हटले आहे. दत्तात्रेय हे अवधूत योगी असल्याने नाथ संप्रदायातही त्यांची उपासना केली जाते, ज्यामुळे नाथ संप्रदायाला 'अवधूत पंथ' असेही म्हटले जाते.

• ऐतिहासिक स्वरूप: दत्तोपासना पूर्वीपासून अस्तित्वात असली तरी, तिला संप्रदायाचे स्वरूप पंधराव्या शतकातील श्री नृसिंह सरस्वती यांच्या कार्यामुळे प्राप्त झाले. श्रीपाद श्रीवल्लभ हे दत्तात्रेयाचे पहिले अवतार, तर नृसिंह सरस्वती हे दुसरे अवतार मानले जातात.
• इतर संप्रदायांशी समन्वय: दत्त संप्रदायाने शैव आणि वैष्णव या दोन्ही पंथांमध्ये तसेच हिंदू व मुसलमान यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला आहे. महानुभाव पंथाचे आदिकारण दत्त असल्याचे चक्रधरांनी म्हटले आहे, तर वारकरी संप्रदायातील संतांनीही दत्तात्रेयांबद्दल आदर व्यक्त केला आहे.
• प्रमुख तत्त्वज्ञान आणि ग्रंथ:
  • तत्त्वज्ञान: योगमार्गाला या संप्रदायात विशेष प्राधान्य आहे. दत्तमाहात्म्य आणि दत्तप्रबोध या ग्रंथांमध्ये संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान आले आहे.
  • आचारधर्म आणि सिद्धांत: गुरुचरित्र हा संप्रदायाचा प्रमुख ग्रंथ असून त्यात आचारधर्म सांगितला आहे. अवधूतगीता, गुरुगीता आणि जीवन्मुक्तगीता या ग्रंथांमध्ये सिद्धांतांचे विवरण आहे.
• प्रमुख क्षेत्रे: या संप्रदायात मूर्तीऐवजी पादुकांना पूजेसाठी अधिक प्रशस्त मानले जाते. प्रमुख क्षेत्रांमध्ये औदुंबर, नरसोबाची वाडी, गाणगापूर, माहूर, गिरनार, लाड कारंजे आणि कुरुगड्डी यांचा समावेश होतो. या संप्रदायाचा प्रसार महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

दत्तावतार आणि दैवी शिष्योत्तम

दत्त संप्रदायाची परंपरा अवतारी पुरुष आणि त्यांच्या दैवी शिष्यांच्या माध्यमातून अखंडितपणे सुरू राहिली. या सर्वांनी गुरुपरंपरेचा आणि लोकोद्धाराचा वसा पुढे चालवला.

विभूती	ओळख आणि कार्य
श्रीपाद श्रीवल्लभ	दत्तगुरूंचा पहिला अवतार. त्यांचे अवतारकार्य ३० वर्षांचे होते. श्रीपाद श्रीवल्लभ चरित्रामृत हा त्यांच्यावरील प्रमुख ग्रंथ आहे.
श्रीनृसिंह सरस्वती	दत्तगुरूंचा दुसरा आणि युगपुरुषी अवतार. त्यांनी दत्त संप्रदायाचा विस्तार केला. गुरुचरित्र हा ग्रंथ त्यांच्याच चरित्रावर आधारित आहे.
श्री स्वामी समर्थ	दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार मानले जातात. "भिऊ नकोस मी तुझ्या पाठीशी आहे" हे त्यांचे वचन प्रसिद्ध आहे. त्यांचा शिष्यपरिवार मोठा आहे.
गजानन महाराज	श्री स्वामी समर्थांचे शिष्य मानले जातात. २३ फेब्रुवारी १८७८ रोजी शेगावात प्रकट झाले. ‘गण गण गणात बोते’ हा त्यांचा सिद्धमंत्र आहे.
साईबाबा	गजानन महाराजांना गुरुबंधू मानत. श्रद्धा आणि सबुरी ही त्यांची प्रमुख शिकवण होती. १९१८ साली विजयादशमीला समाधिस्त झाले.
शंकर महाराज	श्री स्वामी समर्थांचे परमप्रिय शिष्योत्तम. ते स्वामींना ‘मालक’ असे संबोधत. "मैं कैलास का रहनेवाला हूं" असे ते म्हणत. २४ एप्रिल १९४७ रोजी त्यांनी समाधी घेतली.

--------------------------------------------------------------------------------

सद्गुरू श्री चिले महाराज: एक दत्तावतारी सत्पुरुष

सद्गुरू श्री चिले महाराज हे दत्त परंपरेतील एक अवलिया आणि दत्तावतारी सत्पुरुष म्हणून ओळखले जातात. त्यांचे जीवनकार्य, लीला आणि शिकवण आजही लाखो भक्तांसाठी प्रेरणास्रोत आहे.

जन्म आणि बालपण

• जन्म: १५ ऑगस्ट १९२२ (गोकुळाष्टमी), जेऊर, तालुका पन्हाळा, जिल्हा कोल्हापूर.
• आई-वडील: वडील दत्तात्रय बाबा चिले आणि आई मंजाबाई.
• प्रारंभिक जीवन: जन्मानंतर काही दिवसांतच आईचे आणि त्यानंतर वडिलांचेही निधन झाले. त्यांचे बालपण पैजारवाडी, जेऊर आणि कोल्हापूर येथे गेले. त्यांनी शाळा सोडून भ्रमंती सुरू केली. त्यांचे बोलणे बालपणापासून गूढ आणि वेडसरपणाकडे झुकलेले वाटत असले, तरी त्यात खोल अर्थ दडलेला असे.

गुरु आणि आध्यात्मिक वाटचाल

• गुरुपरंपरा: त्यांचे पहिले गुरू श्री गराडे महाराज होते. त्यानंतर त्यांनी कोल्हापूरचे श्री सिद्धेश्वर महाराज आणि पाटील महाराज यांची सेवा केली.
• साक्षात्कार: कोल्हापुरातील चिखली येथील दत्ताच्या मंदिरात त्यांना साक्षात्कार झाला.
• शंकर महाराजांशी नाते: धनकवडी, पुणे येथील अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांना ते आपले मोठे बंधू (दादा) मानत.

स्वरूप, शिकवण आणि लीला

• पेहराव: सफेद पँट किंवा लेंगा, पांढरा शर्ट किंवा कुडता आणि डोक्यावर काळी टोपी असा त्यांचा साधा पेहराव असे.
• तत्त्वज्ञान: ‘सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावं, दुःख आलं तर त्याला हसत सामोरं जावं, तर दुःखाची तीव्रता कमी होते!’ हे त्यांचे साधे तत्त्वज्ञान होते.
• तारक मंत्र: "ओम दत्त चिले" हा त्यांचा तारक मंत्र मानला जातो.
• लीला: ते चालता-बोलता मठ होते. त्यांचे जीवनकार्य, लीला आणि चमत्कार त्यांच्या अवतारीत्वाची साक्ष देतात. त्यांनी भक्तांना दत्त, विष्णू, पांडुरंग आणि शंकर महाराजांच्या रूपात दर्शन दिल्याचे अनुभव सांगितले जातात. त्यांच्या सर्व कृतींमध्ये गूढ अर्थ भरलेला असे. ते चारही आश्रमांच्या पलीकडचे 'अत्याश्रमी' अवतारी पुरुष होते.

अमृतवाणी (प्रमुख शिकवण)

• देवाला जात जा. देवाला नमस्कार कर, चांगले होईल.
• कष्ट करून खा, कुणाला फसवू नकोस. कुणाचे हिसकावून घेऊ नकोस.
• लॉटरी, सट्टा व जुगार खेळू नकोस.
• देव देईल तसे रहा. देवासाठी पैसे खर्च करत जा.
• गरीबावर प्रेम आणि माया कर.
• रस्त्यावर पडलेले घेऊ नकोस. खाली बघत जा. कुणाला नावं ठेवू नकोस.

महानिर्वाण

श्री चिले महाराजांचे महानिर्वाण ७ मे १९८६ रोजी (शके १९०८, चैत्र वद्य चतुर्दशी, बुधवार) पुणे येथे झाले. त्यांची समाधी कोल्हापूर जिल्ह्यातील पैजारवाडी येथे आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

श्री चिले महाराज आणि शंकर महाराज: एक अतूट नाते

श्री चिले महाराज आणि श्री शंकर महाराज यांच्यातील संबंध गुरु-शिष्य परंपरेपलीकडे बंधुत्वाचा होता.

• बंधुभाव: चिले महाराज शंकर महाराजांना 'दादा' (मोठे बंधू) मानत असत. त्यांचे कार्य, भाव आणि अवस्था यांत विलक्षण साम्य होते.
• धनकवडी मठातील स्थान: पुणे येथील शंकर महाराज मठात (धनकवडी) श्री शंकर महाराजांच्या उजव्या हाताला श्री चिले महाराजांची एक स्वतंत्र खोली आहे, जे त्यांचे महत्त्व अधोरेखित करते.
• मठ उभारणीतील भूमिका: जेव्हा धनकवडी मठाच्या सभामंडपाचे बांधकाम दोनदा पडले, तेव्हा श्री चिले महाराजांनी नारळ ठेवून शंकर महाराजांना भक्तांच्या आसऱ्यासाठी मठाचे काम पुढे जाऊ देण्याची विनंती केली. त्यांची विनंती मान्य होऊन मठाचे कार्य पूर्णत्वास गेले. या घटनेमुळे धनकवडी येथील मठ उभारणीत त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान असल्याचे मानले जाते.

--------------------------------------------------------------------------------

श्री क्षेत्र पैजारवाडी: समाधी मंदिर आणि ट्रस्ट

कोल्हापूर-रत्नागिरी रस्त्यावर, पन्हाळा किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले पैजारवाडी हे श्री चिले महाराजांचे समाधी स्थळ आज एक भव्य दत्तक्षेत्र म्हणून उदयास आले आहे.

मंदिराची वैशिष्ट्ये

• रचना: महाराजांचे कासवावरील प्रेम लक्षात घेऊन मंदिराची रचना कासवाच्या आकाराची (कासवाकृती) करण्यात आली आहे.
• स्थापत्यशास्त्र: हे मंदिर स्थापत्यकलेचा एक उत्तम नमुना आहे. ५००० चौरस फूट क्षेत्रफळाचे हे मंदिर खांबांशिवाय (स्तंभविरहित) उभारले आहे. (लांबी ६० फूट, रुंदी ८० फूट, उंची ५१ फूट).
• आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार: मंदिराचे वास्तुविशारद प्रमोद बेरी यांना या वास्तूसाठी अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूटतर्फे 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' हा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील पुरस्कार प्रदान करण्यात आला आहे.
• सुविधा: मंदिरात ध्यानमंदिर, भक्तनिवास, अन्नछत्र, स्नानगृह आणि प्रदक्षिणा मार्ग अशा सुविधा उपलब्ध आहेत.

परमपूज्य सद्‌गुरू श्री. चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्ट

ट्रस्टच्या माध्यमातून येथे विविध धार्मिक, सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रम राबवले जातात.

• दैनिक कार्यक्रम: दररोज पहाटे ५ ते रात्री १० पर्यंत मंदिर दर्शनासाठी खुले असते. सकाळी ७, दुपारी १२ आणि सायंकाळी ७ वाजता आरती होते.
• प्रमुख उत्सव:
  • अमावस्या: दर अमावस्येला विशेष पूजा, पालखी सोहळा आणि महाप्रसाद आयोजित केला जातो.
  • जन्मोत्सव: गोकुळाष्टमीला महाराजांचा जन्मोत्सव साजरा होतो.
  • दत्तजयंती: दत्त नवरात्रात अखंड नामवीणा, गुरुचरित्र पारायण, कीर्तन, भजन असे कार्यक्रम होतात.
  • महाशिवरात्री: औदुंबर ते पैजारवाडी पायी दिंडी सोहळा संपन्न होतो.
• सामाजिक कार्य:
  • आरोग्य सेवा: धर्मादाय आयुर्वेदिक दवाखाना, रक्तदान शिबिरे, नेत्र तपासणी शिबिरे.
  • शैक्षणिक मदत: गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांना शालेय साहित्य वाटप.
  • इतर उपक्रम: स्वच्छ भारत अभियान, वृक्षारोपण, जलसंधारण आणि पूरग्रस्तांना मदत.

--------------------------------------------------------------------------------

साहित्य आणि ग्रंथसंपदा

श्री चिले महाराज आणि दत्त संप्रदायावर आधारित विपुल ग्रंथसंपदा उपलब्ध आहे, जी भक्तांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

• सद्गुरू चिले महाराज माहात्म्य: हा महाराजांच्या जीवन चरित्रावरील एक अद्भुत ग्रंथ आहे. याचे लेखन 'दास मधू' (श्री. मधुकर ठाकूर, दंताई, कर्नाटक) यांनी केले असून, यात महाराजांच्या लीला आणि भक्तांचे दिव्य अनुभव शब्दबद्ध केले आहेत.
• चिले महाराज महिमान स्तोत्र: हे स्तोत्र महाराजांच्या महतीचे आणि स्वरूपाचे वर्णन करते. यात त्यांना साक्षात दत्तगुरु, ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांचे एकत्रित रूप आणि विविध संतांचे स्वरूप मानले आहे.
• इतर साहित्य: महाराजांवर आधारित अनेक आरत्या, स्तोत्रे, अभंग आणि भजने रचलेली आहेत, जी त्यांच्या भक्तांसाठी उपासनेचा भाग आहेत.
• दत्त परंपरेतील ग्रंथ: गुरुचरित्र, श्रीपाद श्रीवल्लभ चरित्रामृत, गुरुलीलामृत, श्री गजानन विजय आणि साई सच्चरित्र हे दत्त परंपरेतील इतर महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत, जे भक्तांसाठी तारक मानले जातात.

दत्त संप्रदाय आणि सद्गुरू श्री चिले महाराज: एक अभ्यास मार्गदर्शक

परिचय

दत्त संप्रदाय हा भारतातील एक महत्त्वपूर्ण आणि प्राचीन धर्मपंथ आहे, ज्यामध्ये दत्तात्रेयांना उपास्यदैवत मानले जाते. या संप्रदायाने अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, आणि समाजोद्धाराची एक तेजस्वी परंपरा निर्माण केली आहे. या परंपरेत अनेक महान संत, महंत आणि सत्पुरुष होऊन गेले, ज्यांनी गुरुतत्त्वाचा आदर्श प्रस्थापित केला. या अभ्यास मार्गदर्शिकेत, आपण दत्त संप्रदायाची ओळख, त्यातील प्रमुख अवतार आणि शिष्य परंपरा, आणि विशेषतः अलीकडच्या काळातील दत्तावतारी सत्पुरुष सद्गुरू श्री चिले महाराज यांच्या जीवनकार्याचा आणि शिकवणीचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.

--------------------------------------------------------------------------------

लघु-उत्तरी प्रश्न

खालील प्रश्नांची प्रत्येकी २ ते ३ वाक्यांत उत्तरे द्या.

प्रश्न १. श्री चिले महाराजांचा जन्म आणि बालपणाबद्दल माहिती द्या.

प्रश्न २. श्री चिले महाराजांचे गुरू कोण होते आणि धनकवडीच्या श्री शंकर महाराजांशी त्यांचे नाते काय होते?

प्रश्न ३. शेगावचे श्री गजानन महाराज यांच्या 'गण गण गणात बोते' या सिद्धमंत्राचा अर्थ काय आहे?

प्रश्न ४. पैजारवाडी येथील श्री चिले महाराजांच्या समाधी मंदिराची मुख्य वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

प्रश्न ५. नाथ संप्रदाय आणि दत्तात्रेय यांचा संबंध काय आहे?

प्रश्न ६. श्री चिले महाराजांची 'अमृतवाणी' म्हणून ओळखली जाणारी शिकवण थोडक्यात सांगा.

प्रश्न ७. श्री गजानन महाराज आणि श्री साईबाबा यांनी केव्हा समाधी घेतली आणि त्यांच्यातील गुरुबंधुत्वाचा उल्लेख कसा आढळतो?

प्रश्न ८. श्री चिले महाराजांचा पेहराव आणि व्यक्तिमत्व कसे होते?

प्रश्न ९. श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि नरसिंह सरस्वती यांना दत्त संप्रदायात कोणते स्थान आहे?

प्रश्न १०. श्री चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्टतर्फे कोणते सामाजिक आणि धर्मादाय उपक्रम राबवले जातात?

--------------------------------------------------------------------------------

प्रश्न उत्तरसूची

उत्तर १. श्री चिले महाराजांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ रोजी गोकुळाष्टमीच्या शुभ दिवशी कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्यातील जेऊर या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव दत्तात्रय बाबा चिले आणि आईचे नाव मंजाबाई होते. बालपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्याने त्यांनी शाळा सोडून भ्रमंती सुरू केली आणि त्यांचे बालपण पैजारवाडी, जेऊर व कोल्हापूर येथे गेले.

उत्तर २. श्री चिले महाराजांचे पहिले गुरू श्री गराडे महाराज होते. पुढे त्यांना सिद्धेश्वर महाराजांचे मार्गदर्शन लाभले. ते धनकवडीचे अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांना आपले थोरले बंधू ('दादा') मानत असत आणि या दोघांमध्ये एकरूपता असल्याचे मानले जाते.

उत्तर ३. 'गण गण गणात बोते' या मंत्राचा अर्थ 'जीव आणि शिव यांची हृदयात भेट होणे' किंवा 'हृदयस्थ परमेश्वर बघायला शिकणे' असा आहे. पहिला 'गण' म्हणजे जीव, दुसरा 'गण' म्हणजे शिव, 'गणात' म्हणजे हृदयात आणि 'बोते' म्हणजे बघा. हा केवळ मंत्र नसून भगवंताच्या अस्तित्वाची पदोपदी होणारी जाणीव आहे.

उत्तर ४. पैजारवाडी येथील श्री चिले महाराजांचे समाधी मंदिर कासवाच्या आकाराचे (कासवाकृती) आहे, कारण महाराजांचे कासवावर विशेष प्रेम होते. हे मंदिर ६०x८० फूट विस्तारलेले असून, त्याची रचना स्तंभविरहित (pillar-less) आहे. या अनोख्या वास्तुरचनेसाठी मंदिराला 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारही मिळाला आहे.

उत्तर ५. नाथ संप्रदायाचा उगम आदिनाथ म्हणजेच शिव यांच्यापासून झाला आहे आणि दत्तात्रेय हा महायोगी व अवधूत असल्याने या संप्रदायात त्यांची उपासना होते. या कारणामुळे नाथ संप्रदायाला 'अवधूत पंथ' असेही म्हटले जाते. त्र्यंबकेश्वर येथे गुरू गोरक्षनाथांनी नऊ नाथांना व ८४ सिद्धांना उपदेश केला होता.

उत्तर ६. श्री चिले महाराजांच्या अमृतवाणीमध्ये साधी, सरळ आणि नैतिक शिकवण आहे. यात 'देवाला जात जा', 'कष्ट करून खा, कुणाला फसवू नकोस', 'गरीबांवर प्रेम आणि माया कर', 'लॉटरी, सट्टा व जुगार खेळू नकोस' आणि 'उपवास कर' यांसारख्या उपदेशांचा समावेश आहे, जे चांगल्या कर्माचे महत्त्व अधोरेखित करतात.

उत्तर ७. श्री गजानन महाराज यांनी भाद्रपद शुद्ध पंचमी, ०८ सप्टेंबर १९१० रोजी शेगाव येथे समाधी घेतली. श्री साईबाबा १९१८ सालच्या विजयादशमीला समाधिस्त झाले. साईबाबा गजानन महाराजांना आपले गुरुबंधू मानत आणि गजानन महाराज समाधिस्त झाले त्या दिवशी त्यांनी "आज सुबह मेरा भाई जाता रहा" असे म्हणत तीव्र शोक व्यक्त केला होता.

उत्तर ८. श्री चिले महाराजांचा पेहराव अत्यंत साधा असे - सफेद पँट किंवा लेंगा, पांढरा शर्ट किंवा कुडता आणि डोक्यावर काळी टोपी. त्यांचे बोलणे बालपणापासूनच गूढ आणि असंबद्ध वाटणारे असले तरी त्यात खोल अर्थ दडलेला असायचा. ते स्वतःच एक चालता-बोलता मठ होते.

उत्तर ९. दत्त संप्रदायाच्या मान्यतेनुसार, श्रीपाद श्रीवल्लभ हे दत्तात्रेयांचे पहिले अवतार मानले जातात, ज्यांचे अवतारकार्य ३० वर्षांचे होते. त्यानंतर, श्री नरसिंह सरस्वती हे दत्तात्रेयाचे दुसरे अवतार मानले जातात. नरसिंह सरस्वतींच्या कार्यामुळेच दत्तोपासनेला संप्रदायाचे स्वरूप प्राप्त झाले.

उत्तर १०. श्री चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्टतर्फे अनेक सामाजिक उपक्रम चालवले जातात. यामध्ये धर्मादाय आयुर्वेदिक दवाखाना चालवणे, रक्तदान आणि आरोग्य तपासणी शिबिरे आयोजित करणे, नेत्र तपासणी व शस्त्रक्रिया शिबिरे घेणे, तसेच गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांना गणवेश व शालेय साहित्य पुरवणे यांचा समावेश आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

निबंधात्मक प्रश्न

खालील प्रश्नांची उत्तरे देऊ नका.

१. "दत्त संप्रदायाची परंपरा आणि लोकोद्धाराचा वसा" या विषयावर, प्रदान केलेल्या स्रोतांच्या आधारे सविस्तर चर्चा करा.

२. श्री चिले महाराज यांना 'दत्तावतारी' का मानले जाते? त्यांच्या जीवन, शिकवण आणि चमत्कारांच्या आधारे स्पष्ट करा.

३. पैजारवाडी येथील श्री चिले महाराज समाधी मंदिराचे वास्तुशास्त्रीय आणि आध्यात्मिक महत्त्व विषद करा.

४. दत्त संप्रदायातील विविध संत (उदा. गजानन महाराज, साईबाबा, शंकर महाराज, चिले महाराज) आणि त्यांचे एकमेकांशी असलेले संबंध स्रोतांच्या आधारे उलगडून दाखवा.

५. ‘सद्गुरू चिले महाराज महात्म्य’ आणि 'गुरुचरित्र' यांसारख्या ग्रंथांचे दत्त संप्रदायातील भक्तांसाठी काय महत्त्व आहे?

--------------------------------------------------------------------------------

महत्त्वपूर्ण संज्ञा आणि परिभाषा

संज्ञा/नाव	परिभाषा
दत्त संप्रदाय	दत्तात्रेयास उपास्यदैवत मानणारा एक प्रमुख धर्मपंथ.
दत्तात्रेय	अत्री ऋषी आणि अनसूया यांचे पुत्र; ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांचे एकत्रित रूप मानले जाणारे दैवत.
श्री चिले महाराज	(जन्म: १५ ऑगस्ट १९२२, निर्वाण: ७ मे १९८६) - एक दत्तावतारी सत्पुरुष, ज्यांचे समाधी मंदिर पैजारवाडी येथे आहे.
पैजारवाडी	कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्याजवळील गाव. ही श्री चिले महाराजांची कर्मभूमी आणि समाधी स्थळ आहे.
श्री गजानन महाराज	शेगाव येथे प्रकट झालेले एक महान संत, 'गण गण गणात बोते' हा त्यांचा सिद्धमंत्र होता.
श्री साईबाबा	शिर्डीचे दिव्य सत्पुरुष, जे गजानन महाराजांना आपले गुरुबंधू मानत.
श्री शंकर महाराज	धनकवडी, पुणे येथील एक विलक्षण अवलिया आणि सत्पुरुष, ज्यांना चिले महाराज 'दादा' (मोठे बंधू) मानत.
नाथ संप्रदाय	आदिनाथ (शिव) यांच्यापासून उगम पावलेला एक शैव संप्रदाय, जो दत्तात्रेयाचीही उपासना करतो. याला 'अवधूत पंथ' असेही म्हणतात.
नवनाथ	नाथ संप्रदायातील नऊ प्रमुख नाथ: मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ, जालिंदरनाथ, कानिफनाथ, भर्तरीनाथ, रेवणनाथ, नागनाथ, चरपटीनाथ.
श्रीपाद श्रीवल्लभ	दत्तात्रेयाचे पहिले अवतार मानले जातात.
श्री नरसिंह सरस्वती	दत्तात्रेयाचे दुसरे अवतार मानले जातात, ज्यांनी दत्त संप्रदायाला संघटित स्वरूप दिले.
श्री स्वामी समर्थ	अक्कलकोटचे सत्पुरुष, ज्यांना दत्तात्रेयांचा पूर्णावतार मानले जाते.
गुरुचरित्र	दत्त संप्रदायाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि प्रासादिक ग्रंथ, ज्यात श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नरसिंह सरस्वती यांच्या लीलांचे वर्णन आहे.
सद्गुरू चिले महाराज महात्म्य	दास मधु (मधुकर ठाकूर) यांनी लिहिलेला, श्री चिले महाराजांच्या लीला आणि शिकवणीचे वर्णन करणारा ग्रंथ.
कासवाकृती मंदिर	कासवाच्या आकाराचे मंदिर. पैजारवाडी येथील श्री चिले महाराजांचे समाधी मंदिर या अद्वितीय रचनेसाठी प्रसिद्ध आहे.
अमृतवाणी	श्री चिले महाराजांनी त्यांच्या भक्तांना दिलेली साधी, सोपी आणि दैनंदिन जीवनासाठी उपयुक्त असलेली शिकवण.
अवधूत	सर्व सांसारिक बंधनांपासून मुक्त असलेला योगी. दत्तात्रेयांना 'अवधूत' म्हटले जाते.
गाणगापूर	कर्नाटक राज्यातील एक प्रमुख दत्तक्षेत्र, जे श्री नरसिंह सरस्वतींच्या वास्तव्याने पावन झाले आहे.
नरसोबाची वाडी	कोल्हापूर जिल्ह्यातील एक प्रमुख दत्तक्षेत्र.

संत, सद्गुरू आणि त्यांची अदृश्य नाती: दत्त परंपरेतील ४ आश्चर्यकारक सत्य

आपण जेव्हा संत किंवा आध्यात्मिक गुरुंविषयी विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोर भूतकाळातील एकाकी, तपस्वी व्यक्तींची चित्रे उभी राहतात. आपण त्यांची पूजा स्वतंत्रपणे करतो, त्यांची शिकवण वेगळी मानतो. पण जर तुम्हाला कळले की हे महान संत एकमेकांपासून वेगळे नव्हते, तर ते एका खोलवर रुजलेल्या आध्यात्मिक परंपरेचा आणि नात्यांचा भाग होते, तर? अनेकदा ही नाती इतकी आश्चर्यकारक आणि अज्ञात आहेत की ती आपल्याला चकित करतात.

महाराष्ट्राच्या समृद्ध दत्त परंपरेत अशा अनेक महान व्यक्ती होऊन गेल्या, ज्यांची नाती आणि कथा फारशा प्रसिद्ध नाहीत. या लेखात, आपण याच अदृश्य नात्यांचा शोध घेणार आहोत आणि दत्त परंपरेतील काही विलक्षण सत्ये उलगडणार आहोत, जी या महान संतांमधील परस्पर आदर, प्रेम आणि आध्यात्मिक ऐक्य दर्शवतात.

१. संत-महंतांचे दैवी नेटवर्क: कोण कोणाचे गुरुबंधू, कोण कोणाचे शिष्य?

आपण अनेक संतांची स्वतंत्रपणे पूजा करतो, पण हे फार कमी लोकांना माहीत आहे की यातील अनेक जण थेट श्री दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार मानल्या जाणाऱ्या अक्कलकोटच्या श्री स्वामी समर्थांच्या परंपरेशी जोडलेले होते. हे एक असे आध्यात्मिक जाळे आहे, जिथे प्रत्येक जण दुसऱ्याशी गुरु-शिष्य किंवा गुरुबंधूच्या नात्याने जोडलेला आहे.

श्री स्वामी समर्थ हे दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार मानले जातात आणि त्यांचा शिष्यपरिवार खूप मोठा होता. शेगावचे संत गजानन महाराज यांनी आपले बालपण स्वामी समर्थांच्या आश्रमात घालवले होते, असा उल्लेख एका पोथीत आढळतो. शिर्डीचे साईबाबा तर गजानन महाराजांना आपले "गुरुबंधू" मानत असत. गजानन महाराजांनी समाधी घेतल्याचे कळल्यावर साईबाबांनी तीव्र दुःख व्यक्त केले होते. त्यावेळी ते म्हणाले होते:

आज सुबह मेरा भाई जाता रहा, माझा जीव चालला, मोठा जीव चालला.

त्याचप्रमाणे, शंकर महाराज हे श्री स्वामी समर्थांचे पूर्णकृपांकित आणि अत्यंत आवडते शिष्य होते. ते स्वामींना "मालक" असे संबोधत असत. असे मानले जाते की स्वामी समर्थांनी समाधी घेण्यापूर्वी आपला वारसा शंकर महाराजांकडे सोपवला होता.

ही परंपरा पुढेही सुरू राहिली. सद्गुरू श्री चिले महाराज यांचे पहिले गुरू श्री गराडे महाराज होते आणि त्यानंतर त्यांना श्री सिद्धेश्वर महाराजांचे मार्गदर्शन लाभले. पण धनकवडीचे शंकर महाराज यांना ते आपले थोरले बंधू ('दादा') मानत. त्यांच्यातील नाते इतके एकरूप होते की भक्त म्हणत, "तुमच्यात दिसती शंकर महाराज" (आम्हाला तुमच्यामध्ये शंकर महाराज दिसतात). यावरून या परंपरेतील अतूट नाते स्पष्ट दिसते.

ही झाली बाह्य नात्यांची वीण, पण या परंपरेतील शिकवणसुद्धा तितकीच आंतरिकरित्या जोडलेली आहे. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे गजानन महाराजांचा प्रसिद्ध मंत्र...

२. 'गण गण गणात बोते': एका प्रसिद्ध मंत्रामागील साधा पण खोल अर्थ

संत गजानन महाराजांचे भक्त "गण गण गणात बोते" या मंत्राचा अखंड जप करतात. अनेकांना हा केवळ एक मंत्र वाटतो, पण यात एक गहन आध्यात्मिक आणि तात्विक संदेश दडलेला आहे. हा मंत्र म्हणजे केवळ शब्दांची रचना नसून, तो एक महत्त्वाचा उपदेश आहे.

या मंत्राचा अर्थ अतिशय सोपा पण तितकाच प्रभावी आहे:

• पहिला गण: जीव (म्हणजेच प्रत्येक व्यक्तीचा आत्मा)
• दुसरा गण: शिव (म्हणजेच परमात्मा किंवा ईश्वर)
• गणात: हृदयात (प्रत्येकाच्या हृदयात)
• बोते: बघा (पहा किंवा अनुभव घ्या)

थोडक्यात, "गण गण गणात बोते" या मंत्राचा सरळ अर्थ आहे की, "प्रत्येकाने आपल्या हृदयात आणि प्रत्येक सजीवाच्या हृदयात असलेल्या परमात्म्याला पहावे." हा मंत्र आपल्याला स्वतःमध्ये आणि इतरांमध्ये ईश्वर पाहण्याची दृष्टी देतो, ज्यामुळे सर्व प्राणिमात्रांबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण होते.

३. जेव्हा एका संताच्या इच्छेसाठी दुसऱ्या संताने मध्यस्थी केली

पुण्यातील धनकवडी येथील शंकर महाराजांच्या मठाच्या बांधकामाची कथा या संतांमधील विलक्षण नातेसंबंधाचे उत्तम उदाहरण आहे. मठाच्या बांधकामावेळी एक अनाकलनीय अडथळा समोर आला. मठाचा भव्य सभामंडप एकदा नव्हे, तर दोनदा कोसळला, जणू काही ही वास्तू उभारण्यास साक्षात महाराजांचीच परवानगी नव्हती. असे मानले जात होते की, शंकर महाराजांना त्यांच्या कार्याचा गवगवा नको असल्याने त्यांना हा भव्य मठ मंजूर नव्हता.

जेव्हा मठाचे काम पुढे जाईना, तेव्हा श्री चिले महाराजांनी यात मध्यस्थी केली. त्यांनी एक नारळ ठेवून शंकर महाराजांना प्रार्थना केली आणि विनंती केली की, "भक्तांच्या इच्छेखातर आणि त्यांच्या निवारऱ्यासाठी तरी मठाचे काम पूर्ण होऊ द्या." असे म्हटले जाते की, चिले महाराजांची ही विनंती शंकर महाराजांनी मान्य केली आणि त्यानंतर मठाचे बांधकाम यशस्वीरित्या पूर्ण झाले. या घटनेचे प्रतीक म्हणून आजही धनकवडी मठात, शंकर महाराजांच्या समाधीच्या उजव्या बाजूला श्री चिले महाराजांसाठी एक स्वतंत्र खोली आहे, जी त्यांच्यातील अतूट आणि अद्वितीय नात्याची साक्ष देते.

४. कासवाच्या आकाराचे मंदिर: एका अवलियाची आगळीवेगळी ओळख

कोल्हापूरजवळील पैजारवाडी येथे असलेले श्री चिले महाराजांचे समाधी मंदिर हे केवळ एक श्रद्धास्थान नाही, तर ते वास्तुशास्त्राचा एक अद्भुत नमुना आहे. या मंदिराविषयीची सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे त्याचा आकार. हे संपूर्ण मंदिर कासवाच्या आकाराचे (कासवाकृती) बांधलेले आहे.

यामागे एक भावनिक आणि विलक्षण कारण आहे. एका भक्ताच्या अनुभवानुसार, महाराज ज्या घरात असतील, त्या घरात त्यांच्यासोबत नेहमी एक जिवंत कासव असायचे. महाराजांचे कासव या प्राण्यावरील हे विशेष प्रेम पाहूनच भक्तांनी हे मंदिर कासवाच्या आकारात बांधण्याचा निर्णय घेतला.

हे मंदिर स्थापत्यकलेचा एक उत्तम नमुना आहे. ६० फूट लांब, ८० फूट रुंद आणि ५० फूट उंच असलेला हा सभामंडप कोणत्याही खांबाशिवाय (स्तंभविरहित) उभा आहे आणि त्याचा घुमट हुबेहूब कासवाच्या पाठीसारखा दिसतो. या मंदिराभोवती ३०० फुटांचा प्रदक्षिणा मार्ग आणि संत जाधव बाबा सभागृह देखील आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या अद्वितीय रचनेसाठी मंदिराचे वास्तुविशारद प्रमोद बेरी यांना अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूटकडून 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारही मिळाला आहे.

निष्कर्ष: एक जिवंत परंपरा

या कथांमधून हे स्पष्ट होते की दत्त परंपरा ही केवळ ऐतिहासिक व्यक्तींच्या कहाण्यांचा संग्रह नाही, तर ती आध्यात्मिक ज्ञान, परस्पर आदर आणि अतूट नात्यांची एक जिवंत, स्पंदन करणारी साखळी आहे. या महान संतांनी एकमेकांप्रति दाखवलेले प्रेम, नम्रता आणि आदर हे त्यांच्या मोठेपणाचे खरे प्रतीक आहे. या कथा केवळ चमत्कार नाहीत, तर त्या आपल्याला एकतेचा आणि गुरु-शिष्य परंपरेच्या महत्तेचा संदेश देतात.

या अदृश्य नात्यांविषयी जाणून घेतल्यावर, या संत-परंपरेकडे पाहण्याचा आपला दृष्टीकोन कसा बदलतो?

परमपूज्य सद्गुरू श्री चिले महाराज: एक दत्तावतारी सत्पुरुष

प्रस्तावना

संत आणि सत्पुरुषांच्या तेजस्वी परंपरेने पावन झालेली महाराष्ट्र भूमी ही अध्यात्मिक साधनेचे एक प्रमुख केंद्र मानली जाते. या समृद्ध परंपरेत, गुरु-शिष्य नात्याला सर्वोच्च स्थान देणाऱ्या आणि शैव-वैष्णव विचारांचा संगम साधणाऱ्या दत्त संप्रदायाचा प्रभाव अत्यंत खोलवर रुजलेला आहे. याच महान परंपरेत, विसाव्या शतकात, एका अवधूत सत्पुरुषाने आपल्या अलौकिक कार्याने लाखो भक्तांच्या जीवनाला दिशा दिली. ते सत्पुरुष म्हणजे साक्षात दत्तात्रेयांचे अवतार मानले जाणारे, परमपूज्य सद्गुरू श्री चिले महाराज. एका अवलियाप्रमाणे, सांसारिक नियमांच्या पलीकडे वावरणारे आणि अत्यंत साध्या, सोप्या भाषेतून गहन तत्त्वज्ञान सांगणारे श्री चिले महाराज हे एक चालते-बोलते अध्यात्मिक केंद्र होते. त्यांचे जीवन, शिकवण आणि त्यांनी मागे ठेवलेला शाश्वत वारसा आजही लाखो भाविकांना प्रेरणा आणि मनःशांती देत आहे. हा दस्तऐवज सद्गुरू श्री चिले महाराजांचे जीवन, त्यांचे तत्त्वज्ञान आणि त्यांच्या चिरंतन प्रभावाचा सविस्तर आढावा घेण्याचा एक प्रयत्न आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

१. दत्त संप्रदायाची तेजस्वी परंपरा: एक आढावा

श्री चिले महाराजांचे अध्यात्मिक कार्य आणि त्यांचे महत्त्व पूर्णपणे समजून घेण्यासाठी, ते ज्या दत्त संप्रदायाचे प्रतिनिधित्व करतात, त्या परंपरेची ओळख करून घेणे आवश्यक आहे. दत्त संप्रदाय हा केवळ एक उपासना पंथ नसून, तो भारतीय अध्यात्मिक विचारांच्या विविध प्रवाहांचा संगम आहे. या परंपरेच्या प्रकाशातच महाराजांच्या अवतारी कार्याचे खरे स्वरूप स्पष्ट होते.

पुराणांनुसार, भगवान दत्तात्रेय हे अत्री ऋषी आणि माता अनसूया यांचे पुत्र असून त्यांना महायोगी आणि गुरूंचे गुरू मानले जाते. त्यांनी वर्णाश्रमधर्माची प्रतिष्ठा राखली आणि योगाचा उपदेश केला. दत्त संप्रदाय हा प्रामुख्याने गुरु-शिष्य परंपरेवर आधारलेला आहे, जिथे गुरूंना परब्रह्माचे साकार रूप मानले जाते.

दत्त परंपरेतील प्रमुख संत आणि अवतार

दत्त परंपरेने भारताला अनेक महान संत आणि अवतार दिले आहेत, ज्यांनी या ज्ञानगंगेचा प्रवाह अव्याहतपणे सुरू ठेवला. या तेजस्वी परंपरेतील काही प्रमुख नावे खालीलप्रमाणे:

• श्रीपाद श्रीवल्लभ: भगवान दत्तात्रेयांचे पहिले अवतार मानले जातात.
• श्रीनृसिंह सरस्वती: दुसरे अवतार, ज्यांनी पंधराव्या शतकात दत्त संप्रदायाला संघटित आणि व्यापक स्वरूप दिले.
• श्री स्वामी समर्थ, अक्कलकोट: दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार म्हणून ओळखले जातात आणि अलीकडच्या काळातील सर्वात प्रभावी सत्पुरुष मानले जातात.
• नाथ संप्रदाय आणि महानुभाव पंथ: दत्त संप्रदायाचा प्रभाव या पंथांवरही स्पष्ट दिसतो. नाथ संप्रदायात दत्तात्रेयांना ‘अवधूत’ म्हणून पूजले जाते, तर महानुभाव पंथाचे आदिकारण दत्त असल्याचे मानले जाते.

दत्त परंपरेचे मुख्य तत्त्वज्ञान गुरुभक्ती, योगसाधना आणि सर्वसमावेशकतेवर केंद्रित आहे. या संप्रदायाने शैव आणि वैष्णव यांच्यात समन्वय साधला असून जात-पात-धर्माच्या पलीकडे जाऊन मानव कल्याणाचा संदेश दिला आहे. याच महान आणि तेजस्वी परंपरेचे आधुनिक काळातील एक तेजस्वी रूप म्हणजे सद्गुरू श्री चिले महाराज, ज्यांनी आपल्या कार्याने या परंपरेला एका नव्या उंचीवर नेले.

२. एका अवताराचे आगमन: श्री चिले महाराजांचे जीवन चरित्र

एखाद्या महान संताच्या जीवनपटाचा अभ्यास करणे म्हणजे त्यांच्या दैवी कार्याचे आणि शिकवणुकीचे मर्म जाणून घेणे होय. सद्गुरू श्री चिले महाराजांचे जीवन हे एका अशाच अलौकिक प्रवासाची गाथा आहे, जिथे बालपणीच्या खडतर परिस्थितीतून एका महान दत्तावतारी सत्पुरुषाचा उदय झाला.

बालपण आणि आध्यात्मिक प्रवृत्ती

श्री चिले महाराजांच्या बालपणीच्या घटना त्यांच्यातील दैवी अंशाची साक्ष देतात.

• पूर्ण नाव: परब्रह्मगुरु श्री. सद्गुरू शंकर दत्तात्रय चिले महाराज
• जन्म: १५ ऑगस्ट १९२२, गोकुळाष्टमी
• जन्मस्थान: जेऊर, तालुका पन्हाळा, जिल्हा कोल्हापूर
• आई-वडिलांचे नाव: मंजाबाई आणि दत्तात्रय बाबा चिले
• बालपण: त्यांची जन्मभूमी जेऊर (आजोळी) असली, तरी त्यांचे मूळ गाव पैजारवाडी हेच होते. त्यांचे तीर्थरूप व्यवसायानिमित्त कोल्हापूरला स्थलांतरित झाले होते. जन्मानंतर काही काळातच आईचे आणि त्यानंतर वडिलांचेही छत्र हरपले. त्यांचे बालपण पैजारवाडी आणि कोल्हापूर येथे गेले. त्यांचे शालेय शिक्षण कोल्हापुरातील नागोजीराव पाटणकर विद्यालयात झाले.

बालपणापासूनच त्यांचे वागणे सामान्य मुलांपेक्षा वेगळे होते. ते अनवाणी पायांनी वाऱ्याच्या वेगाने धावत असत, जे पाहून लोक अचंबित होत. त्यांचे बोलणे वरकरणी असंबद्ध वाटत असले, तरी त्यात गहन अर्थ दडलेला असे. या घटना त्यांच्यातील अवतारी पुरुषाचीच चाहूल देत होत्या.

आध्यात्मिक साधना आणि गुरू परंपरा

तारुण्यात त्यांनी कठोर आध्यात्मिक साधना केली. कोल्हापुरातील पंचगंगा नदीच्या काठी असलेल्या पाटील बाबांच्या समाधीजवळ त्यांनी सलग २५ दिवस अनुष्ठान केले. या साधनेतूनच त्यांच्यातील अध्यात्मिक शक्ती जागृत झाली. त्यांनी दोन गुरूंना आपले सर्वस्व मानले:

1. श्री गराडे महाराज: महाराजांचे पहिले गुरू, ज्यांची त्यांनी लहानपणी सेवा केली.
2. श्री सिध्देश्वर महाराज: श्री गराडे महाराजांच्या आदेशानुसार त्यांनी सिध्देश्वर महाराजांना आपले गुरू मानले.

याशिवाय, धनकवडी (पुणे) येथील अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांच्याशी त्यांचे अत्यंत जिव्हाळ्याचे आणि भावनिक नाते होते. ते शंकर महाराजांना आपले थोरले बंधू ('दादा') मानत. जेव्हा धनकवडी येथील मठाच्या सभामंडपाचे बांधकाम दोनदा कोसळले, तेव्हा श्री चिले महाराजांनीच शंकर महाराजांना भक्तांच्या सोयीसाठी हे कार्य पूर्ण होऊ देण्याची विनंती केली आणि त्यांच्या मध्यस्थीनेच ते भव्य कार्य पूर्णत्वास गेले.

यावरून हे स्पष्ट होते की, हे नाते केवळ भावनिक बंधुत्वाच्या पलीकडे जाऊन एका गहन आध्यात्मिक एकरूपतेचे द्योतक होते. भक्त त्यांना 'श्री शंकर महाराजांचे प्रतिरूप' मानत, कारण त्यांच्यात अनेकांना साक्षात शंकर महाराजांचेच दर्शन घडत असे, जसे की एका भक्ताने म्हटले आहे, "तुमच्यातच दिसती शंकर महाराज".

कार्यक्षेत्र आणि संचार

श्री चिले महाराजांना विशिष्ट मठ किंवा आश्रमाचे बंधन नव्हते; ते स्वतःच एक चालते-बोलते अध्यात्मिक केंद्र होते. त्यांचा संचार संपूर्ण महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटक राज्यात होता, परंतु कोल्हापूर, सातारा, नाशिक आणि पुणे या ठिकाणी त्यांनी विशेष कार्य केले आणि भक्तांना मार्गदर्शन केले. त्यांचे जीवन म्हणजे एका खडतर बालपणातून सुरू झालेला आणि लाखो भक्तांना अध्यात्मिक आधार देणारा एक दिव्य प्रवास होता.

३. दैवी स्वरूप: रूप, तत्त्वज्ञान आणि लीला

श्री चिले महाराजांसारख्या अवधूतासाठी, बाह्य स्वरूप हे आंतरिक स्थितीची थेट आणि निःसंदिग्ध अभिव्यक्ती असते. त्यांचा साधा पेहराव हे त्यांचे आचरणातील तत्त्वज्ञान होते आणि त्यांच्या दैवी लीला म्हणजे त्यांची कृतीतील शिकवण होती. हा विभाग त्यांच्या दैवी प्रकटीकरणाच्या या तीन पैलूंचे विश्लेषण करतो.

साधेपणातील दिव्यता: पेहराव आणि स्वभाव

महाराजांचा पेहराव अत्यंत साधा असे. ते सहसा पांढरा शर्ट किंवा कुडता, पांढरी पँट किंवा पायजमा आणि डोक्यावर काळी टोपी घालत. अनेकदा ते अनवाणीच फिरत. हा साधा पेहराव म्हणजे केवळ बाह्य रूप नव्हते, तर ते सांसारिक आसक्तीच्या त्यागाचे आणि अवधूताच्या आंतरिक स्थितीचे एक शक्तिशाली प्रतीक होते.

त्यांचे वर्तन हे 'अवधूत' स्वभावाचे होते, जे नाथ संप्रदायाने पूजलेल्या दत्तात्रेयांच्या मूळ स्वरूपाशी नाते जोडते. ते चारही आश्रमांच्या (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास) पलीकडे होते, ज्याला 'अत्याश्रमी' म्हटले जाते. 'अत्याश्रमी' ही स्थिती अशा मुक्त आत्म्याचे प्रतीक आहे, जो ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास या चारही सामाजिक जीवन-टप्प्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. असा सत्पुरुष पारंपरिक नियमांनी किंवा कर्तव्यांनी बद्ध नसून, थेट दैवी इच्छेनुसार कार्य करतो. त्यांचे बोलणे गूढ असले तरी सत्य असे आणि त्यांच्या कृती सामान्य बुद्धीच्या पलीकडच्या असत.

अमृतवाणी: सोपे तत्त्वज्ञान आणि शिकवण

महाराजांची शिकवण अत्यंत साधी, सरळ आणि दैनंदिन जीवनात सहज आचरणात आणता येण्यासारखी होती. "रघुपती राघव राजाराम, पतित पावन सीताराम" हे भजन त्यांच्या मुखी सतत असे. त्यांच्या अमृतवाणीतील काही प्रमुख उपदेश:

• "सुखात असताना दुःखाला आठवावे, दुःख आले तर हसत सामोरे जावे."
• "कष्ट करुन खा, कुणाला फसवू नकोस."
• "देवाला जात जा, नमस्कार कर, चांगले होईल."
• "रस्त्यावर पडलेले घेऊ नकोस."
• "लॉटरी, सट्टा व जुगार खेळू नकोस."
• "कुणाचे हिसकाऊन घेऊ नकोस."
• "तुझं आहे ते तुला मिळणारचं."

अलौकिक लीला आणि प्रचिती

महाराजांच्या कृपेने भक्तांना अनेक अद्भुत अनुभव आले, ज्यांनी त्यांची श्रद्धा अधिकच दृढ केली. या दैवी लीला शक्तीचे प्रदर्शन नसून, त्या वैश्विक करुणेच्या उत्स्फूर्त अभिव्यक्ती होत्या. त्यांचा उद्देश लोकांना चकित करणे हा नव्हता, तर भक्तांच्या हृदयात श्रद्धा जागृत करणे हा होता.

1. विविध रूपात दर्शन: त्यांनी अनेक भक्तांना दत्त, विष्णू, पांडुरंग आणि साक्षात श्री शंकर महाराज यांच्या रूपात दर्शन दिले.
2. संकट-निवारण: त्यांनी आपल्या भक्तांना अनेक जीवघेण्या संकटांमधून बाहेर काढले.
3. मृतास जीवनदान: मरण पावलेल्या व्यक्तीला पुन्हा जिवंत केल्याचा अनुभवही भक्तांनी सांगितला आहे.

या अलौकिक लीलांमुळेच ते साक्षात दत्तावतारी सत्पुरुष असल्याची खात्री भक्तांना पटली. त्यांचे जीवन म्हणजे मानवी रूपात अवतरलेल्या परमात्म्याच्या कार्याचा एक आदर्श नमुना होता, ज्याचा प्रभाव त्यांच्या महानिर्वाणानंतरही आजही कायम आहे.

४. शाश्वत वारसा: समाधी मंदिर आणि अखंड प्रभाव

एखाद्या सत्पुरुषाचा खरा वारसा केवळ त्यांच्या आठवणींपुरता मर्यादित नसतो, तर तो त्यांनी निर्माण केलेल्या चैतन्यमय केंद्रातून आणि त्यांच्या अखंड मार्गदर्शनातून जिवंत राहतो. श्री चिले महाराजांचे महानिर्वाण झाले असले तरी, त्यांचे अस्तित्व आणि प्रभाव श्री क्षेत्र पैजारवाडी येथील भव्य समाधी मंदिराच्या रूपाने आजही लाखो भक्तांना अनुभवता येतो.

महानिर्वाण

श्री चिले महाराजांनी ७ मे, १९८६ रोजी पुणे येथे वयाच्या ६४ व्या वर्षी आपला देह ठेवला आणि ते परब्रह्मात विलीन झाले.

श्री क्षेत्र पैजारवाडी: एक अद्वितीय दत्तक्षेत्र

कोल्हापूर-रत्नागिरी मार्गावर, पन्हाळ्याच्या पायथ्याशी वसलेले श्री चिले महाराज समाधी मंदिर हे महाराजांनी मागे ठेवलेला सर्वात मोठा आणि जिवंत वारसा आहे. महाराजांना कासव हा प्राणी अत्यंत प्रिय होता, त्यामुळे त्यांच्या भक्तांनी त्यांच्या समाधी मंदिराची रचना कासवाच्या आकारात केली आहे. हे मंदिर केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, ते आधुनिक वास्तुशास्त्राचा एक अप्रतिम नमुना आहे.

हे कासवाकृती स्वरूप केवळ महाराजांच्या वैयक्तिक आवडीचे प्रतिबिंब नाही, तर ते एक गहन आध्यात्मिक प्रतीक आहे. भारतीय परंपरेत कासव हे स्थिरता, इंद्रिय-निग्रह (प्रत्याहार) आणि विश्वाचा आधार (कूर्मावतार) यांचे द्योतक मानले जाते. यातून महाराजांनी भक्तांना दिलेल्या स्थिर, अढळ श्रद्धेचा पाया आणि योगिक आदर्शाचे दर्शन घडते.

वैशिष्ट्य	विवरण
आकार	कासवाकृती (Turtle-shaped), महाराजांच्या कासवावरील प्रेमाचे आणि आध्यात्मिक स्थिरतेचे प्रतीक.
रचना	६० फूट x ८० फूट x ५१ फूट उंचीचे, एकही खांब नसलेले (स्तंभविरहित) स्थापत्यकलेचे उत्तम उदाहरण.
वास्तुविशारद	प्रमोद बेरी.
पुरस्कार	अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूटतर्फे 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार.

या मंदिरात भाविकांसाठी भक्त-निवास, ध्यानमंदिरे आणि अन्नछत्र यांसारख्या सर्व सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत. येथील शांत, प्रसन्न आणि चैतन्यमय वातावरणात भक्तांना विलक्षण मनःशांतीचा अनुभव येतो.

उपासना आणि उत्सव

मंदिरात दररोज सकाळी ७, दुपारी १२ आणि संध्याकाळी ७ वाजता आरती होते. येथे वर्षभर विविध उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात, ज्यात लाखो भक्त सहभागी होतात:

• दर अमावस्येचा पालखी सोहळा
• दत्तजयंती आणि दत्त नवरात्र
• गोकुळाष्टमी (जन्मोत्सव)
• महाशिवरात्र

सामाजिक कार्य

महाराजांच्या "सर्वांवर प्रेम करा" या शिकवणुकीला अनुसरून मंदिर ट्रस्ट विविध सामाजिक उपक्रम राबवते. यामध्ये आरोग्य शिबिरे, गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत आणि रक्तदान शिबिरांचा समावेश आहे. हे कार्य महाराजांच्या करुणामय वृत्तीचेच प्रतीक आहे.

तारक मंत्र

श्री चिले महाराजांनी दिलेला तारक मंत्र आजही लाखो भक्त श्रद्धेने जपतात आणि त्याच्या प्रभावाची अनुभूती घेतात:

|| ॐ दत्त चिले ||

--------------------------------------------------------------------------------

समारोप

परमपूज्य सद्गुरू श्री चिले महाराज हे खऱ्या अर्थाने एक अवधूत आणि भगवान दत्तात्रेयांचे मूर्तिमंत स्वरूप होते. त्यांनी सामान्य लोकांमध्ये राहून, आपल्या अत्यंत सोप्या आणि व्यावहारिक शिकवणुकीतून त्यांना सन्मार्ग दाखवला. त्यांचे जीवन हे दैवी लीला आणि असीम करुणेने भरलेले होते. आज जरी ते देहरूपात नसले तरी, त्यांचे अध्यात्मिक अस्तित्व श्री क्षेत्र पैजारवाडी या चैतन्यमय तीर्थक्षेत्रात प्रकर्षाने जाणवते. हे स्थान केवळ एक मंदिर नसून, ते लाखो भक्तांसाठी शांती, प्रेरणा आणि मार्गदर्शनाचे एक अखंड स्रोत बनले आहे. सद्गुरू चिले महाराजांचा वारसा त्यांच्या भक्तांच्या हृदयात आणि त्यांच्या कार्यातून सदैव जिवंत राहील. त्या दत्तावतारी सद्गुरूंच्या चरणी कोटी कोटी प्रणाम.

श्री दत्त संप्रदाय आणि सद्गुरू चिले महाराज: एक ओळख

1. प्रस्तावना: दत्त संप्रदाय म्हणजे काय?

दत्त संप्रदाय हा दत्तात्रेय यांना प्रमुख उपास्यदैवत मानणारा एक महत्त्वाचा धर्मपंथ आहे. पुराणे आणि उपनिषदांमध्ये दत्तात्रेयांना गुरुतत्त्वाचा आदर्श आणि योगाचे उपदेशक मानले जाते. जरी दत्तोपासना पूर्वीपासून चालत आली असली, तरी पंधराव्या शतकात श्री नरसिंह सरस्वती यांनी या उपासनेला एका संप्रदायाचे संघटित स्वरूप दिले. या संप्रदायाचा गाभा ‘गुरु’ या संकल्पनेवर आधारलेला आहे, जिथे गुरुंना परब्रह्माचे साक्षात रूप मानले जाते.

या संप्रदायाची काही प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आहेत, ज्यात नरसोबाची वाडी आणि गाणगापूर यांचा समावेश होतो. तसेच, गुरुचरित्र, अवधूतगीता, आणि दत्तमाहात्म्य हे या परंपरेतील काही महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत, जे साधकांना नित्य मार्गदर्शन करतात.

--------------------------------------------------------------------------------

आता आपण दत्त संप्रदायातील गुरु-शिष्य परंपरेचे महत्त्व पाहूया, जी या संप्रदायाचा कणा आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

2. गुरु-शिष्य परंपरा: एक तेजस्वी वारसा

दत्त संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तेजस्वी गुरु-शिष्य परंपरा. या परंपरेत ज्ञानाचे आणि आध्यात्मिक अधिकाराचे हस्तांतरण एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे, म्हणजेच गुरूंकडून शिष्याकडे अखंडितपणे होत राहते. या परंपरेनेच समाजोद्धार, बंधुत्व, समानता आणि मूल्यांचे रक्षण करण्याचे कार्य अव्याहतपणे सुरू ठेवले आहे. याचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे श्री स्वामी समर्थ महाराज, जे स्वतः दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार मानले जातात. त्यांनी आपल्या कार्यातून ही परंपरा पुढे नेली आणि त्यांच्या कृपाशीर्वादाने श्री गजानन महाराज, श्री शंकर महाराज आणि श्री साईबाबा यांसारखे शिष्योत्तम तयार झाले, ज्यांनी पुढे जाऊन गुरुपदाद्वारे लोकांचे कल्याण केले. ही तेजस्वी परंपरा हेच दर्शवते की, दत्ततत्त्वाची एकच ऊर्जा विविध सद्गुरूंच्या माध्यमातून, प्रत्येकाच्या विशिष्ट शैलीनुसार, समाजाच्या वेगवेगळ्या घटकांच्या उद्धारासाठी कशी प्रकट होते.

--------------------------------------------------------------------------------

याच महान गुरु-शिष्य परंपरेतील एक तेजस्वी नाव म्हणजे सद्गुरू श्री चिले महाराज. चला, आता आपण त्यांच्या जीवनकार्याबद्दल जाणून घेऊया.

--------------------------------------------------------------------------------

3. सद्गुरू श्री चिले महाराज: एक दत्तावतारी सत्पुरुष

श्री चिले महाराज हे दत्त संप्रदायातील एक अवतारी सत्पुरुष मानले जातात. त्यांचे अवघे जीवन म्हणजे एक गूढ, अद्भुत आणि प्रेरणादायी ग्रंथ आहे, ज्याचे प्रत्येक पान आजही भक्तांना मार्ग दाखवते.

3.1. बालपण आणि आध्यात्मिक प्रवासाची सुरुवात

प्रत्येक अवतारी पुरुषाच्या जीवनात अलौकिकत्वाची बीजे त्यांच्या बालपणातच दिसतात. श्री चिले महाराजांचे बालपण नियतीने खडतर केले, पण याच संघर्षातून त्यांच्या आध्यात्मिक सामर्थ्याचा पाया रचला गेला.

• जन्म: महाराजांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ रोजी गोकुळाष्टमीच्या दिवशी कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्यात जेऊर या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव दत्तात्रय बाबा चिले आणि आईचे नाव मंजा बाई होते.
• कठीण बालपण: जन्मानंतर काही दिवसांतच त्यांच्या आईचे निधन झाले आणि त्यानंतर काही काळाने वडिलांचेही छत्र हरपले. यामुळे त्यांचे बालपण अत्यंत कष्टात आणि एकाकीपणात गेले.
• शिक्षण आणि भ्रमंती: त्यांचे शालेय शिक्षण कोल्हापुरातील नागोजीराव पाटणकर विद्यालयात झाले. परंतु, काही काळानंतर त्यांनी शाळा सोडून भ्रमंतीला सुरुवात केली. या काळात त्यांनी अनेकदा अन्न-पाण्याविना दिवस काढले.
• आध्यात्मिक गुरु: त्यांचे पहिले गुरु श्री गराडे महाराज होते. त्यांच्याकडून मार्गदर्शन मिळाल्यानंतर ते श्री गराडे महाराजांचे गुरु, श्री सिध्देश्वर महाराज यांच्याकडे गेले आणि त्यांच्याकडून त्यांना पुढील दिशा मिळाली.

3.2. शिकवण, स्वरूप आणि तत्त्वज्ञान

महाराजांचे राहणीमान आणि शिकवण अत्यंत साधी पण खूप प्रभावी होती. त्यांचा पेहराव साधा असे—पांढरा शर्ट किंवा कुर्ता, पांढरी पँट किंवा लेंगा आणि डोक्यावर काळी टोपी. ते नेहमी अनवाणी पायांनीच फिरत असत.

त्यांचे तत्त्वज्ञान जीवनातील सुख-दुःखाकडे पाहण्याचा एक अनोखा दृष्टिकोन देते:

"सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावं, दुःख आलं तर त्याला हसत सामोरं जावं, तर दुःखाची तीव्रता कमी होते!"

'रघुपती राघव राजाराम, पतित पावन सीताराम' हे भजन त्यांच्या मुखात नेहमी असे. त्यांची शिकवण "श्री दत्त अवतारी सद्गुरू श्री चिलेदेवांची अमृतवाणी" म्हणून ओळखली जाते, जी खालीलप्रमाणे आहे:

• कष्ट करून खा: स्वावलंबनाचे महत्त्व सांगताना ते नेहमी कष्टाने मिळवलेल्या अन्नावर भर देत.
• कुणाला फसवू नकोस: प्रामाणिकपणा हा त्यांच्या शिकवणीचा गाभा होता.
• कुणाचे हिसकावून घेऊ नकोस: दुसऱ्याच्या हक्काचे किंवा संपत्तीचे अपहरण करू नये.
• देवाला जात जा: नियमितपणे देवाचे दर्शन आणि भक्ती करावी.
• गरीबावर प्रेम आणि माया कर: दीन-दुबळ्यांविषयी करुणा आणि प्रेम बाळगावे.
• खाली बघत जा: नम्रता आणि विनयशीलतेने वागावे.
• उपवास कर: शारीरिक आणि मानसिक शुद्धीसाठी गुरुवार किंवा सोमवारचा उपवास करावा.

3.3. एक अतूट बंध: श्री शंकर महाराज आणि चिले महाराज

श्री चिले महाराज हे धनकवडी, पुणे येथील अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांना आपले मोठे बंधू ('दादा') मानत असत. या दोन सत्पुरुषांमधील नाते केवळ बंधुत्वाचे नव्हते, तर ते एकाच दिव्य चैतन्याच्या दोन रूपांचे प्रतिबिंब होते; जणू ते एकरूपच होते. त्यांच्या या अतूट आध्यात्मिक नात्याचे प्रतीक आजही धनकवडी येथील शंकर महाराज मठात पाहायला मिळते, जिथे श्री चिले महाराजांसाठी एक स्वतंत्र खोली आहे.

याचाच प्रत्यय देणारा एक प्रसंग धनकवडी मठाच्या बांधकामावेळी घडला. जेव्हा मठाच्या सभामंडपाचे बांधकाम दोनदा अयशस्वी झाले, तेव्हा श्री चिले महाराजांनी स्वतः नारळ ठेवून शंकर महाराजांना विनंती केली की, "भक्तांच्या इच्छेखातर आणि त्यांच्या आश्रयासाठी तरी मठाचे काम पुढे जाऊ द्यावे." असे म्हणतात की, या विनंतीनंतरच मठाचे बांधकाम यशस्वीरित्या पूर्ण झाले. हे केवळ दोन संतांमधील संभाषण नव्हते, तर एकाच आत्म्याच्या दोन रूपांमधील संवाद होता.

--------------------------------------------------------------------------------

आपल्या अवतारकार्याची सांगता करून महाराज ब्रह्मलीन झाले, पण त्यांचे अस्तित्व आजही त्यांच्या समाधी मंदिराच्या रूपाने भक्तांना अनुभवता येते.

--------------------------------------------------------------------------------

4. श्री क्षेत्र पैजारवाडी: समाधी मंदिर आणि महाराजांचा वारसा

पैजारवाडी हे गाव महाराजांची कर्मभूमी ठरले. त्यांच्या महानिर्वाणानंतर येथे एक भव्य समाधी मंदिर उभारण्यात आले आहे, जे आज लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे.

4.1. देह ठेविला, पण कीर्ती कासवरूपे उरली

श्री चिले महाराजांचे महानिर्वाण ७ मे १९८६ रोजी पुणे येथे झाले. महाराजांचे कासव या प्राण्यावर विशेष प्रेम होते. हे प्रेम केवळ एका जीवाबद्दलची माया नव्हती, तर ते त्यांच्या गूढ अस्तित्वाचे प्रतीक होते. एका विश्वस्तांच्या आठवणीनुसार, महाराज जिथे असत, तिथे त्यांच्यासोबत नेहमी एक जिवंत कासव असे. यातूनच भक्तांना प्रेरणा मिळाली. ते म्हणत, "जिवंत भगवंताबरोबर जिवंत कासव बघितले आहे, तर महाराजांचे मंदिर कासवाकृती करायला काय हरकत आहे?" या भावनेतूनच त्यांच्या भक्तगणांनी कोल्हापूर-रत्नागिरी रस्त्यावरील पैजारवाडी येथे त्यांच्या समाधीवर एका भव्य कासवाच्या आकाराचे मंदिर (कासवाकृती मंदिर) उभारले.

या मंदिराच्या वास्तुशिल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे:

1. स्तंभविरहित रचना (Pillar-less Structure): हे मंदिर कोणत्याही आधाराच्या खांबाशिवाय उभारले गेले आहे, जे अभियांत्रिकी कौशल्याचे प्रतीक आहे.
2. आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार: या मंदिराच्या अद्वितीय वास्तूशिल्पाला अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूट या जागतिक संस्थेकडून 'आउटस्टँडिंग स्ट्रक्चर ऑफ द इअर' हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला आहे.

4.2. मंदिरातील सेवा आणि सामाजिक कार्य

हे समाधी मंदिर केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून ते एक जिवंत सेवाकेंद्र आहे. येथे भक्तांसाठी विविध सुविधा उपलब्ध आहेत. मंदिरातील दैनंदिन कार्यक्रमांमध्ये पहाटेचा अभिषेक, सकाळ-दुपार-संध्याकाळची आरती यांचा समावेश असतो. तसेच, दर्शनासाठी येणाऱ्या हजारो भक्तांसाठी अन्नछत्र आणि निवासासाठी भक्तनिवास यांची सोय करण्यात आली आहे.

यासोबतच, परमपूज्य सद्‌गुरू श्री चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्ट च्या माध्यमातून अनेक सामाजिक उपक्रम राबवले जातात. यामध्ये नियमित आरोग्य शिबिरे, रक्तदान शिबिरे, नेत्र तपासणी, आणि परिसरातील गरीब व गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत (उदा. गणवेश व साहित्य वाटप) यांसारख्या कार्यांचा समावेश आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

श्री चिले महाराजांचे जीवनकार्य आणि त्यांची शिकवण आजही लाखो भक्तांसाठी प्रेरणास्थान आहे.

--------------------------------------------------------------------------------

5. समारोप

सद्गुरू श्री चिले महाराज हे दत्त संप्रदायाच्या महान परंपरेतील एक महत्त्वाचे आणि वंदनीय नाव आहे. ते अत्यश्रमी होते; अर्थात, ते ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास या मानवी जीवनाच्या चारही अवस्थांच्या बंधनांपलीकडचे, एक मुक्त अवतारी पुरुष होते. त्यांचे जीवन, त्यांच्या लीला आणि त्यांचे चमत्कार आजही भक्तांना मार्गदर्शन करतात आणि त्यांच्यावरील श्रद्धा दृढ करतात. त्यांची साधी शिकवण आजच्या काळातही तितकीच समर्पक आहे. त्यांच्या नावाने घेतला जाणारा तारक मंत्र भक्तांना सर्व संकटातून मार्ग दाखवतो.

|| ओम दत्त चिले ||

दत्त संप्रदाय: एक ऐतिहासिक आणि तात्त्विक विवेचन

--------------------------------------------------------------------------------

१.० प्रस्तावना

भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक व आध्यात्मिक इतिहासात दत्त संप्रदायाचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. या संप्रदायाने शैव आणि वैष्णव पंथांमध्ये, आणि पुढे जाऊन विविध सामाजिक स्तरांमध्ये समन्वय साधण्याची महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक भूमिका बजावली आहे. अनेक पंथ आणि संप्रदायांप्रमाणेच या परंपरेनेही आपली अव्याहत आणि अखंडित गुरु-शिष्य परंपरा आजतागायत जपली आहे, जी या संप्रदायाचा मूळ आधारस्तंभ आहे. या परंपरेने अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, आणि आचार-विचारांची मुळे समाजात खोलवर रुजवली. दत्त संप्रदायाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, त्याने केवळ वैयक्तिक मोक्षाचा मार्ग न दाखवता, जात-पात-धर्माच्या संकुचित सीमा ओलांडून विश्व उद्धाराचे आणि समाजोन्नतीचे व्यापक ध्येय आपल्या कार्याचा केंद्रबिंदू मानले. त्याग, समर्पण, विवेक आणि समता या मूल्यांचा कल्पवृक्ष या संप्रदायाने लोकोत्तर संत आणि सत्पुरुषांच्या माध्यमातून अविरतपणे बहरत ठेवला आहे.

या लेखाचा मुख्य उद्देश दत्त संप्रदायाचा ऐतिहासिक विकास, त्याचे प्रमुख अवतार आणि संत, आणि त्यामागील मूळ तत्त्वज्ञान यांचे सखोल आणि अभ्यासपूर्ण विश्लेषण करणे हा आहे. या संप्रदायाने विविध काळात समाजाला कसे मार्गदर्शन केले आणि त्याची परंपरा आधुनिक काळातही कशी जिवंत राहिली, याचा आढावा घेणे महत्त्वाचे ठरते.

या विश्लेषणाची सुरुवात संप्रदायाच्या पौराणिक आणि तात्त्विक पायाचा शोध घेऊन होईल, जिथे आपण भगवान दत्तात्रेयांच्या मूळ स्वरूपाचा आणि संकल्पनेचा अभ्यास करणार आहोत.

२.० दत्त संप्रदायाची पौराणिक आणि तात्विक मूळे

कोणत्याही संप्रदायाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी त्याच्या मूळ उपास्य दैवताचे स्वरूप आणि त्यामागील तात्त्विक संकल्पना समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. दत्त संप्रदायाचा केंद्रबिंदू असलेले दत्तात्रेय हे केवळ एक दैवत नसून ते एक चैतन्यमय तत्त्व आणि गुरु परंपरेचे मूर्तिमंत प्रतीक आहेत.

२.२ दत्तात्रेय: स्वरूप आणि संकल्पना

पुराणे आणि अर्वाचीन उपनिषदांमध्ये दत्तात्रेयांच्या स्वरूपाचे विस्तृत वर्णन आढळते. त्यांना प्रामुख्याने वर्णाश्रमधर्माचा रक्षणकर्ता आणि प्रतिष्ठा राखणारे दैवत मानले जाते. त्याचबरोबर, ते गुरुतत्त्वाचा आदर्श आणि योगाचे महान उपदेशक म्हणूनही ओळखले जातात. दत्तात्रेय हे महायोगी असल्याने दत्त संप्रदायात योगमार्गाला विशेष प्राधान्य मिळाले.

दत्तात्रेयांच्या स्वरूपाकडे पाहण्याचे विविध दृष्टिकोन इतर परंपरांमध्येही आढळतात, जे त्यांच्या व्यापक स्वीकृतीचे द्योतक आहे:

• नाथ संप्रदाय: या संप्रदायात दत्तात्रेयांना 'अवधूत जोगी' म्हणून पूजले जाते. दत्तात्रेय आणि गोरखनाथ यांच्यातील संबंधांविषयी अनेक कथा प्रचलित आहेत. या जवळच्या संबंधामुळेच नाथ संप्रदायाला 'अवधूत पंथ' असेही म्हटले जाते.
• महानुभाव पंथ: या पंथाचे संस्थापक चक्रधर स्वामी यांनी दत्तात्रेयांना पंथाचे 'आदिकारण' मानले आहे. महानुभाव पंथानुसार, दत्तात्रेय हे त्रिमुखी नसून, ते परब्रह्माचे एकमुखी आणि चतुर्भुज अवतार आहेत.

दत्तात्रेयांच्या स्वरूपातील ही विविधताच त्यांच्या सर्वसमावेशकतेचा आणि विविध आध्यात्मिक परंपरांना सामावून घेण्याच्या त्यांच्या तत्त्वाचा मूळ गाभा आहे. याच व्यापक तात्त्विक पायावर दत्त संप्रदायाची उभारणी झाली आहे. आता, आपण या उपासनेचा संप्रदायात झालेला ऐतिहासिक विकास आणि त्यातील प्रमुख अवतारांच्या कार्याचा आढावा घेऊ.

३.० ऐतिहासिक विकास आणि प्रमुख अवतार

दत्तोपासनेची परंपरा प्राचीन काळापासून अस्तित्त्वात असली तरी, तिला एका सुसंघटित संप्रदायाचे स्वरूप प्राप्त होण्यात पंधराव्या शतकातील श्रीनृसिंह सरस्वती यांचे कार्य निर्णायक ठरले. त्यांच्यामुळेच ही उपासना परंपरा एका मोठ्या प्रवाहात रूपांतरित झाली आणि महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक जीवनावर तिचा खोलवर प्रभाव पडला.

३.२ श्रीपाद श्रीवल्लभ: प्रथम अवतार

श्रीनृसिंह सरस्वती यांच्या पूर्वी, श्रीपाद श्रीवल्लभ यांना दत्तात्रेयांचे प्रथम अवतार मानले जाते. त्यांच्या सुमारे ३० वर्षांच्या अवतारकार्याने दत्तभक्तीसाठी आवश्यक असलेले आध्यात्मिक क्षेत्र सिद्ध केले. त्यांच्या या पायाभूत कार्यावरच पुढे श्रीनृसिंह सरस्वती यांनी संप्रदायाच्या संघटित स्वरूपाची भव्य वास्तू उभारली.

३.३ श्रीनृसिंह सरस्वती: संप्रदायाचे संस्थापक

श्रीनृसिंह सरस्वती यांना दत्त संप्रदायाचे संस्थापक मानले जाते. त्यांच्या कार्यामुळेच विखुरलेल्या दत्तोपासनेला एका संप्रदायाचे संघटित आणि व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले. त्यांच्या जन्माविषयी 'जन्मताच ॐकार' उच्चारल्याची आख्यायिका प्रसिद्ध आहे, जी त्यांच्या युगपुरुषी अवताराची साक्ष देते. त्यांनी आपल्या जीवनकाळात अनेक ठिकाणी वास्तव्य करून, विशेषतः गाणगापूर येथे, दत्तभक्तीचे केंद्र निर्माण केले. त्यांच्यामुळेच दत्त संप्रदायाचा प्रसार केवळ महाराष्ट्रापुरता मर्यादित न राहता कर्नाटकातही मोठ्या प्रमाणावर झाला.

३.४ श्री स्वामी समर्थ, अक्कलकोट: पूर्णावतार

आधुनिक काळात, श्री स्वामी समर्थ यांना दत्तात्रेयांचे पूर्णावतार म्हणून ओळखले जाते. त्यांचा शिष्यपरिवार अत्यंत विशाल होता आणि त्यांनी आपल्या कार्यातून सर्वसामान्यांच्या मनात आदराचे स्थान निर्माण केले. "भिऊ नकोस मी तुझ्या पाठीशी आहे" हा त्यांचा आश्वासक संदेश आजही लाखो भक्तांसाठी मोठा आधार आहे. त्यांनी आपल्या अवतारकार्याची सांगता करण्यापूर्वी आपला वारसा आपल्या शिष्य परिवाराकडे सोपवला, ज्यामुळे ही तेजस्वी परंपरा पुढेही अखंडित राहिली.

या प्रमुख अवतारांच्या कार्यामुळे दत्त संप्रदायाची गुरु-शिष्य परंपरा अधिक समृद्ध झाली आणि त्यांच्या शिष्यांनी हा वारसा समर्थपणे पुढे नेला. पुढील विभागात आपण याच परंपरेतील काही प्रमुख शिष्यांचा आणि संतांच्या कार्याचा आढावा घेणार आहोत.

४.० आधुनिक काळातील प्रमुख शिष्य आणि संत परंपरा

दत्त संप्रदायाचे चैतन्य गुरु-शिष्य परंपरेच्या अखंडतेमध्ये सामावलेले आहे. श्री स्वामी समर्थांच्या विशाल शिष्य परिवाराने हा आध्यात्मिक वारसा केवळ जपला नाही, तर तो अधिक समृद्ध करून जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवला. या परंपरेतील काही प्रमुख संत विभूतींचा परिचय खालीलप्रमाणे:

४.२ गजानन महाराज, शेगाव

शेगाव येथे २३ फेब्रुवारी १८७८ (शके १८००, माघ वद्य सप्तमी) रोजी प्रकट झालेले संत गजानन महाराज हे परमोच्च स्थितीला पोहोचलेले ब्रह्मवेत्ते होते. त्यांनी दिलेला "गण गण गणात बोते" हा सिद्धमंत्र अत्यंत प्रसिद्ध आहे. या मंत्राचा तात्त्विक अर्थ चरित्रग्रंथानुसार असा सांगितला जातो: ‘गण गण गणात बोते’ मधील पहिला गण म्हणजे जीव, दुसरा गण म्हणजे शिव, गणात म्हणजे हृदयात, बोते म्हणजे बघा! प्रत्येकाने हृदयस्थ परमेश्वर बघायला शिका. काही उल्लेखांनुसार, गजानन महाराजांनी आपले बालपण अक्कलकोट येथे स्वामी समर्थांच्या आश्रमात घालवले होते, जे त्यांच्यातील गुरु-शिष्य संबंधाचे सूचक आहे.

४.३ साईबाबा, शिर्डी

शिर्डीचे साईबाबा हे एक योगारूढ सत्पुरुष होते. ते गजानन महाराजांना आपले 'गुरुबंधू' मानत असत. गजानन महाराजांनी ८ सप्टेंबर १९१० रोजी समाधी घेतली, त्या दिवशी साईबाबांनी तीव्र शोक व्यक्त करत, "आज सुबह मेरा भाई जाता रहा" (आज सकाळी माझा भाऊ निघून गेला) असे उद्गार काढल्याचे दाखले उपलब्ध आहेत. यावरून त्यांच्यातील गहन आध्यात्मिक नाते स्पष्ट होते. साईबाबांनी श्रद्धा आणि सबुरीचा उपदेश करून भक्तांना सन्मार्ग दाखवला.

४.४ शंकर महाराज, पुणे

शंकर महाराज हे एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व असलेले अवलिया सत्पुरुष होते. ते स्वतःला "मैं कैलास का रहनेवाला हूं" असे म्हणत आणि श्री स्वामी समर्थांना 'मालक' म्हणून संबोधत. ते स्वामी समर्थांचे पूर्णकृपांकित शिष्य मानले जातात. त्यांचे शरीर अष्टावक्र होते; त्यांचा डावा पाय मोठा तर उजवा पाय लहान होता, ज्याबद्दल ते म्हणत की, "डावा पाय स्वामींचा व उजवा पाय माझा आहे." त्यांचे हे अष्टावक्र रूप म्हणजे गुरु-शिष्य एकरूपतेचे आणि त्यांच्या विलक्षण आध्यात्मिक स्थितीचे प्रतीक मानले जाते.

या दैवी शिष्यांनी आणि संतांनी दत्त परंपरेचा प्रवाह आपापल्या कार्याद्वारे पुढे नेला. याच परंपरेतील एक समकालीन विभूती म्हणून सद्गुरू चिले महाराज यांच्या कार्याचे विश्लेषण पुढील भागात केले आहे.

५.० एक समकालीन स्वरूप: सद्गुरू चिले महाराज

दत्त परंपरेचा अखंड प्रवाह आधुनिक काळातही तितकाच जिवंत आणि प्रभावी आहे, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे सद्गुरू चिले महाराज. त्यांचे जीवन आणि कार्य हे या परंपरेच्या समकालीन स्वरूपावर प्रकाश टाकते.

५.२ जीवन आणि शिकवण

• परिचय: श्री चिले महाराजांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ रोजी गोकुळाष्टमीच्या दिवशी पन्हाळा तालुक्यातील जेऊर या गावी झाला. त्यांचे बालपण खडतर होते; लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्याने त्यांनी शाळा सोडून भ्रमंतीचा मार्ग स्वीकारला. ७ मे १९८६ (शके १९०८, चैत्र वद्य चतुर्दशी) रोजी त्यांचे महानिर्वाण झाले.
• पेहराव आणि तत्त्वज्ञान: त्यांचा पेहराव अत्यंत साधा असे—सफेद पँट किंवा लेंगा, पांढरा शर्ट आणि डोक्यावर काळी टोपी. त्यांचे तत्त्वज्ञानही तितकेच सोपे होते: "सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावं, दुःख आलं तर त्याला हसत सामोरं जावं, तर दुःखाची तीव्रता कमी होते!"
• गुरु परंपरा: त्यांचे पहिले गुरू श्री गराडे महाराज होते, ज्यांच्या आज्ञेनुसार ते पुढे श्री सिध्देश्वर महाराजांकडे गेले. ते धनकवडीचे संत श्री शंकर महाराज यांना आपले थोरले बंधू (दादा) मानत. त्यांच्यातील हे नाते इतके घट्ट होते की, अनेक भक्त त्यांना एकरूपच मानत.

५.३ वारसा: पैजारवाडी समाधी मंदिर

• अद्वितीय रचना: कोल्हापूर-रत्नागिरी मार्गावर पैजारवाडी येथे त्यांचे भव्य समाधी मंदिर आहे. कासव हा त्यांचा आवडता प्राणी होता. त्यांच्या या प्रेमापोटीच भक्तांनी मंदिराची रचना कासवाकृती केली आहे. या मंदिराचे वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्य म्हणजे, त्याचा घुमट हा खांब-विरहित (Pillar-less structure) आहे.
• धनकवडी मठातील भूमिका: पुण्यातील धनकवडी येथील शंकर महाराज मठाच्या बांधकामातही त्यांची भूमिका निर्णायक ठरली. चरित्रग्रंथानुसार, जेव्हा मठाच्या सभामंडपाचे बांधकाम दोनदा अयशस्वी झाले, तेव्हा श्री चिले महाराजांनी शंकर महाराजांना भक्तांच्या वतीने विनंती केली आणि त्यानंतरच मठाचे कार्य निर्विघ्नपणे पूर्णत्वास गेले.

श्री चिले महाराजांसारख्या आधुनिक संतांच्या कार्यातून दत्त संप्रदायाची सर्वसमावेशकता आणि त्याचा समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचलेला प्रभाव स्पष्ट दिसतो.

६.० दत्त संप्रदायाचे इतर परंपरांशी असलेले संबंध

दत्त संप्रदायाने स्वतःला कधीही एका मर्यादित चौकटीत बंदिस्त ठेवले नाही. उलट, त्याने इतर आध्यात्मिक परंपरांशी नेहमीच एक सुसंवाद आणि समन्वयाचे नाते जपले आहे, जे त्याच्या ऐतिहासिक आणि तात्त्विक महत्त्वाला अधोरेखित करते.

६.२ नाथ संप्रदाय

नाथ संप्रदायाशी दत्त संप्रदायाचा संबंध अत्यंत जवळचा आणि प्राचीन आहे. नाथ संप्रदायात दत्तात्रेयांना 'अवधूत' म्हणून अत्यंत आदराचे स्थान दिले जाते. आदिनाथ (शिव) यांच्यापासून उगम पावलेल्या या संप्रदायात दत्त आणि गोरखनाथ यांच्यातील संबंधांविषयी अनेक अद्‌भुत कथा प्रचलित आहेत. या जवळच्या संबंधामुळे दत्त परंपरेत योग आणि अवधूत साधनेला खोलवर स्थान मिळाले. याच कारणामुळे नाथ संप्रदायाला 'अवधूत पंथ' असेही म्हटले जाते.

६.३ वारकरी आणि महानुभाव संप्रदाय

महाराष्ट्राच्या दोन प्रमुख संप्रदायांनीही दत्तात्रेयांविषयी आपला आदरभाव व्यक्त केला आहे. वारकरी संप्रदायातील अनेक संतांनी दत्तात्रेयांना आदराने गौरवले आहे, तर महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक श्री चक्रधर स्वामी यांनी दत्तात्रेयांना आपल्या पंथाचे 'आदिकारण' मानले आहे. हे संबंध दत्त तत्त्वाला मध्ययुगीन महाराष्ट्रात मिळालेल्या सार्वत्रिक मान्यतेचे आणि सांप्रदायिक सीमांच्या पलीकडील त्यांच्या प्रभावाचे द्योतक आहेत. या समन्वयातून दत्त संप्रदायाची सर्वसमावेशक दृष्टी दिसून येते, जी विविध आध्यात्मिक मार्गांना आपल्यात सामावून घेते.

७.० प्रमुख तत्त्वे आणि पवित्र साहित्य

कोणत्याही संप्रदायाची ओळख आणि त्याचा प्रभाव हा त्याच्या मूळ तत्त्वज्ञानावर आणि त्या तत्त्वज्ञानाला आधार देणाऱ्या पवित्र साहित्यावर अवलंबून असतो. दत्त संप्रदायाची ही दोन्ही अंगे अत्यंत समृद्ध आहेत.

७.२ मूलभूत सिद्धांत

दत्त संप्रदायाचे तत्त्वज्ञान काही प्रमुख सिद्धांतांवर आधारलेले आहे, जे त्याच्या आचरणाचा आणि साधनेचा गाभा आहेत:

• गुरुतत्त्वाला सर्वोच्च प्राधान्य: या संप्रदायात गुरूला परब्रह्माचे स्थान दिले आहे. गुरु-शिष्य परंपरा हाच संप्रदायाचा कणा आहे.
• योग मार्गाचे महत्त्व: दत्तात्रेय हे महायोगी असल्याने या संप्रदायात योगमार्गाला आणि साधनेला विशेष महत्त्व दिले जाते.
• समन्वयाचा दृष्टिकोन: दत्त संप्रदायाने शैव आणि वैष्णव या दोन प्रमुख पंथांमध्ये समन्वय साधण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला आहे. इतकेच नव्हे तर, माणिक प्रभूंसारख्या संतांच्या कार्यातून हिंदू आणि मुस्लिम यांच्यातही सलोखा निर्माण करण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.

७.३ पवित्र ग्रंथसंपदा

दत्त संप्रदायाची विचारप्रणाली आणि आचारधर्म अनेक ग्रंथांमधून व्यक्त झाला आहे. यातील काही प्रमुख ग्रंथ खालीलप्रमाणे:

• गुरुचरित्र: हा ग्रंथ दत्त संप्रदायाचा मुख्य आणि सर्वाधिक प्रमाण मानला जाणारा आचारधर्म ग्रंथ आहे, तसेच तो पारायणाचा प्रमुख ग्रंथ मानला जातो. यात श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्रीनृसिंह सरस्वती यांच्या लीलांचे वर्णन आहे.
• अवधूतगीता, गुरुगीता, जीवन्मुक्तगीता: हे ग्रंथ संप्रदायाच्या तात्त्विक आणि सैद्धांतिक बाजूंचे विवरण करतात. यात अवधूताची जीवनशैली, गुरूचे महत्त्व आणि जीवन्मुक्तीचे तत्त्वज्ञान सांगितले आहे.
• चरित्रग्रंथ: श्रीपाद श्रीवल्लभ चरित्रामृत, गुरुलीलामृत (स्वामी समर्थांवर आधारित), श्री गजानन विजय (गजानन महाराजांवर आधारित), साई सच्चरित्र (साईबाबांवर आधारित) आणि चिले महाराज माहात्म्य यांसारख्या ग्रंथांमधून विविध अवतारांचे आणि संतांचे जीवनकार्य व शिकवण शब्दबद्ध केली आहे.

ही ग्रंथसंपदा आजही लाखो साधकांसाठी प्रेरणा आणि मार्गदर्शनाचा स्रोत आहे.

८.० समारोप

या लेखात आपण दत्त संप्रदायाच्या उगमापासून त्याच्या आधुनिक स्वरूपापर्यंतच्या प्रवासाचा आढावा घेतला. दत्तात्रेयांच्या पौराणिक संकल्पनेतून सुरू झालेला हा प्रवाह, श्रीनृसिंह सरस्वती यांच्या कार्यामुळे एका संघटित संप्रदायात रूपांतरित झाला. पुढे श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री स्वामी समर्थ यांसारख्या पूर्णावतारांनी या परंपरेला जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले. आधुनिक काळात गजानन महाराज, साईबाबा, शंकर महाराज आणि सद्गुरू चिले महाराज यांसारख्या दैवी शिष्यांनी आणि सत्पुरुषांनी हा वारसा अखंडितपणे तेवत ठेवला.

दत्त संप्रदायाने महाराष्ट्राच्या आणि भारताच्या आध्यात्मिक पटलावर एक चिरस्थायी आणि सखोल प्रभाव टाकला आहे. विविध पंथ आणि परंपरांशी समन्वय साधण्याची त्याची क्षमता, जात-पात-धर्माच्या पलीकडे जाऊन कार्य करण्याची वृत्ती आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, गुरु-शिष्य परंपरेची अखंडता ही या संप्रदायाची सर्वात मोठी शक्ती आहे. ही तेजस्वी परंपरा आजही लाखो भक्तांना आध्यात्मिक साधनेसाठी आणि मूल्याधिष्ठित जीवनासाठी प्रेरणा देत आहे.

परब्रह्म सद्गुरू श्री चिले महाराज: एक जीवन चरित्र

१. प्रस्तावना

दत्त संप्रदायाच्या महान परंपरेत, काही सत्पुरुष लौकिक नियमांच्या आणि आश्रमांच्या पलीकडे जाऊन आपले अवतारकार्य सिद्ध करतात. अशा 'अत्याश्रमी अवलिया' परंपरेतील एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे परब्रह्म सद्गुरू श्री चिले महाराज. 'दत्तावतारी सत्पुरुष' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या महाराजांनी आपले संपूर्ण जीवन लोककल्याणासाठी समर्पित केले. त्यांचे वास्तव्य कोणत्याही एका आश्रमात मर्यादित नव्हते, तर त्यांचे संपूर्ण जीवनच एक चालते-बोलते मठ होते. कोल्हापूरजवळील पैजारवाडी येथे त्यांच्या समाधी मंदिराच्या रूपाने त्यांचा शाश्वत वारसा आजही लाखो भक्तांना प्रेरणा, शांती आणि मार्गदर्शनाचा स्रोत बनून राहिला आहे.

हा चरित्रात्मक दस्तऐवज वाचकांना श्री चिले महाराजांच्या अद्भुत जीवनप्रवासाची, त्यांच्या अमृततुल्य शिकवणीची आणि त्यांच्या चिरस्थायी प्रभावाची सखोल ओळख करून देईल. यामध्ये त्यांच्या जन्मापासून ते महानिर्वाणापर्यंतच्या प्रमुख घटना, त्यांचे आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान आणि त्यांच्या नावाने सुरू असलेल्या लोककल्याणकारी कार्याचा आढावा घेण्यात आला आहे.

पुढील विभागात, आपण महाराजांच्या जन्मामागील दैवी संकेत आणि त्यांच्या बालपणीच्या विलक्षण कहाणीबद्दल अधिक जाणून घेऊ, ज्यातून त्यांच्या अवतारी कार्याची पायाभरणी झाली.

२. अवतार आणि बालपण

दत्त संप्रदायाच्या परंपरेत, अवतारी सत्पुरुषांचे जन्म आणि बालपण हे केवळ लौकिक घटना नसून, त्यांच्या भावी कार्याचे सूचक आणि दैवी संकेतांनी परिपूर्ण असतात. श्री चिले महाराजांचे जीवन यास अपवाद नव्हते. त्यांचा जन्म आणि बालपण हा त्यांच्या अवतारीत्वाची आणि अलौकिकत्वाची साक्ष देणारा काळ होता.

महाराजांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ रोजी, गोकुळाष्टमीच्या पवित्र दिवशी, कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्यातील जेऊर या त्यांच्या आजोळच्या गावी, आजोबा श्री बुरहान यांच्या घरी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव श्री दत्तात्रय बाबा चिले आणि आईचे नाव सौ. मंजाबाई होते. त्यांचे मूळ गाव पैजारवाडी हे होते, परंतु वडील व्यवसायानिमित्त कोल्हापुरात स्थायिक झाले होते. परंतु, त्यांच्या प्रारब्धात अलौकिक कार्याची योजना असल्याने, त्यांना लहान वयातच सांसारिक जबाबदाऱ्यांमधून मुक्त करण्यात आले. जन्मानंतर काही काळातच त्यांच्या आईचे निधन झाले आणि त्यानंतर काही वर्षांतच वडिलांचेही छत्र हरपले. मातृ-पितृ छत्र हरपल्याने ते सर्व सांसारिक बंधनांपासून आपोआपच अलिप्त झाले आणि त्यांचा प्रवास वैश्विक करुणेच्या दिशेने सुरू झाला. कोल्हापुरातील नागोजीराव पाटणकर विद्यालयात त्यांचे काही काळ शिक्षण झाले, परंतु लवकरच त्यांनी शाळा सोडून भ्रमंतीचा मार्ग स्वीकारला.

बालपणीच्या विलक्षण लीला

लहानपणापासूनच महाराजांचे वागणे सामान्य मुलांपेक्षा वेगळे होते. त्यांच्या काही कृती पाहून लोक अचंबित होत असत:

• ते अनवाणी पायांनी वाऱ्याच्या वेगाने धावत असत, जे पाहून पाहणाऱ्यांना आश्चर्य वाटे.
• त्यांचे बोलणे वरकरणी गूढ, असंबद्ध वाटावे असे होते, परंतु ज्यांना श्रद्धेने ऐकण्याची दृष्टी होती, त्यांच्यासाठी त्यात गहन भविष्याचे आणि तत्त्वज्ञानाचे संकेत दडलेले असत.
• लहान वयातच त्यांनी सांसारिक शिक्षणाचा त्याग करून भ्रमंतीला सुरुवात केली. कधीकधी अन्न-पाण्याशिवाय दहा-बारा दिवस उपवास घडत, तरीही त्यांची भ्रमंती अविरत सुरूच राहिली.

आध्यात्मिक प्रबोधन

महाराजांच्या आध्यात्मिक प्रवासाला निर्णायक दिशा मिळाली ती कोल्हापूरजवळील चिखली येथील श्री दत्ताच्या मंदिरात. या मंदिरात दर्शनासाठी गेले असता, त्यांना एक गहन साक्षात्कार झाला. या अनुभवानंतर त्यांचे बाह्य जगाशी असलेले नाते अधिकच विरक्त झाले आणि ते पूर्णपणे अंतर्मुख होऊन स्वतःच्याच आनंदात रमू लागले. 'माझे मन, तुझे मन, काय सांगू जनांस?' यांसारखी गूढ वचने बडबडत ते सर्वत्र फिरू लागले आणि याच काळात लोकांनी त्यांना 'दत्तावतारी अवलिया' म्हणून ओळखण्यास सुरुवात केली.

त्यांच्या या वैयक्तिक साधनेला गुरु-परंपरेचे अधिष्ठान कसे लाभले, याची माहिती पुढील विभागात दिली आहे.

३. आध्यात्मिक परंपरा आणि गुरू-बंधुत्व

श्री चिले महाराज यांचे आध्यात्मिक स्थान केवळ त्यांच्या वैयक्तिक साधनेपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते दत्त संप्रदायाच्या एका महान आणि तेजस्वी गुरु-परंपरेचे अविभाज्य अंग होते. प्रत्येक दत्त अवतारी सत्पुरुषाच्या कार्याला गुरु-परंपरेचे अधिष्ठान असते. श्री चिले महाराजांनीही या परंपरेचे पालन करत, गुरु-शिष्य आणि गुरु-बंधुत्वाच्या नात्याचे एक आदर्श उदाहरण घालून दिले.

दत्त अवतारी स्वरूप

महाराज स्वतःला दत्तस्वरूप मानत. ते अनेकदा भक्तांना स्पष्टपणे सांगत की, "मीच दत्त महाराज आहे". त्यांचे आचरण, गूढ बोलणे आणि भक्तांना आलेले अनुभव यातून त्यांच्या या 'दत्तावतारी' रूपाची लोकांना पदोपदी प्रचिती येत असे. त्यांचे जीवन कोणत्याही एका आश्रमाच्या नियमांत अडकलेले नव्हते; ते एक 'अत्याश्रमी' अवलिया होते, जे दत्ततत्त्वाचे चालते-बोलते रूप होते.

गुरु परंपरा

महाराजांनी गुरुसेवेतून आपल्या आध्यात्मिक प्रवासाचा आरंभ केला.

• त्यांचे पहिले गुरू श्री गराडे महाराज होते, ज्यांची त्यांनी लहानपणी मनोभावे सेवा केली.
• त्यांच्या सेवेवर प्रसन्न होऊन श्री गराडे महाराजांनी त्यांना आज्ञा केली की, "बाळा, कोल्हापूरला माझे गुरू श्री सिद्धेश्वर महाराजांकडे जा." या आज्ञेचे पालन करून ते श्री सिद्धेश्वर महाराजांच्या सान्निध्यात गेले आणि त्यांच्या आध्यात्मिक साधनेला अधिक गती मिळाली.

श्री शंकर महाराजांशी सख्य

धनकवडी, पुणे येथील प्रसिद्ध अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांच्याशी श्री चिले महाराजांचे अत्यंत जिव्हाळ्याचे आणि एकरूपतेचे नाते होते.

• ते शंकर महाराजांना 'दादा' (मोठे बंधू) मानत असत. त्यांचे हे नाते केवळ लौकिक नव्हते, तर ते दोन महान आध्यात्मिक शक्तींच्या एकरूपतेचे प्रतीक होते.
• या नात्याची प्रचिती देणारा एक प्रसिद्ध प्रसंग धनकवडी मठाच्या बांधकामावेळी घडला. मठातील सभामंडपाचे बांधकाम सुरू असताना ते दोन वेळा कोसळले. श्री शंकर महाराजांना आपल्या कार्याचा गवगवा पसंत नसल्याने हे बांधकाम पुढे जात नव्हते. तेव्हा श्री चिले महाराजांनी स्वतः धनकवडी येथे जाऊन नारळ ठेवून श्री शंकर महाराजांना प्रार्थना केली की, "भक्तांच्या इच्छेखातर आणि त्यांच्या आसऱ्यासाठी तरी मठाचे काम पूर्णत्वास जाऊ द्या."
• असे मानले जाते की, श्री चिले महाराजांच्या या विनंतीनंतरच मठाच्या बांधकामातील सर्व अडथळे दूर झाले आणि ते यशस्वीरित्या पूर्ण झाले. ही घटना केवळ एक चमत्कार नव्हती, तर तिने श्री चिले महाराजांचे आध्यात्मिक सामर्थ्य आणि शंकर महाराजांशी असलेले त्यांचे अभेद्य नाते सिद्ध केले. या प्रसंगातून हे स्पष्ट होते की, आपल्या कार्याचा गवगवा नापसंत असूनही श्री शंकर महाराजांनी आपल्या आध्यात्मिक बंधूंच्या करुणामय विनंतीला मान दिला. आजही धनकवडी मठात श्री शंकर महाराजांच्या समाधीच्या उजव्या हाताला श्री चिले महाराजांसाठी एक स्वतंत्र खोली आहे, जी त्यांच्या या एकरूपतेची आणि अद्वितीय स्थानाची साक्ष देते.

महाराजांच्या या गुरु-परंपरेतील स्थानासोबतच, त्यांचे स्वतंत्र आणि अवलिया स्वरूपातील जीवनकार्य कसे होते, हे पुढील विभागात स्पष्ट केले आहे.

४. अवलियाचे जीवनकार्य आणि शिकवण

श्री चिले महाराज हे ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास या चारही आश्रमांच्या पलीकडे पोहोचलेले, पूर्ण ब्रह्मज्ञानी असे 'अत्याश्रमी' सत्पुरुष होते. दत्त परंपरेत 'अत्याश्रमी' ही अवस्था अत्यंत उच्च मानली जाते, जिथे सत्पुरुष कोणत्याही नियमांच्या चौकटीत अडकत नाही. त्यांचे जीवन हेच एक चालते-बोलते मठ होते. त्यांचे वागणे, बोलणे आणि राहणे अत्यंत साधे असले तरी, त्यांच्या प्रत्येक कृतीमागे गूढ आध्यात्मिक अर्थ दडलेला होता.

साधी राहणी आणि व्यापक संचार

महाराजांची जीवनशैली अत्यंत साधी होती, जी त्यांच्या निर्मोही वृत्तीचे दर्शन घडवते.

• पेहराव: त्यांचा पेहराव अत्यंत साधा होता - सफेद पँट किंवा लेंगा, पांढरा शर्ट किंवा कुडता आणि डोक्यावर काळी टोपी.
• भ्रमंती: त्यांचे कार्यक्षेत्र कोणत्याही एका गावापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश या राज्यांमध्ये व्यापक प्रवास केला. विशेषतः कोल्हापूर, सातारा आणि नाशिक या ठिकाणी त्यांचा विशेष संचार होता, जिथे त्यांनी असंख्य भक्तांना मार्गदर्शन केले.

अमृतवाणी आणि तत्त्वज्ञान

महाराजांचे तत्त्वज्ञान अत्यंत सोपे, परंतु जीवनाचे सार सांगणारे होते. ते म्हणत, "सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावे आणि दुःख आले तर त्याला हसत सामोरे जावे, म्हणजे दुःखाची तीव्रता कमी होते." महाराजांची शिकवण ही कोणत्याही ग्रंथातून उद्धृत केलेली नव्हती, तर ती त्यांच्या स्वानुभवातून आलेली, सामान्य माणसाला सहज आचरणात आणता येण्याजोगी अमृतवाणी होती.

त्यांच्या प्रमुख शिकवणी खालीलप्रमाणे आहेत:

• देवाला जा: नित्यनियमाने देवाचे स्मरण आणि दर्शन घेत जा, त्यातच तुझे कल्याण आहे.
• कष्ट करून खा, कुणाला फसवू नकोस: प्रामाणिकपणे आणि मेहनतीने मिळवलेल्या अन्नातच समाधान आहे. इतरांची फसवणूक करू नये.
• गरीबांवर प्रेम आणि माया कर: दीन-दुबळ्या आणि गरजू लोकांवर प्रेम करा, त्यांची सेवा करा.
• लॉटरी, सट्टा व जुगार खेळू नकोस: अनैतिक मार्गाने पैसा मिळवण्याच्या मोहात पडू नका.
• खाली बघत जा. कुणाला नावं ठेऊ नकोस: नम्र राहा आणि इतरांवर टीका करणे टाळा.

अलौकिक लीला आणि चमत्कार

श्री चिले महाराज हे अवतारी पुरुष होते, याची साक्ष त्यांच्या अनेक अलौकिक लीलांमधून मिळते. त्यांनी अनेक भक्तांना त्यांच्या श्रद्धेनुसार आणि पात्रतेनुसार दर्शन दिले. काही भक्तांना त्यांनी दत्त रूपात, काहींना विष्णू रूपात, तर काहींना पांडुरंग रूपात दर्शन दिल्याचे अनुभव आहेत. त्यांच्या या लीला आणि चमत्कार हे त्यांच्या अवतारीत्वाची आणि सर्वव्यापी स्वरूपाची प्रचिती देतात.

महाराजांच्या महानिर्वाणानंतर, त्यांच्या या अलौकिक कार्याची आणि अस्तित्वाची चिरंतन आठवण म्हणून पैजारवाडी येथे एका अद्वितीय समाधी मंदिराची उभारणी करण्यात आली, ज्याची माहिती पुढील विभागात दिली आहे.

५. पैजारवाडी येथील अद्वितीय समाधी मंदिर

श्री चिले महाराजांनी जरी आपल्या नश्वर देहाचा त्याग केला असला, तरी त्यांचे अस्तित्व आणि चैतन्य आजही पैजारवाडी येथील त्यांच्या अद्वितीय समाधी मंदिराच्या रूपाने चिरस्थायी झाले आहे. हे मंदिर केवळ एक वास्तू नसून, ते लाखो भक्तांसाठी श्रद्धा, शांती आणि अनुभूतीचे केंद्र बनले आहे. महाराजांचे चैतन्य आजही येथे आलेल्या प्रत्येक भक्ताला त्यांच्या कृपेची प्रचिती देते.

महानिर्वाण

आपले अवतारकार्य संपवून, श्री चिले महाराज शके १९०८ चैत्र वद्य चतुर्दशी, बुधवार, म्हणजेच ७ मे १९८६ रोजी पुणे येथे ब्रह्मलीन झाले. त्यांचे महानिर्वाण झाले असले तरी, त्यांचे कार्य आणि अस्तित्व त्यांच्या भक्तगणांच्या हृदयात आणि पैजारवाडी येथील समाधीस्थळी कायम आहे.

कासवाकृती मंदिराची उभारणी

महाराजांच्या महानिर्वाणानंतर, त्यांच्या भक्तगणांनी कोल्हापूर-रत्नागिरी मार्गावर, पन्हाळ्याच्या पायथ्याशी असलेल्या पैजारवाडी येथे त्यांच्या समाधीवर एक भव्य मंदिर उभारण्याचा संकल्प केला. या मंदिराची रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

• संकल्पना: श्री चिले महाराजांची कासव या प्राण्यावर विशेष प्रीती होती. कासवावरील त्यांचे हे प्रेम केवळ एका प्राण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते हिंदू अध्यात्म-परंपरेतील स्थैर्य, इंद्रियनिग्रह (प्रत्याहार) आणि विश्वाचा आधारस्तंभ असलेल्या 'कूर्म' तत्त्वाचे प्रतीक होते. हेच तत्त्व त्यांच्या समाधी मंदिराच्या रचनेतून शाश्वत झाले आहे.
• वास्तुशास्त्र: हे मंदिर आधुनिक वास्तुशास्त्राचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या मंदिराची रचना स्तंभविरहित (pillar-less) असून, त्याचे आकारमान ६० फूट रुंद, ८० फूट लांब आणि ५० फूट उंच आहे. मंदिराच्या घुमटाकार रचनेमुळे आत एक विलक्षण शांतता आणि सकारात्मक ऊर्जा जाणवते.
• पुरस्कार: या मंदिराच्या अद्वितीय आणि कलात्मक रचनेची दखल आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही घेतली गेली. अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूटने या वास्तूला 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' या प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.

हे मंदिर केवळ दर्शनाचे स्थान नाही, तर साधकांसाठी एक परिपूर्ण आध्यात्मिक केंद्र आहे. येथील प्रसन्न आणि शांततापूर्ण वातावरणात भक्तांना एक वेगळीच अनुभूती येते. मंदिराच्या परिसरात भक्तांच्या सोयीसाठी ध्यानमंदिर, भक्तनिवास, भोजन व्यवस्था आणि इतर आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत.

महाराजांचा वारसा केवळ या मंदिराच्या भव्य वास्तूपुरता मर्यादित नाही, तर तो त्यांच्या नावाने चालणाऱ्या सामाजिक आणि लोककल्याणकारी कार्यातूनही अखंडपणे जपला जात आहे. याविषयीची माहिती पुढील विभागात दिली आहे.

६. शाश्वत वारसा आणि लोककल्याण

श्री चिले महाराजांचा प्रभाव त्यांच्या समाधीनंतरही कमी झाला नाही, उलट तो दिवसेंदिवस वाढतच गेला. त्यांच्या या शाश्वत वारशाचे जतन आणि संवर्धन करण्याची जबाबदारी 'परमपूज्य सद्गुरू श्री. चिले महाराज समाधी मंदिर ट्रस्ट' अत्यंत निष्ठेने पार पाडत आहे. महाराजांची शिकवण केवळ अध्यात्मापुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यात समाजसेवेलाही तितकेच महत्त्व होते. हाच विचार घेऊन ट्रस्टच्या माध्यमातून अध्यात्म आणि समाजसेवा यांचा एक सुंदर संगम साधला जात आहे.

ट्रस्टचे आध्यात्मिक कार्य

मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव आणि कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दररोज त्रिकाल आरती, अभिषेक आणि पूजा-अर्चा केली जाते. यासोबतच, अमावस्या पालखी सोहळा, दत्तजयंती, गुरुपौर्णिमा, गोकुळाष्टमी (महाराजांचा जन्मोत्सव) यांसारखे उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरे केले जातात, ज्यात हजारो भाविक सहभागी होतात.

सामाजिक आणि धर्मादाय उपक्रम

महाराजांच्या "गरीबांवर प्रेम आणि माया कर" या शिकवणीचे पालन करत, ट्रस्ट विविध सामाजिक आणि धर्मादाय उपक्रम राबवते:

• धर्मादाय आयुर्वेदिक दवाखाना
• रक्तदान आणि आरोग्य तपासणी शिबिरे
• गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत
• वृक्षारोपण आणि जलसंधारण

चिले महाराज माहात्म्य ग्रंथ

ट्रस्टने 'चिले महाराज माहात्म्य' या ग्रंथाचे प्रकाशन केले आहे. हा ग्रंथ म्हणजे महाराजांच्या जीवनकार्याचा आणि त्यांच्या भक्तांना आलेल्या दिव्य अनुभूतींचा संग्रह आहे. महाराजांच्या शिकवणी आणि तत्त्वज्ञानाचे सार या ग्रंथात सामावले असून, तो भक्तांसाठी एक अमूल्य मार्गदर्शक ठरला आहे.

श्री चिले महाराजांचा वारसा हा एका 'अत्याश्रमी अवलिया' च्या कालातीत शिकवणीचा पुरावा आहे, जो आधुनिक काळात दत्त संप्रदायाला नवी दिशा देत आहे. त्यांच्या कार्यामुळे पैजारवाडी हे आजच्या काळातील एक अद्वितीय 'दत्तक्षेत्र' बनले आहे. हे स्थान पारंपरिक उपासना आणि आधुनिक सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम साधते, जे महाराजांच्या व्यावहारिक आणि सर्वसमावेशक तत्त्वज्ञानाचेच प्रतिबिंब आहे. हे क्षेत्र आज लाखो भक्तांसाठी श्रद्धा, शांती आणि प्रेरणेचे अक्षय स्रोत बनले आहे.

श्री सद्गुरू चिले महाराज: स्तोत्र, आरती आणि भजन संग्रह

1.0 प्रस्तावना: सद्गुरू चिले महाराज ओळख

परब्रह्मगुरू श्री चिले महाराज हे दत्तात्रेयाचे अवतार (दत्तावतारी) मानले जातात. त्यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ रोजी गोकुळाष्टमीच्या शुभ दिवशी कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्यातील जेऊर गावी झाला. जन्मानंतर काही काळातच त्यांच्या आईचे आणि पुढे सुकुमार वयात वडिलांचेही निधन झाले, ज्यामुळे त्यांना शाळा सोडून भ्रमंती करावी लागली. त्यांचे जीवन अत्यंत साधे होते, परंतु त्यांचे तत्त्वज्ञान खोल आणि मार्मिक होते. कोल्हापुरातील चिखली येथील दत्त मंदिरात त्यांना साक्षात्कार झाला, आणि त्यानंतर त्यांचे अवलिया रूप अधिकच प्रगट झाले. ‘सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावं, दुःख आलं तर त्याला हसत सामोरं जावं, तर दुःखाची तीव्रता कमी होते!’ ही त्यांची साधीसोपी शिकवण होती. ते स्वतःच एक चालता-बोलता मठ होते. दिनांक ७ मे, १९८६ रोजी त्यांचे महानिर्वाण झाले, पण आजही लाखो भक्त त्यांच्या कृपेची प्रचिती घेत आहेत आणि कोल्हापूरजवळील श्री क्षेत्र पैजारवाडी येथील त्यांच्या समाधी मंदिरात दर्शनासाठी धाव घेत आहेत.

नवीन भक्तांना त्यांच्या उपासनेत आणि पठणात मदत व्हावी, या उद्देशाने हा स्तोत्र, आरती आणि भजन संग्रह तयार करण्यात आला आहे.

आपण आपल्या भक्तीची सुरुवात श्री महाराजांच्या मंगलाचरणाने करूया.

2.0 मंगलाचरण आणि महिमान स्तोत्र (Invocation and Hymn of Glorification)

ॐ श्री गणेशाय नमः म्हणे बुद्धी चाळक गजानना मयूरेशा । पार्वती नंदन चिंतामणी गजबदन विघ्नेश्वरा कीर्ती तुझी ॥ कार्यारंभी तुझे स्मरण द्वितीय विघ्ने हरती त्वरित । सहाय्य मनोमन हे जाणून करितो तुझे पाया ॥ या स्तोत्र लेखना तुझ कृपेकरून होईल पूर्ण । या परिपूर्ण दृढ विश्वास हा मनी आता प्रारंभ करितो स्तोत्र लिखनाही ॥ लंब सिंधुरा वदन कराया गणनायका विनायका । माझे दुसरे ठावे महा मंगले सरस्वती अघ हे तुझे महती ॥ कृपा करावी भगवती नमो जय माते । स्वामीत्व तुझे शब्द सृष्टी वरी तुझ्या कृपे शुद्ध होती ॥ साकार मी शरणागत पावन कृपा करावी जगन्माते । अमृत स्पर्शा तुझ्या स्मृपे ता लेखणी समचारता ॥ जेणेकरूनि दोष पळे परते, तो लेखन माझे मानते ॥

देवाधिदेवा चिले गुरुराया । माथा ठेवितो तुमच्या पाया ॥ तुम्हीच द्यावीत प्रेरणा सदया । महिमान वर्णावया ॥ तुम्ही साक्षात दत्तगुरु अवघे । विश्वाचे तुम्हीच कर्ते करविते ॥ तुम्हीच ज्ञानाचे सागर, कल्पतरू तुम्हीच की । तुम्हीच सखा आप्त पर ॥ गुरु साधनेचे तुम्हीच अभ्रू । आनंदाचे तुम्हीच सुमेरू ॥ नाथ अनाथांचे तुम्ही । तुम्हीच परब्रम्ह सद्गुरू ॥ तुम्हीच सर्वथा हरि देवा । तुम्हीच साचार करुणाधारा ॥ तुम्हीच तत्वाचे सूत्रधार । सत्ता तुमचीच राज्य चराचरावर ॥ वेद पुराणेही करिती विचार तुमच्या स्वरूपाचा । गुरुराया देवा तुम्हीच संत शिरोमणी ॥ सद्गुरूच चिंतामणी । भवाब्धी चीन सागर तरण्यासी । नौका तुम्हीच की हो ॥ तुम्हीच पूर्णब्रह्म साचार । नर देहधारी परमेश्वर दया शांतीचे सागर । तुम्हीच की चिले बाबा देवा ॥ तुम्ही ब्रह्म सनातन । तुम्हालाच कैसे जन्म मरण । तुम्ही अयोनी संभव । अनुसूया आनंदवर्धन ॥ साक्षात ब्रह्मा-विष्णु-महेश एकवटूनी आल्या । तुमच्या स्वरूपात ॥ विठ्ठल स्वरूप पंढरीत देखिले । देवा गुरुराया तुम्हीच लक्ष्मी नारायण भगवान ॥ तुम्हीच सगुण निर्गुण तुमच्या स्वरूपाचे । वर्णन करण्यास मती खुंटली माझी ॥ गुरुराया देवा तुम्हीच चक्रपाणी । तुमचीच कृपा ज्या लाभी जीवनी । भाग्यवंत ठरले खरोखर ते ॥ तुम्हीच आमुचे माता-पिता । सर्वस्व आमुचे तुम्हीच तत्वता ॥ सोयरा दुसरा तुम्हाविना नाथा नसे कोणी । महाप्रभू अनाथांचे तुम्हीच नाथ ॥ रंजल्या गांजल्याचे तुम्हीच त्राता । दुःखी दीनांचे तुम्हीच अश्रू पुसता ॥ तुम्हीच सकल विश्वाचे पोषण करते । तुम्हीच साईनाथ शिर्डीचे, दत्तप्रभू नरसोबावाडीचे । स्वामी समर्थ अक्कलकोटचे ॥ विविध रूपे नटला तुम्ही । जैसा भाव तैसा देव । जैसी वासना तैसा अनुभव । याची प्रचीती आणली तुम्ही ॥ त्रस्त भक्तांचा धर्म रक्षण्या अवतरला तुम्ही गुरुराया । तुम्हीच की हो करुणाघन ॥ तुम्हीच सारी करणी । तुम्हीच दिव्य तेजोपूर्ण वदन । तुम्हीच योगिराज ॥ लोचन तुमचे सूर्य आणि चंद्र । दृष्टी जाईल दुनिया तरण्या पायीजमा सदरा । शुभ्र पहरावा तुमचाच की हो बरवा ॥ वरूण देवही तुमचाच भक्त । पायात बूट ना मुद्रिका जरी । तुम्ही राजाधिराज योगी आधारा । तुम्हीच की हो लक्ष्मी दाता ॥ तुमच्या कृपेची छत्रछाया राहो भक्तांवरी दिनरात । सदा तुमचे बोलणे । तुम्हीच की हो भक्त जाती ॥ उणे न पडे तिळमात्र त्यासी । सामर्थ्य ऐसे देवा तुम्हीच अंतर्ज्ञानी । तुम्हीच त्रिकालज्ञानी ॥ काय चाले भक्त मनी । जाणता तुम्हीच की हो । वहिनी गमती पावन । योगशक्ती तुमच्या स्वरूपी । दिव्य शक्ती अवतारी ॥ भक्त विनटले हो तुम्हाला । पैजारवाडीचे राही तुम्हीच की हो । त्रान से काही माया पण भक्तांचे तारू भवसिंधू तुम्हीच की हो ॥ जैसे कृष्णा संगे गुप्त सवंगडी । काही तसेच तुमच्या संगे भक्तांच्या डुबकी । वाजवितला सर्वे लेकरे चालती ॥ अनुपम ऐसे बघुनी मना । भक्त कल्याण साठी राजा । देव स्तुती पठण ऐकूनी भक्त । देखिले होती थांबावे ॥ आगे पाया देवा तुम्ही भक्त वत्सल । धाम तुझेच पावन । भक्तांच्या मनी लक्षिता । चिंतन तुमचेच करती ॥ संकल्पपूर्वक कर्मानुसार तुमच्या । प्रभू घडले की हो यातना चुकला । सुना ही प्रभू कृपाक्षेत्रात सईया हो प्रारंभ ॥ भक्तांसी देती विद्यार्थी । वचनाने तरुण अग्रवाल जी । से रंगे इधर गुरु रावण ने । माता पार्वती दक्षिणी जिले के ॥ देवता चित्त न धरई दर्शन । प्रधान अधिक कृपा कटाक्ष से । धो लें भाग्य आजमा ना हो । गुरु से मेघा राज्य यज्ञ से ॥ जुड़े देव देवा धीमा हुआ था शरणागत । वह त्यांच्या चरण रक्षक तो । योगी राणा विश्वास है या साधो । राम स्वरूप अंतर इस आठवां लाभ व ॥ अमृत आप मेवाड़ गुरुचरण । सिंह रावत दीवाना नित्य गुरु चरणों से जोड़ा नष्ट होती । आधार प्रति नित्य कर्म गुरुदेव स्मरण ॥ ॐ शांती शांती शांती

स्तोत्र पठणानंतर, आपण श्री सद्गुरूंची आरती करून त्यांना ओवाळूया.

3.0 प्रमुख उपासना स्तोत्रे (Major Devotional Hymns)

3.1 आरती चिले महाराजांची

(चाल: जय जगदीश हरे)

ॐ जय गुरुदेव चिले, ॐ जय गुरुदेव चिले । करी धरिता पंचारती, नित आनंद मिळे ॥धृ॥

हासत खेळत बोलत, तव सावळि मूर्ती । गुरु तव सावळि मूर्ती । भक्तजनांशी कीर्ति, गुरुसेवेत कळे ॥ॐ॥१॥

लाभे सुखे हरे दुःख हसमुख, मम नयना पुढती । गुरु मम नयना पुढती दत्त दिगंबर विभूती, आज साकार डुले ॥ॐ॥२॥

परिवार संसार शिरी भार, जीव हा प्रपंचात गुरु जीव हा प्रपंचात । गुरु पुढती दिनरात, दो कर हे जुळले ॥ॐ॥३॥

कधी गिरी मंदिरी रमे हरि, कधी पैजारवाडी । गुरु कधी पैजारवाडी । परि नरसोबावाडी, दत्तचि अवतरले ॥ॐ॥४॥

कधी वाई टेबलबाई बावडई, कधी गड पन्हाळा । गुरु कधी गड पन्हाळा भैरव गिरिवर पूजिला, भक्त तिथे रमले ॥ॐ॥५॥

निशिदिन तव गुण गाई मन, तू मम करुणेश्वर । गुरु तू मम करुणेश्वर । अर्पून तव चरणावर मधुगंधाची फुले ॥ॐ॥६॥

3.2 नमस्काराष्टक

गणाधीश तू ईश तुजला नमीतो । तुला वंदूनी सद्गुरुला स्मरीतो ॥ गुरुविण उद्धार नाही जिवाचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥१॥

असे सद्गुरुची जिथे पूर्ण मर्जी । तिथे सर्वदा देव संपूर्ण राजी ॥ गुरुच्या विना नाही कोणी कुणाचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥२॥

कળો गुरुरायाची गूढार्थ भाषा । आम्ही जाणू संपूर्ण भावार्थ कैसा ॥ गुरुदत्त कैवारि साऱ्या जगाचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥३॥

असे प्रिय भारी ती पैजारवाडी । तशी दत्तारायाची नरसोबावाडी ॥ शिरोळी खुपिरे निवास गुरुचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥४॥

मसाइ पठार अनू बोरपाडळ । श्रीगहिनीनाथ जिथे गांव कागल ॥ आवडता हनुमान रत्नागिरीचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥५॥

पन्हाळा जिऊर मलकापूर टेबलाई । येवलूज केलें माणगांव वाई ॥ कधी राही फेरा तो गांधीनगरचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥६॥

असे प्रिय ते आवळीचे दत्तमंदिर । सिध्देश्वर पंचगंगाईचा तीर ॥ तसा प्रिय साई असे शिरडीचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥७॥

कुणी वंदो निंदो मला प्रिय चिले । असे प्राण माझा गुरुराज चिले ॥ चरण श्रीगुरुंचे मधुगंध त्याचा । चिले सद्गुरुंना नमस्कार माझा ॥८॥

3.3 नाम धून (शक्तिशाली मंत्र)

1. चिले चिले सद्गुरु चिले । जय दत्त दिगंबर चिले । चिलेचि चिलेचि पिता । अनसूयानंदन चिले चिले । ॐ SSS चैतन्य सद्गुरू दत्तचिले नाथाय नमः
2. गुरू महाराज गुरू । जय जय परब्रह्म सद्गुरू । जयजयकार करू । चला हो भवसागरी तरू ॥
3. शिरडीच माझे पंढरपूर । दत्तचि माझे पंढरपूर । जय जय स्वामी दिगंबर । उभा विटेवर चिलेश्वर ॥
4. दत्त चिले जय दत्त चिले । दीन दुबळ्यांना उद्धारिले ॥
5. हरी विठ्ठला S S हरी विठ्ठला S S पांग फिटला S S पांग फिटला । चिले महाराज मला गुरू भेटला S S चिले महाराज मला गुरू भेटला ॥

या नामस्मरणाने शुद्ध झालेल्या चित्ताने, आता आपण महाराजांच्या भक्तिरसात न्हाऊन निघूया आणि त्यांचे विविध अभंग व भजन गाऊया.

4.0 भजन आणि अभंग संग्रह (Collection of Bhajans and Abhangas)

4.1 चिले महाराज (पृष्ठ ३१)

पंढरीत दंग । रंगतो अभंग ॥ माझा पांडुरंग । चिले महाराज ॥धृ॥

घेतो मुखी नाम । जरी करतो काम ॥ अयोध्येचा राम । चिले महाराज ॥१॥

यशोदेचा तान्हा । गोपिकांचा कान्हा ॥ द्वारकेचा राणा । चिले महाराज ॥२॥

दीन दुबळ्यांचा । शिरडीत राजा ॥ साईनाथ माझा । चिले महाराज ॥३॥

भीमा अमरजात । स्नान करी दत्त ॥ गाणगापुरात । चिले महाराज ॥४॥

दिन असो रात । सदा आनंदात ॥ मधुभजनात । चिले महाराज ॥५॥

4.2 गुरुदेव चिले (पृष्ठ ३२)

हरिने मजला हरिश्च दिले गुरुदेव चिले मज भेटविले ॥धृ॥

जसे दिन ते बहु झरझर सरती । वसे प्रेम विपुल गुरुवरती ॥ अचटित खरे शुभ घडविले ॥१॥

जन म्हणती असे अवतारच तो । निज नयनी दिसे दत्तात्रय तो ॥ मज ठावे मी काय ते जाणियले ॥२॥

ब्रह्मांड गुरूने निर्मियले । गुरुचरणी मी तनमन वाहिले ॥ कसे सांगू मी काय ते पाहियले ॥३॥

मज दिसती अनंत विभूती जरी । स्वरूपी गुरुच्या जाणीव खरी ॥ मधु–भजनी मी भजनही गाईयले ॥४॥

4.3 दत्तरूपी चिले (पृष्ठ ३७)

श्रद्धा ज्याची तयाला मिळे दत्तरूपी ते जाणा चिले ॥धृ॥

नाना ढंगी प्रभूची लीला । पाहुनी मार्गी जो चुकला ॥ भोग त्याचे तयाला दिले ॥१॥

द्वैतभावे जो भक्ति करी । स्थिरता ना तया अंतरी ॥ कर्म त्याचे जगावेगळे ॥२॥

पूर्ण विश्वास तो पाहिजे । बोलती एक करती दूजे ॥ भक्त ऐसे किती भेटले ॥३॥

सत्य लपणार नाही कधी । कर्म खोटे नडेल आधी ॥ वैष्णवांनाच सारे कळे ॥४॥

गोजिरी सावळि मूर्ती । चिलेबाबा ते संतभारती ॥ हे मधुने भजन गुंफिले ॥५॥

4.4 करवीरकर दत्त चिले (पृष्ठ ४०)

करविरकर शंकर दत्त चिले जीवनात जनां चैतन्य दिले ॥धृ॥

तुम्ही त्रेमूर्ती गिरनारवरी श्रीपाद श्रीवल्लभ अवतारी ॥ कृष्णोभोवती तुम्ही कुरवपुरी तव स्वरूप खरे नच दर्शविले ॥१॥

तव दोन तपे गंधर्वपुरी तप एक ती वाडी तव नगरी ॥ चातुर्मासी औदुंबरी नृसिंह सरस्वती अवतरले ॥२॥

तुम्ही धुंद जरी आनंदपरी गुणवंत हरि भक्तभितरी ॥ तव छंद घरी जीव धरतीवरी गुणी भक्तजनां सवे खेळविले ॥३॥

तवं चरणी सुमन अर्पून भक्ती तव भजनी पुजनी जीवनशांती ॥ तव स्मरूनी सुजन चिंतन करीती परिवार हजारो सुखवियले ॥४॥

चिले मित्र आम्हां चिले सूत्र आम्हां चिले मंत्र आम्हां चिले तंत्र आम्हां ॥ चिले गोत्र आम्हां चिले छत्र आम्हां चिले अत्र तत्र सर्वत्र मिळे ॥५॥

तुम्ही करुणाकरू चिले महाराज तुम्ही कल्पतरू चिले महाराज तुम्ही दत्तगुरू चिले महाराजा मधु–भजनी सुजन बहु रमवियले ॥६॥

4.5 अगा गुरुराया (पृष्ठ ४४)

अगा गुरुराया तुझे नाम गोड । तुझ्या दर्शनाची लागलीसे ओढ ॥धृ॥

ठाव ना ठिकाणा तुझा जरी वारा । तुझ्या आशीर्वादे मजला लाभला निवारा ॥ राहतोस कोठे लपंडाव सोड ॥१॥

भोवताली आहे माझ्या प्रपंचाचे जाळे । फिरतात त्या जाळ्यातून तुझ्याकडे डोळे ॥ मनी काय माझ्या तूच करशी फोड ॥२॥

जीवनात खाचा खळगे परि तुझी साथ । तुझ्या चरणी माझी मंडळी चालतो मी वाट ॥ येती आड ज्या त्या श्रृंखला तू तोड ॥३॥

आस अंतरीची माझ्या सांगू मी कुणाला । मधुभजन पडता कानी जागवी मनाला ॥ पूर्व जन्मीची ही तुझी माझी जोड ॥४॥

4.6 तुला पाहुनिया (पृष्ठ ५८)

तुला पाहुनिया हरी पाहियेला तुला पुजुनी श्रीहरी पुजियेला ॥धृ॥

तुझे रूप ते सावळे शोभते रे भुकेल्या जिवाला सुख लाभते रे तुझ्या चिंतनी जीव हा राहियेला ॥१॥

खुलविशी तू शुभ दाही दिशा रे नभी चांदण्यात चंद्र तू जसा रे तुला अंतरी मी सुखे ठेवियेला ॥२॥

तुझ्या नामाची अक्षरे गोड दोन त्यात जीव प्राण विसरेल कोण तुझ्या चरणावर प्राणही वाहियेला ॥३॥

मला भेटला मायबाप गुरू तू नको दूर देवा कधीही सरू तू मधुगंध तू भुवनी निर्मियेला ॥४॥

भजन-कीर्तनाने सद्गुरूंना प्रसन्न केल्यानंतर, कळत-नकळत झालेल्या चुकांसाठी त्यांची क्षमा भाकूया.

5.0 क्षमायाचना

क्षमा क्षमा करी गुरुराया, नित्य मिळो छाया पदोपदी चुकतो तरी येतो, कष्ट तुम्हा द्याया ॥धृ॥

दाही दिशांना भक्त पसरले परी संसारी मायेत पडले ॥ तरी भक्तीवर प्रेम जडले भगवंताचे दर्शन घडले ॥ कठीण असे जीवनात प्रपंच जीवन जगवाया ॥१॥

नाना परिची संकटे येती तुम्हां कृपेने सावरली जाती ॥ कधी स्वप्नांतिल भेटीगाठी आम्ही अज्ञानी विचार पडती ॥ नित्य गुरू तुम्ही अमुच्यासाठी झिजविता काया ॥२॥

विश्वची अपुले घरकुल नाथा आहे जगास तुम्हांस चिंता ॥ कधी वन वा कधी डोंगरमाथा खाणे मिळो वा मिळो न पोटां ॥ कैक पथी भटकून आम्ही येतो, आणि पडतो पाया ॥३॥

काय तुम्हांला देऊ कळेना संभाषणही अर्थ जुळेना ॥ या भक्तांचा स्वार्थ सरेना दूर तुम्हांविण ही राहवेना ॥ मधु–भजनी क्षणभर मन रमते, पुन्हा मिळे माया ॥४॥

।। अवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त ।। ।। ॐ दत्त चिले ।।

आपण चिले महाराजांचे दत्तावतारी स्वरूप, त्यांचे गुरु आणि दत्त संप्रदायातील त्यांची भूमिका याबद्दल विचारले आहे. आपल्या स्रोतांमध्ये याबद्दल विस्तृत माहिती उपलब्ध आहे.

१. चिले महाराजांचे दत्तावतारी स्वरूप

परमपूज्य सद्गुरू चिले महाराजांना अनंतकोटी ब्रह्मांडनायक राजाधिराज योगीराज श्री दत्तावतारी परमपूज्य मानले जाते. ते साक्षात दत्तगुरूंचा अवतार आणि श्री गुरुदेवदत्त अवतार (पुनरपि प्रगटला साकार) मानले जातात.

• त्यांना परब्रह्मगुरू श्री सद्गुरू शंकर दत्तात्रय चिले महाराज असेही संबोधले जाते.
• ते दत्तावतारी अवलिया होते.
• त्यांना योगीराज आणि पूर्ण ब्रह्मज्ञानी अवतारी पुरुष मानले जाते, जे चारही आश्रमांच्या पलीकडे (अत्य श्रम) होते.
• त्यांचे भक्तगण त्यांना दत्तस्वरूपात, विष्णू स्वरूपात किंवा पांडुरंगाच्या रूपात दर्शन दिल्याचे सांगतात.
• स्तोत्रामध्ये त्यांचा उल्लेख साक्षात दत्तगुरू, एकमुखी श्रीदत्तराज, कलयुगातील राजाधिराज, आणि सद्गुरू चिलेदेव, ब्रह्मांड नायक, योगाधिराज म्हणून केला जातो.
• चिले महाराज स्वतः लोकांना "मीच ब्रम्ह आहे" किंवा "मीच दत्त महाराज आहे" असे सांगत असत.
• ते साक्षात् शिवावतार दत्त चिले आहेत, असेही म्हटले गेले आहे.
• त्यांचे बोलणे बालपणापासूनच थोडे असंबद्ध किंवा वेडसरपणाकडे झुकलेले असले तरी त्यात खोल अर्थ दडलेला असायचा.

२. चिले महाराजांचे गुरु

चिले महाराजांनी अनेक संतांकडून मार्गदर्शन घेतले असले तरी त्यांच्या गुरु परंपरेबद्दल पुढील माहिती मिळते:

• श्री चिले महाराजांचे पहिले गुरु श्री गराडे महाराज होते. लहानपणी त्यांनी गराडे महाराजांची सेवा केली.
• गराडे महाराजांनी त्यांना कोल्हापूरला जाऊन त्यांचे गुरु श्री सिध्देश्वर महाराज यांच्याकडे जाण्यास सांगितले होते. सिध्देश्वर महाराज आणि पाटील महाराज हे गराडे महाराजांचे गुरु होते.
• याशिवाय, धनकवडीचे अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांना ते आपले थोरले बंधू (दादा) मानत असत.
• श्री शंकर दत्त चिले महाराज हे श्री शंकर महाराजांचे प्रतिरूप होते आणि त्यांचे कार्य, भाव व अवस्था श्री शंकर महाराजांसारखीच होती, जणू ते दोघे एकरूपच होते.

३. दत्त संप्रदायातील त्यांची भूमिका

चिले महाराजांनी दत्त संप्रदायाचा प्रसार आणि लोकोद्धाराचे कार्य केले. त्यांचे कार्य अनेक प्रकारे महत्त्वपूर्ण ठरले:

• भ्रमंती आणि लोकोद्धार: त्यांनी अवतार काळात कोल्हापूर, सातारा, नाशिक येथे विशेष संचार केला व भक्तांना मार्गदर्शन केले. त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या धार्मिक स्थळांना, तीर्थस्थानांना आणि समाधीस्थानांना भेटी देऊन तेथील महत्त्व जाणून घेतले.
• शिष्यपरिवार आणि प्रसार: महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश अशा विविध राज्यांत त्यांनी मोठा भक्तसंप्रदाय (शिष्य परिवार) निर्माण केला.
• भक्तांसाठी मार्गदर्शन: ते समाजाला आईच्या मायेने उपदेश करत असत आणि भक्तांना सन्मार्गाला लावत. त्यांनी अनेक रंजलेल्या-गांजलेल्यांना मार्गदर्शन केले.
• साधे तत्वज्ञान: त्यांचे साधे तत्त्वज्ञान होते की, "सुखात असताना आवर्जून दुःखाला आठवावं, दुःख आलं तर त्याला हसत सामोरं जावं, तर दुःखाची तीव्रता कमी होते!". त्यांच्या मुखात ‘रघुपती राघव राजाराम, पतित पावन सीताराम’ हे भजन नेहमी असे.
• गुरुंचे स्थान: श्री चिले महाराज यांना 'चालता बोलता मठ' असे मानले जाई, कारण त्यांची स्वतःची विशिष्ट मठ किंवा आश्रमाप्रमाणे ओळख नव्हती. सद्गुरू चिलेदेव हे दत्तावतारी अवलिया होते.
• संघटनात्मक कार्य: धनकवडी मठाचे (पुणे) सभामंडपाचे बांधकाम दोनदा पडले होते. कारण शंकर महाराजांना कामाचा गवगवा नको होता. त्यावेळी श्री शंकर दत्त चिले महाराजांनी महाराजांना नारळ ठेवून भक्तांच्या आसऱ्यासाठी मठाचे काम पुढे नेण्याची विनंती केली, जी मान्य होऊन मठाचे कार्य पूर्ण झाले.
• समाधी स्थळ: कोल्हापूर-रत्नागिरी रस्त्यावर पैजारवाडी येथे त्यांचे समाधी स्थान आहे. हे स्थान आज आधुनिक काळातील एक विलक्षण दत्तक्षेत्र बनले आहे. या ठिकाणी दरवर्षी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात.

चिले महाराजांच्या अमृतवाणीतील मुख्य शिकवण:

चिले महाराजांनी लोकांना चांगले कर्म करण्यावर जोर दिला: देवाला जाणे, देवाला नमस्कार करणे, कष्ट करून खाणे आणि कोणालाही फसवू नये किंवा हिसकावून घेऊ नये, तसेच लॉटरी, सट्टा किंवा जुगार खेळू नये. त्यांनी गरीबांवर प्रेम आणि माया करण्याचे महत्त्व सांगितले.

अनागोंदी जीवनात, संतांचे मार्गदर्शन हे दीपस्तंभासारखे असते, जे मार्गावर प्रकाश टाकते आणि भक्तांना श्रद्धा व धैर्याने पुढे जाण्यास मदत करते, जसे चिले महाराजांचे कार्य त्यांच्या भक्तांसाठी ठरले.

आपल्या प्रश्नानुसार, सद्गुरू चिले महाराजांच्या जीवनकार्याचा, त्यांच्या चमत्कारांचा आणि भक्तांना त्यांनी दिलेल्या संदेशांचा गाभा खालीलप्रमाणे स्पष्ट केला आहे:

परमपूज्य सद्गुरू चिले महाराज हे अनंतकोटी ब्रह्मांडनायक राजाधिराज योगिराज श्री दत्तावतारी मानले जातात. त्यांना 'दत्त चिले' किंवा 'एकमुखी देव' असेही संबोधले जाते.

१. चिले महाराजांच्या जीवनकार्याचा गाभा (Essence of Life's Work)

चिले महाराजांचे जीवनकार्य दत्तसंप्रदायाच्या तेजस्वी परंपरेचा भाग आहे. त्यांचे कार्य समाजाला मार्गदर्शन करणारे ठरले. त्यांच्या जीवनकार्याचा गाभा खालीलप्रमाणे आहे:

• दत्तावतारी स्वरूप: चिले महाराज हे साक्षात श्री दत्तगुरुंचा अवतार मानले जातात. त्यांना 'कलियुगातील राजाधिराज' (कलियुगी तुम्ही राजाधिराज) असेही म्हटले जाते.
• जन्म व गुरुपरंपरा: त्यांचा जन्म १५ ऑगस्ट १९२२ (गोकुळाष्टमी) रोजी पन्हाळा तालुक्यातील जेऊर येथे झाला. त्यांचे बालपण पैजारवाडी येथे गेले. त्यांचे प्राथमिक गुरु श्री गराडे महाराज होते. त्यांनी श्री गराडे महाराजांच्या आज्ञेनुसार कोल्हापूरला जाऊन त्यांचे गुरु श्री सिद्धेश्वर महाराज व पाटील महाराज यांच्या आश्रमात सेवा केली.
• शंकर महाराजांशी संबंध: ते धनकवडीचे अवलिया संत श्री शंकर महाराज यांना आपले थोरले बंधू ('दादा') मानत असत. श्री चिले महाराज हे जणू श्री शंकर महाराजांचेच प्रतिरूप (प्रतिरूप) होते, त्यांचा भाव आणि अवस्था एकसारखीच होती.
• भ्रमंती आणि संचार: आई-वडिलांचे लवकर निधन झाल्यानंतर त्यांनी शालेय शिक्षण सोडून भ्रमंती सुरू केली. त्यांनी कोल्हापूर, सातारा, पुणे, नाशिक यासह महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशात भक्तांना मार्गदर्शन केले. ते अन्नपाण्याशिवाय १०-१२ दिवस उपवास करीत असत, तरीही त्यांची भ्रमंती सुरू राहिली.
• कर्मभूमी आणि समाधी: त्यांची जन्मभूमी जेऊर असली तरी त्यांची कर्मभूमी पैजारवाडी (Kolhapur-Ratnagiri रस्ता) राहिली. त्यांचे महानिर्वाण ७ मे १९८६ रोजी पुणे येथे झाले आणि त्यांची समाधी पैजारवाडी येथे आहे.
• वेष आणि वर्तन: त्यांचा पेहराव अत्यंत साधा होता; ते पांढरा पायजमा/लेंगा, पांढरा शर्ट/कुडता आणि डोक्यावर काळी टोपी परिधान करत. त्यांचे बोलणे सामान्य माणसाला असंबद्ध किंवा वेडसरपणाकडे झुकलेले वाटे, पण त्यामागे खोल अर्थ दडलेला होता.
• कासवाकृती मंदिर: कासव या प्राण्यावर त्यांचे विशेष प्रेम होते, म्हणून भक्तांनी पैजारवाडी येथे त्यांचे समाधी मंदिर भव्य कासवाच्या आकाराचे (कासवाकृती) बांधले.

२. चिले महाराजांच्या चमत्कारांचा गाभा (Essence of Miracles)

चिले महाराजांच्या लीळा लोकविलक्षण होत्या. त्यांच्या कृती आणि चमत्कारांमध्ये गूढ अर्थ भरलेला असे. त्यांच्या चमत्कारांचा गाभा त्यांच्या अवतारी सामर्थ्यात आणि भक्तांवरील कृपेमध्ये आहे:

• त्रिकालज्ञानी व सर्वज्ञता: चिले महाराज हे सर्व काही जाणत असत. ते आपल्या भक्तगणांच्या मनातील विचार (अंतर्यामी) जाणत असत.
• दैवी शक्ती आणि दर्शन: त्यांच्या मुखातून दत्तमूर्ती बोलत असल्याचे (दत्तवाणी) सांगितले जाते. ते अनेकदा 'मी दत्त आहे' असे म्हणत असत. त्यांनी भक्तांना दत्त स्वरूप, विष्णू स्वरूप आणि पांडुरंगाच्या रूपात दर्शन दिले आहे.
• संकटातून मुक्ती: ते अनेकांना संकटातून सोडवत असत. कठीण प्रसंगातून भक्तांना सावरण्यासाठी सद्गुरू त्यांच्या पाठीशी उभे राहतात.
• जीवनदान: त्यांनी मरण पावलेल्या व्यक्तींनाही जिवंत केले होते.
• प्रपंचाचे मार्गदर्शन: त्यांच्या अचाट सामर्थ्यामुळे ते भक्तांना त्यांच्या कर्मानुसार फळ देत असत आणि सत्य मार्गावर नेत असत. त्यांनी अनेक प्रश्नांवर मार्गदर्शन केले.
• मठाच्या कामात मदत: धनकवडी येथील शंकर महाराजांच्या मठाचे बांधकाम जेव्हा दोनदा पडले आणि पुढे जाईना, तेव्हा चिले महाराजांनी महाराजांना विनंती केली. त्यांच्या विनंतीमुळेच ते कार्य पूर्ण झाले, ज्यामुळे भक्तांना धनकवडीचा मठ प्राप्त झाला.
• विलक्षण लीला: त्यांचे सामर्थ्य इतके अचाट होते की भक्त अचंबित होत असत. त्यांच्या अनेक कृती, जसे की विचित्र वस्तूंची मागणी करणे किंवा पुस्तके मागवणे, यांचा उद्देश कोणाला कळत नसे.

३. चिले महाराजांनी भक्तांना दिलेल्या संदेशांचा गाभा (Essence of Messages)

चिले महाराजांच्या अमृतवाणीतून भक्तांना जीवन जगण्याची कला, अध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि नैतिक मूल्यांचे शिक्षण मिळते.

• श्रद्धा, निष्ठा आणि भक्ती: महाराजांनी भक्तांसाठी श्रद्धा आणि भक्ती यावर सर्वाधिक जोर दिला. सद्गुरूंच्या चरणी श्रद्धा असल्याशिवाय ज्ञान मिळत नाही आणि परमार्थ सफल होत नाही. ज्याची श्रद्धा असते त्यालाच फळ मिळते. श्रद्धा-भक्ती असल्यासच गुरु अंतरी नित्य वास करतात.
• धैर्य आणि समर्पण: कोणतीही गोष्ट त्वरित मिळत नाही, त्यासाठी धैर्य धारण करणे आणि योग्य वेळेची वाट पाहणे आवश्यक आहे. गुरूंना सर्वस्व मानून, त्यांची शिकवण आणि मार्गदर्शन यांचा अवलंब करावा.
• सदाचार आणि कर्म: महाराजांनी चांगले कर्म करण्यावर भर दिला. त्यांच्या उपदेशांचा गाभा नैतिक आचरणात आहे:
  • कष्ट करून खावे.
  • इतरांना फसवू नये, कुणाचे हिसकावून घेऊ नये.
  • जुगार किंवा लॉटरी खेळू नये.
  • दुःखात असतानाही हसतमुखाने सामोरे जावे, ज्यामुळे दुःखाची तीव्रता कमी होते.
  • नेहमी खाली बघत जावे, कुणाला नावे ठेवू नये.
  • देवाने जे दिले आहे त्यात समाधानी रहावे.
  • गरीबांवर प्रेम आणि दया करावी.
• गुरुस्मरण आणि नामजप: जीवनात संकटे आल्यावर फक्त ईश्वरच तारणहार असतो, हे तत्त्व जाणण्यासाठी भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा. भक्तांनी सदैव गुरुंचे नामस्मरण करावे. त्यांचा आवडता मंत्र "ॐ दत्त चिले" होता.
• दैवी एकता (अद्वैत भाव): त्यांनी द्वैत भाव (Dwait bhav) ठेवू नये असे सांगितले. सर्व ईश्वरी अंश एकच आहे (सर्व ईश्वरी अंश एकच आहे). जीवनात शांती हवी असल्यास, संसारातील अशांतता सोडून सद्गुरूंचा आधार घ्यावा.

एकंदरीत, चिले महाराजांचे जीवनकार्य हे दत्तावतारी अवलियाचे होते, ज्यांनी आपल्या चमत्कारी लीळा आणि साध्या पण प्रभावी उपदेशांद्वारे भक्तांना निष्ठा, सदाचार आणि अद्वैताच्या मार्गाने मार्गदर्शन केले.

चिले महाराजांच्या या शिकवणुकीची तुलना एका विशाल वटवृक्षाशी करता येईल. जसे वटवृक्ष शांतपणे उभे राहून सर्वांना सावली आणि आश्रय देतो, तसेच महाराज भौतिक जगात वावरत असतानाही आपल्या भक्तांना आध्यात्मिक शांती देतात, त्यांच्या गरजा पूर्ण करतात आणि त्यांना जीवनमार्गावर पुढे जाण्यासाठी प्रेरणा देतात.

पैजारवाडी येथील सद्गुरू श्री चिले महाराज समाधी मंदिराची वैशिष्ट्ये, दैनंदिन उपक्रम आणि सामाजिक कार्याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे:

१. समाधी मंदिराची वैशिष्ट्ये (Characteristics/Features)

श्री क्षेत्र पैजारवाडी येथे श्री चिले महाराज समाधी मंदिर हे भव्यदिव्य कासवाकृती मंदिर म्हणून उभे राहिले आहे. हे स्थान कोल्हापूर-रत्नागिरी रस्त्यावर, पन्हाळा किल्ल्याच्या पायथ्याशी स्थित आहे. श्री चिले महाराजांचे कासव या प्राण्यावर विशेष प्रेम असल्याने, भाविकांनी कासवाच्या आकाराचे भांडार मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला.

मंदिराची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• स्वरूप: हे मंदिर कासवाच्या आकाराचा घुमट असलेले, स्तंभविरहित रचना (Column-less structure) असलेले आहे. एका स्रोतानुसार, याची लांबी ६० फूट, रुंदी ८० फूट आणि उंची ५१ फूट आहे. हे मंदिर केवळ कासवाच्या बाहेरील चार पायांवर उभे आहे.
• स्थापत्य कला: हे मंदिर स्थापत्य कलेचे उत्तम उदाहरण असून, या वास्तूशास्त्राला अमेरिकन काँक्रिट इन्स्टिट्यूटतर्फे भारतीय स्तरावरील 'आऊटस्टैंडिंग स्ट्रक्चर ऑफ दि इअर' चा पुरस्कार मिळाला आहे.
• अंतर्गत सुविधा: मंदिरात संगमरवरी मजला आणि कासवाच्या डोक्यासारखी छत आहे. येथे ध्यानासाठी ध्यानमंदिरे/चार लहान खोल्यांची सोय करण्यात आली आहे.
• प्रदक्षिणा मार्ग: मंदिरात ३०० फूट (Running) प्रदक्षिणा मार्ग उपलब्ध आहे. मंदिराभोवती प्रदक्षिणा करण्यासाठी ५० फूट लांब जागा आहे.
• वातावरण: येथील वातावरण अतिशय प्रसन्न, आल्हाददायक आणि अध्यात्मिक स्पंदनांनी भारलेले आहे.
• भक्तांसाठी सुविधा: मंदिरासोबतच भक्तनिवास, अन्न छत्र (भोजन व्यवस्था) आणि स्नानगृह व शौचालये (दैनिक सुविधा) उपलब्ध आहेत.
• पैजारवाडीला आधुनिक काळातील एक विलक्षण दत्तक्षेत्र मानले जाते, जेथे वर्षाकाठी अंदाजे ३० लाखांवर भक्तगण दर्शनास येतात.

---

२. दैनंदिन उपक्रम आणि उत्सव (Daily Activities and Festivals)

श्री क्षेत्र पैजारवाडी येथील परमपूज्य सद्गुरू श्री. चिले महाराज समाधी मंदिरात नियमितपणे खालील दैनिक कार्यक्रम पार पाडले जातात:

वेळ	उपक्रम
पहाटे ५.००	मंदिराचे दरवाजे खुले
पहाटे ६.००	श्रींचा अभिषेक
सकाळी ७.००	श्रींची आरती (सकाळची आरती)
दुपारी १२.००	श्रींचा नैवेद्य व श्रींची आरती (दुपारची आरती)
दुपारी १२.१५	प्रसाद वाटप
सायंकाळी ७.००	श्रींची आरती (संध्याकाळची आरती)
रात्री ९.००	श्रींची शेजारती
रात्री १०.००	श्रींचे दर्शन व गाभारा सभामंडप बंद / मंदिर बंद

विशेष दिन आणि उत्सव:

• गुरुवार: दर गुरुवारी सकाळी ६.०० वाजता अभिषेक व विशेष पूजा आरती केली जाते.
• अमावस्या विशेष कार्यक्रम: दर अमावस्येस अभिषेक, विशेष पूजा आरती व महाप्रसाद वाटप (दुपारी १२ ते ४ वाजेपर्यंत) केले जाते. तसेच, सायंकाळी ५ ते ६ पालखी सोहळा पार पाडला जातो. (पावसाळ्यात (जुलै ते ऑक्टोबर) पालखी सोहळा बंद असतो). अमावस्येला महाप्रसादाचा लाभ सुमारे ५००० ते १०००० लोक घेतात.
• इतर विशेष दिवस: दर पोर्णिमा, गुरुवार व रविवार विशेष पूजा आयोजित केली जाते.
• मुख्य उत्सव:
  • सदगुरू श्री चिले महाराजांचा जन्मोत्सव - गोकुळाष्टमी (१५ ऑगस्ट).
  • दत्तजयंती - दत्त नवरात्र (डिसेंबर), ज्यात अखंड नामवीणा, गुरुचरित्र पारायण, भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दत्तजयंतीच्या शेवटच्या दिवशी सुमारे ५०,००० लोक उत्सवाचा लाभ घेतात.
  • महाशिवरात्रीस औदुंबर ते पैजारवाडी माऊली प्रणित पायी दिंडी सोहळा संपन्न होतो.

---

३. सामाजिक कार्याचे महत्त्व (Importance of Social Work)

परमपूज्य सद्गुरू श्री चिलेमहाराज समाधी मंदिर ट्रस्ट, श्री क्षेत्र पैजारवाडी संस्थान, भक्तांच्या योगदानातून समाजोपयोगी कार्य करत आहे.

सामाजिक उपक्रमांचे स्वरूप:

• आरोग्य सेवा: ट्रस्ट धर्मादाय आयुर्वेदीक दवाखाना चालवते. तसेच, रक्तदान शिबिर, मोफत आरोग्य तपासणी, आणि नेत्र तपासणी व शस्त्रक्रिया शिबिरे आयोजित केली जातात.
• शैक्षणिक मदत: पैजारवाडी पंचाक्रोशीतील गरीब, गरजू मुलांना गणवेश व शालेय साहित्य पुरवले जाते.
• आपत्कालीन आणि विशेष मदत: पूरग्रस्त, अपंग, अंध लोकांना आर्थिक व धान्य स्वरूपात मदत केली जाते.
• पर्यावरण आणि सामाजिक जागृती: लोक जागृती, स्वच्छ भारत अभियान, वृक्षारोपण आणि जलसंधारण यांसारखे सामाजिक उपक्रम राबवले जातात.
• ट्रस्टच्या कार्यामुळे वार्षिक ३००० हून अधिक लाभार्थी आणि ५००० हून अधिक शैक्षणिक लाभार्थींना मदत मिळते.
• सध्या पाणी पुरवठा योजना, भक्तनिवास (नियोजन टप्पा) आणि वाचनालय (आराखडा मंजूर) यांसारखे प्रकल्प सुरू आहेत.

सामाजिक कार्याचे महत्त्व (भक्तांसाठी):

भक्तांनी दिलेल्या देणगीमुळे मंदिराचा विकास आणि समाजोपयोगी कार्य सुरू ठेवण्यास मदत होते. या दैवी कार्यात हातभार लावल्याने भक्तांना चिले महाराजांची कृपा व धन्यवाद मिळतात. हे योगदान केवळ तात्पुरते दान नसून, यामुळे भक्तांचे आणि ट्रस्टचे कायमचे अतूट नाते निर्माण होते आणि हे संबंध कैकपटीने वृद्धिंगत होतात. या कार्यामध्ये सक्रिय सहभाग घेणे हेच भक्तांचे ध्येय ठरले पाहिजे, जेणेकरून त्यांचे दान सुफल होईल.